Экэниэмикэ

Онтон кулгааҕым кырыытынан ПДС өр кэмҥэ үбү-харчыны уурдарыы бырагыраамата баар, онно укпут харчыгар судаарыстыба эбии 36 000 солк. угар үһү диэни иһиттим. Ол туһунан Саргылаана Седалищева, Үп-харчы эйгэтигэр билиилээх буоларга нэһилиэнньэни үөрэтэр эрэгийиэннээҕи компетенция киинин эспиэрин, «Альфа Баан» партнерун кытта көрсөн кэпсэттим.

-Билигин хас биирдии киһи дохуотун улаатыннарыан баҕарар. 2024 с. судаарыстыба өр кэмҥэ үбү-харчыны уурдарыы бырагырааматын киллэрбитэ. Бааҥҥа уурдарыыттан бу туох уратылааҕый?

-Сэбиэскэй кэмҥэ иитиллибит дьон үйэлэрин тухары судаарыстыбаннай тэрилтэҕэ үлэлииллэр уонна биэнсийэҕэ тахсан, ол харчынан олоруом диэн өйдөбүллээхтэр. Хомойуох иһин, аныгы олох ирдэбилинэн, кырдьар сааскар, кыайан үлэлээбэт кэмҥэр үпкүн-харчыгын эрдэттэн бэйэҥ мунньунуохтааххын. Аҥаардас биэнсийэ хаһан кэлэрин кэтэһэн олорор табыллыбат.

Онон 2024 с. НПФ судаарыстыбаннайа суох биэнсийэ пуондатын нөҥүө ПДС өр кэмҥэ үбү-харчыны уурдарыы бырагыраамата киирдэ. Ол аата тугуй?

Судаарыстыбаттан кыттыгас үбүлээһини ыларга дохуотуҥ кээмэйин көрөллөр. Холобур, 80 000 солк. диэри дохуоттаах дьон сылга 36 000 солк. уктахтарына судаарыстыбаттан 36 000 солк. ылаллар. Онтон 80 000 -150 000 солк. диэри дохуоттаахтар 72 000 солк. уктахтарына биирдэ судаарыстыбаттан 36 000 солк. ылар кыахтаахтар. 150 000 солк. үрдүк дохуоттаахтар 144 000 солк. уктахтарына судаарыстыба кинилэргэ 36 000 солк. эбэр. Дохуоккар хамнаһыҥ эрэ буолбакка, бэйэ дьарыгынан ылар харчыҥ, төлөбүрдээх өҥөҥ барыта киирэр.

Кыттыгас үбүлээһин таһынан, инвестиционнай дохуот ааҕыллар, ону НПФ судаарыстыбаннайа суох биэнсийэ пуондата сыаннай кумааҕыга, облигацияҕа уган үбү улаатыннаран ылар.

-Мунньуллубут харчыны дьахталлар 55-гэр, оттон эр дьон 60-гар барытын биирдэ усталлар дуо? Оттон бу бырагыраамаҕа биэнсийэлээх дьон кытыннахтарына дохуоттарын хайдах ылалларый?

-Укпут харчыгын 15 сылынан биирдэ туттар бырааптааххын, эбэтэр дьахталлар 55-тэрин, эр дьон 60-нарын туоллахтарына ылаллар. Мунньуллубут үбү биирдэ устан ылыаххын, эбэтэр ый ахсын үллэрэн ыйыллыбыт болдьох иһигэр, биитэр олоҕуҥ устата ылыаххын сөп.

Маннык бырагыраама 15 сылга диэри үлэлиир, онон эдэр дьон эмиэ киириэхтэрин сөп. Холобур, билигин 30-чалаах киһи укпут үбүн 45 сааһыгар ылан, туох эмит сыаналаах малы атыылаһыа. Сыл аайы итинник үпкүн уга турдаххына судаарыстыбаттан сыл ахсын 36 000 солк. киирэ турар, онтуҥ уон сыл мунньуллан 360 000 солк. буолар. Манна даҕатан эттэххэ, кыттыгас үбүлээһин 10 сыл үлэлиир, онтон эдэр дьон үптэрин 15 сылынан, орто саастаахтар дьахталлар 55-тэригэр, эр дьон 60-нарыгар ылар кыахтаахтар.

Билигин биэнсийэлээх дьон бу бырагыраамаҕа эмиэ киириэхтэрин сөп, ол эрэн, 55-тээх дьахтар үбүн уган баран эһиилигэр 36 000 солк. судаарыстыбаттан ылар, дуогабарын көтүрэр түгэнигэр иккистээн бу бырагыраамаҕа кыайан киирбэт. Биир сылга үбү угар барыыһа суох, өр кэмҥэ саамай кыччаабыта 5 сылга угар ордук көдьүүстээх.

Маны таһынан, уурдарыыгар нолуок вычетын ылыахха сөп, НДФЛ ыстаапката дохуоккуттан тутулуктаах, саамай кыччаабыта 13%. Өскөтүн уурдарыыгар 400 000 солк. баар түгэнигэр сылга 52 000 солк. нолуок вычета көрүллэр, 36 000 солк. уктаххына 4680 солк. төнүннэрэҕин.

