Все новости

Эбэм – Дьэһиэй кыыһа

Мин ийэм Вера Петровна Егорова (Чорду) ийэтэ Мария Ивановна Чорду (Үнүгэс) ааспыт үйэ 30-с сылларыгар бастаан Ньурба улууһугар кэргэн тахсан, Дьэһиэйтэн сүктэн кэлбит. Онтон иккистээн Сунтаар улууһун Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэр, мин эһэбэр Петр Алексеевич Егоровка (Мындыр Бүөтүргэ) кэргэн тахсыбыт. 1935 сыллаахха, ахсынньы 31 күнүгэр мин ийэбин Вераны төрөтөн баран, аҕыйах хоноот сыыстаран өлөн хаалбыт. Ийэм улаатан баран, ийэтин дьонун ирдэһэн, аймахтарын Дьэһиэй сахаларын көрсө бара сылдьыбыт түгэннээх. Ол туһунан урукку «Кыым» уонна аныгы «Кыым» хаһыаттарга суруйан турардаах.
Биһиги аймахха, Егоровтарга, ийэм аҕатын төрүччүтэ (Киһэкийдэр) оҥоһуллубута ыраатта, эһэм Мындыр Бүөтүр кэпсииринэн, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһин (ликбез) хампаанньатын саҕана ааҕарга суруйарга үөрэммит таайым, норуота ырыаһыта Матвей Егоров сурукка тиспит. Маны таһынан, Национальнай Архыып докумуоннарыгар бигэргэтиллибит докумуоннар бааллар. (Г.П. Башарин, Якутский архив. -- Якутск, 1960, вып.1., стр. 138).
Ол эрээри, ийэм ийэтин төрдө Чордулар (дьэһиэйдэр) умнууга хаалан сылдьалларын өйдөөн кэлэммин, Дьэһиэй нэһилиэгин кинигэтигэр туох эмит суруллубут буолуохтаах диэн санаанан салайтаран, Дьэһиэй дьонун кытары сибээстэһэ сылдьыбытым. Онтум олох даҕаны, нэһилиэк кинигэтэ диэн төрүкү тахсыбатаҕа диэн буолбута. Онтон сиэттэрэн, мин кинигэ таһаарыытыгар үлэлиирбин истэн бараннар,  аны аҕыйах сылынан нэһилиэкпит үбүлүөйүн бэлиэтиэхтэхпит, онно анаан кинигэ таһаарыахпытын баҕарабыт диэннэр, бииргэ үлэлээһиммит саҕаламмыта.

Айымньылаах сырыы

Онон, быйыл саас Красноярскай кыраайга, Эвенкия муниципальнай уокурук (оройуон) киинигэр Тура диэн бөһүөлэккэ баран кэллим. Ил Түмэн төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар боппуруостарыгар уонна Аартыка дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева эрдэттэн кэпсэтэн итиэннэ култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирин бастакы солбуйааччы Мария Турантаеваттан суруктаах буоламмын, Эвенкия оройуонун дьаһалтатын баһылыга Андрей Гаюльскай үөрэ-көтө көрсөн, сырыыбыт табылынна. Бэрт үчүгэй, аламаҕай салайааччы эбит, массыынанан хааччыйан,  көдьүүстээх, айымньылаах сырыы буолан ааста.
Тураҕа архыыпка уонна түмэлгэ балтараа нэдиэлэ устата үлэлээтим, онно олохсуйан олорор Дьэһиэй дьонун-сэргэтин кытары көрүстүм. Ону таһынан, баран иһэн Красноярскай кыраай Киин архыыбыгар сылдьан сакаастаабыт докумуоннарбын ылан кэллим. Кыраайдааҕы түмэлгэ археолог уонна этнограф Николай Макаров Дьэһиэй туһунан элбэҕи кэпсээтэ, өссө биир идэлээҕин Михаил Баташевы кытары көрсөргө эттэ. Ити курдук, бириэмэ төһө даҕаны ыгым буоллар,  элбэҕи сүбэлээбитэ-амалаабыта. Онон кинилэри кытары аныгыскы сырыыга хайаан да анаан-минээн бириэмэ аттаран, көрсөргө былаанныыбын.