Дьон укпут үбэ ол-бу сетевой пирамида курдук умайан хаалбат, 2,8 мөл. солк. диэри страховкаланар, онно инвестиционнай дохуот эмиэ киирэр. НПФ судаарыстыбаннайа суох биэнсийэ пуондата укпут үпкүн инвестициялаан, дохуоккун үрдэтэн иһиэхтээх. Сибилигин угар харчыҥ суох түгэнигэр накопительнай биэнсийэҥ харчытын көһөрүөххүн сөп.

Олоххо араас түгэн буолар, онон бу үп олоччу оҕолоргор нэһилиэстибэ быһыытынан хаалар. Эбэтэр ыксаллаах быһыы-майгы тирээтэҕинэ, үбү эрдэ устар эмиэ көҥүллэнэр.

Билиҥҥи туругунан, бырагыраамаҕа 44,7 мөл. киһи киирэн, 5,6 трлн. харчыны уктулар. Кинилэр үптэрин Арассыыйа Баана хонтуруоллуур. ПДС былырыын саҥа тахсыбыт буолан, истэ илик киһи эмиэ элбэх.

-Киин Баан сүрүн ыстаапкатыттан судаарыстыбаттан кыттыгас үбүлээһин кээмэйэ уларыйыан сөп дуо? Холобур, бааҥҥа уурдарыы бырыһыана түһэр-тахсар.

-Бу бырагыраама 2024 с. муус устар ыйыттан саҥа үлэлээн эрэр, Киин Баан сүрүн ыстаапкатыттан тутулуга суох. Орто саастаах дьон 10-15 сылга үптэрин уган, биэнсийэлэригэр эбии дохуот оҥостуохтарын сөп диэн оҥоһуллубут бачыым. Билигин төһө даҕаны ийэ хапытаалын, оҕо харчытын, кыра бырыһыаннаах ипэтиэкэни хадаҕалаабыттарын үрдүнэн оҕо төрөөһүнэ кыччаан турар. Биһиги Социальнай пуондаҕа төлүүр үппүтүттэн аҕам саастаах дьон биэнсийэ ылаллар. Оттон биһиги биэнсийэҕэ тахсар сааспыт тиийэн кэллэҕинэ, биһиэхэ биэнсийэ төлүүр, үлэлиир дьон ахсаана быдан аҕыйах буолар кутталлаах.

Статистика этэринэн, оҕо төрөөһүнэ дойду үрдүнэн 2,0 коэффициены куоһардаҕына биирдэ биэнсийэ систиэмэтэ харгыһа суох үлэлиир кыахтаах. Билиҥҥи туругунан, оҕо төрөөһүнэ 1,7 коэффициент. Ол иһин биэнсийэҕэ тахсар сааһы уһатан иһэллэр.  

-Сорох дьон судаарыстыбаннайа суох биэнсийэ пуондатыгар накопительнай биэнсийэлэрин мунньаллар, ол харчыларын бу бырагыраамаҕа уган, икки бүк улаатыннарыахтарын сөп дуо? Судаарыстыба ол үпкэ төһөнү эбэрий?

-Накопительнай биэнсийэлэрин ПДС бырагырааматыгар угуохтарын сөп, ол эрэн сыл аайы бэйэҥ харчыгыттан кырата 36 000 солк. угуохтааххын, оччоҕуна биирдэ судаарыстыбаттан кыттыгас үбү 36 000 солк. ылар кыахтанаҕын. Манна даҕатан эттэххэ, инвестиционнай дохуот биир эрэ бырагырааманан ааҕыллар, икки сиртэн ылбаккын.

 -Билигин араас түөкүттэр элбэхтэр, бырагыраамаҕа киирэргэ ханна сайабылыанньа суруйуохха сөбүй, албыннаппат туһугар тугу сүбэлиэ этигитий?

-Хайа баҕарар баан офиһыгар кэлэн сайабылыанньаны суруйуохха сөп, кинилэр НПФ судаарыстыбаннайа суох биэнсийэ пуондаларын кытта үлэлэһэллэр. Эбэтэр билэр дьонуҥ сүбэтинэн, кинилэр ыҥырыыларынан киириэххэ сөп. ПДС судаарыстыбаннай бырагыраама, онон эрэллээх, дьон уурдарыыта барыта страховкаланар. Туохтан барытыттан куттана, салла олорор киһи үбүн кыайан улаатыннарбат, үп-харчы түргэнник быһаарыныыны ылынар, хамсанан, киирэн-тахсан иһэр дьону сөбүлүүр.

НПФ арааһа билигин элбэх, ырыынакка отучча сыл үлэлээн кэллилэр, кинилэр үлэлэрин судаарыстыба уонна Арассыыйа Киин Баана хонтуруоллуур. Күн бүгүн 44,7 мөл. киһи судаарыстыбаннайа суох биэнсийэ пуондаларын өҥөлөрүнэн туһанан, 5,6 трлн. үптэрин харайаллар. Онон ханнык НПФ-ны кытта дуогабардаһаргын риэйтиннэрин, дохуоттарын үөрэтэн баран бэйэҥ талаҕын.

Хаартыскалары Саргылаана Седалищева, Үп-харчы эйгэтигэр билиилээх буоларга нэһилиэнньэни үөрэтэр эрэгийиэннээҕи компетенция киинэ хааччыйдылар.