Кэрэхсэбиллээх бэлиэтээһиннэр

Дьэһиэй дьоно Саха Сириттэн төһө даҕаны ыраах олордоллор, хас эмит үйэ тухары саха матырыйаалынай култууратын уонна үгэстэрин сүрдээҕин тутуһан кэлбиттэр эбит.
1926-1927 сыллардаахха Хотугу эргимтэҕэ олорор нэһилиэнньэ биэрэпиһин оҥорор эспэдиисийэ тэриллэн, худуоһунньук идэлээх Андрей Лекаренко сахалар түөлбэлээн олорор бөһүөлэктэригэр, Дьэһиэйгэ, тиийэн үлэлээбит. Олохтоох сахалар үрүҥ көмүс симэхтэрин-киэргэллэрин оҥоһуктарын үөрэппит уонна уруһуйдаабыт. «Саха киэргэлэ бүтүн ансаабылтан турар эбит. Олус кэрэ оҥоһуулаахтар уонна наһаа өрөгөйдөөх-сүдү (торжественнай-монументальнай) быһыылаахтар», – диэбит. Итиэннэ бу эрдэтээҥи оҥоһуктар эбит диэн быһаарыыга кэлбит. Тоҕо диэтэххэ, кини ити кэмҥэ Бүлүүттэн кэлэ сылдьар саха киһитин, көмүс ууһа Степан Попову кытары көрсөн элбэҕи сэһэргэспит. Ол гынан баран, бу Попов үлэлэрэ быдан мөлтөхтөрүн бэлиэтээбит, былыргы уустар оҥоһуктарыгар, холобур, үрүҥ көмүс курдарга, тиийбэт диэн сыаналаабыт. Уопсайынан, кини сахалары аһара баайдар диэн суруйбут. Дьахтар көмүс симэҕин-киэргэлин арааһа элбэҕин, көмүс хамса, көмүс кур о.д.а. баарын, үрүҥ көмүһү таһынан, кыһыл көмүһүнэн эмиэ уһаналларын, оттон табалара ахсаана суох элбэх диэн ыйбыт.
Сахалар биир үтүө үгэстэрин туһунан бэркэ суруйбут. Ону нуучалыы «Пособка» диэн ааттаабыт, сахалыы «Абырал» эбэтэр «Салҕабыл» диэххэ сөп. Дьэһиэй сахалара былыр-былыргыттан быстар дьадаҥыларга, тулаайахтарга, кумалааннарга көмөлөһөр, кинилэри аһынан-үөлүнэн салҕыыр үгүс сыллартан илдьэ кэлбит социальнай-экэнэмиичэскэй систиэмэлээхтэр эбит.
Ол систиэмэ аҕа ууһун иһигэр туттуллар. Аҕа ууһун арыычча кыахтаах, бултуур-алтыыр уолаттардаах ыаллара кыаммат, табата суох хаалбыт ыалларга биитэр элбэх оҕолоох, огдообо хаалбыт ийэлэргэ көмөлөһөннөр, кинилэргэ бултарыттан бэрсэр биитэр хастыы эбит табаны биэрэр итиэннэ бурдугунан, чэйинэн хааччыйар эбиттэр. Холобур, 10 эбэтэр 25 табаҕа тиийэ биэриэхтэрин сөп, ол аҥаарын идэһэлэнэн бу ыаллар кыһалҕалаах кыстыгы этэҥҥэ туоруур эбиттэр. Ол гынан баран, «Абырал» наһаа босхо буолбат, кыһын көмөлөспүтүн иһин, дьадаҥы ыал баай аймаҕар сайын устата дьуухала оҥорон, таба сыатын мунньан биэрэллэрин туһунан Лекаренко суруйбут.
Туттар сэптэрин-сэбиргэллэрин сороҕун, холобур, илим баайарга анаан сылгы сиэлин, кутуругун уо.д.а., Саха Сириттэн, чуолаан, Бүлүүттэн ылар эбиттэр. Аһылыктара сүрүннээн таба этэ уонна балык. Ону өр кэмҥэ хаһаанарга үөрэммиттэр, балыгы сайын-күһүн буруоҕа ыһаараллар, хатараллар, сыма, хохту оҥороллор, кыһын тоҥороллор, оттон туһааһыны быдан хойут билбиттэр диэн быһаарбыт. Мас сутукатын эмиэ аска тутталларын бэлиэтээбит. Быһата, дьэһиэйдэр аһы-үөлү хаһаанар ньымалара син биир биһиэнин курдук эбит. Бу туһунан элбэҕи суруйуохха сөп.
1926-1927 сыллардаах биэрэпис түмүгүнэн маннык сахалар бааллара бэлиэтэммит: «якуты», «якуты ессейские», «якуты затундринские», «якуты Катыгинские», «якуты Беты». Атыннык эттэххэ, сахалартан Дьэһиэй сахаларын туспа араарбыттар уонна аҕа уустарынан («Бэти сахалара») суруйбуттар.

Сиэркэби сөргүттүлэр

Былыр Дьэһиэй сирэ Бүлүү уокуругар киирсэр эбит. Дьэһиэй сахалара таҥараҕа эрдэ сүрэхтэммиттэр, сыыһа өйдөөбөтөх буоллахпына, онно сиэркэп дьиэтэ 1892 сыллаахха тутуллубут. (Мантан илдьиллибит сахалыы Катехизис эргэ кинигэтин көрдүбүт). Сибииргэ, Эвенкия уокуругар Дьэһиэйи христианизация биһигэ диэн этэллэрэ чахчы оруннаах эбит.
Билигин сиэркэби сөргүтэн үлэҕэ киллэрэн эрэллэр. Анал байыаннай дьайыыга олоҕун толук уурбут буойун ийэтэ уолун үйэтитээри, 1 000 000 солкуобай харчыны сиэртибэлээн, таҥара күлүктэрин (иконалары) хааччыйбыт. Ити курдук, Дьэһиэй дьоно таҥараҕа итэҕэллэрин ыһыктыбакка илдьэ кэлбиттэрэ, итэҕэллээхтэрэ көстөр. Онон даҕаны бу тыйыс усулуобуйалаах, уһук хотугу дойдуга этэҥҥэ олордохторо.
Дьэһиэй сахалара дьиҥнээх патриоттар. Саха буолалларын өйдүүллэр, төрүт үгэстэрин тута сылдьаллар. Араас чэпчэтиинэн туһанаары аҕыйах ахсааннаах хотугу омугунан суруйтарбаттар, киэн тутта: «Биһиги сахаларбыт!» -- дэһэллэр.
Дьылҕаларын батыһан кэлэн, Дьокуускайга уонна араас улуустарга  олохсуйбут Дьэһиэй кыргыттара-уолаттара «Дьэһиэй киһилэрин түмсүүтэ» диэн түмсүүлээхтэр. Кинилэр быйылгы Туймаада ыһыаҕар туспа түһүлгэ тэринэн, бэйэлэрин устуоруйаларын кэпсиир истиэндэни оҥордулар. Дьэһиэйдии алгыс, ыраастаныы сиэрин-туомун толордулар. Дьэһиэй аһын-үөлүн сандалыны толору тартылар. Кэлбит ыалдьыттарга үйэлэри уҥуордаан илдьэ кэлбит үгэстэрин билиһиннэрэр маастар-кылааһы көрдөрүлэр, былыргы сахалар харысхалларын оҥордулар.

Хаартыскалары ааптар хааччыйда.