Все новости

Саҥа ассоциация

Дойдуга ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйыыга быһаарар оруолу ылар кыахтаах бырайыагы Бэрэсидьиэн өйөөбүтүн түмүгэр, тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулары түмэр «Норуот пиэрмэрэ» диэн ассоциация тэриллэн, 2021 сыллаахха эрэгистирээссийэлэммитэ. Ассоциация сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн Москуба уобалаһыттан төрүттээх, Арассыыйа Федерациятын Уопсастыбаннай балаататын чилиэнэ, Арассыыйа АПК-тын үтүөлээх үлэһитэ, зооинженер үөрэхтээх, сыыры оҥорууга идэтийэр бааһынай хаһаайыстыбалаах Олег Сирота, толорооччу дириэктэринэн Ульяновскай уобаластан төрүттээх, Арассыыйа Федерациятын Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин Уопсастыбаннай сүбэтин чилиэнэ, инженер-электрик үөрэхтээх, көтөрү иитиигэ идэтийэр бааһынай хаһаайыстыбалаах Станислав Санкеев талыллыбыттара.
Бэйэлэрин дойдуларыгар таһаарыылаах үлэлэринэн холобур буолар, бааһынай хаһаайыстыбалар холбоһуктарын салайар-сүрүннүүр эдэр дьон көҕүлээһиннэринэн, күн бүгүн «Норуот пиэрмэрэ» ассоциация дойду 72 эрэгийиэнин тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулары түмэ тарта.
Быйыл саас, ол эбэтэр муус устарга, бу хамсааһыҥҥа Саха Өрөспүбүлүкэтэ холбоһон, «Норуот пиэрмэрин» эрэгийиэннээҕи ассоциацията тэриллибитэ. Бэрэссэдээтэлинэн Кэбээйи улууһун Мукучу нэһилиэгин «Сайылык» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин салайааччы Петр Дьяконов талыллан, толорооччу дириэктэринэн экэнэмиис идэлээх, тыа хаһаайыстыбатын үлэтин-хамнаһын үчүгэйдик билэр Майя Гуляева ананан, үлэлэрин саҕалаабыттара.
Ааспыт нэдиэлэҕэ  Дьокуускайга «Норуот пиэрмэрэ» ассоциация толорооччу дириэктэрэ Станислав Санкеев кэлэн үлэлээтэ. Эрэгийиэннээҕи ассоциация салалтатын уонна чилиэннэрин кытары көрүстэ, Ил Түмэҥҥэ, тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтигэр итиэннэ хаһаайыстыбаларга сырытта, үлэни-хамнаһы билистэ.

Ил Түмэҥҥэ

Бэс ыйын 25 тэриллибит бааһынай хаһаайыстыбалар эдэр баһылыктарын кытары көрсүһүүнү Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин чилиэнэ, «Биир ньыгыл Арассыыйа» бэлитиичэскэй баартыйа «Арассыыйа тыатын сирэ» федеральнай бырайыагын эрэгийиэҥҥэ сүрүннээччи, «Өктөөп 50 сыла» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин салайааччы Тихон Скрябин салайан ыытта.
Станислав Санкеев бастаан бааһынай хаһаайыстыба баһылыгын быһыытынан үлэтин-хамнаһын билиһиннэрдэ. Үнүбэрситиэти бүтэрэн баран, тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр саҥа технологияны киллэриигэ үлэлээбит, оччолорго төрөппүттэрэ кэтэх хаһаайыстыбаларыгар индейка ииттэр эбиттэр. Эдэр киһи ону кэҥэтэргэ быһаарынан, 2013 сылтан бааһынайынан барбыт. Хаһаайыстыбатыгар көтөрү аптамаатынан аһатар ситими киллэрбит, бэнтэлээссийэ оҥорбут. Элбэхтэ сыыһан-табан, хаһаайыстыбатын сылга 110 туонна эти оҥорор, 12-13 тыһыынча ыччат көтөрү батарар таһымҥа тиэрдибит. 2018 сылтан 670 чилиэннээх Ульяновскай уобалас бааһынай хаһаайыстыбаларын ассоциациятын салалтатын муоһатын туппут. Үлэ эбийиэктэригэр саҥа технологиялары киллэриигэ үлэлиир, элбэх быыстапка-дьаарбаҥкалары, уопут атастаһыытын тэрийэр, Бүтүн Арассыыйатааҕы тэрээһиннэргэ тиһигин быспакка кыттар итиэннэ үрдүкү салалтаны кытары бииргэ үлэлэһэр эбиттэр. Ити эрээри, хомойуох иһин, бааһынай хаһаайыстыбалар үгүс туруорсуулара халтайга хаалар эбит, ону туоратар соругу туруорунан, Станислав Санкеев биир идэлээхтэрин, саастыылаахтарын кытары «Норуот пиэрмэрин» хамсааһынын тэрийсибит.
– Бааһынайдар кыһалҕабытын быһаарыыга эрэгийиэннэрдээҕи уонна федеральнай ассоциациялар бииргэ үлэлиэхпит. Биһиги сорукпут миэстэҕэ туох итэҕэһин-быһаҕаһын, онуоха туох наадатын билсэн баран, ону федеральнай таһымҥа тириэрдэри ситиһии буолар. Дьиҥинэн ыллахха, боппуруос 10 %-а эрэ сокуоҥҥа уларытыы киллэриллэрин ирдиир, атына эрэгийиэн таһымынан быһаарыллар кыахтаах, – диэтэ.
Ассоциация экспортка таһаарыллар бурдукка түһээни тохтоторго туруорсубут. Тоҕо диэтэххэ, бурдуктаах эрэгийиэннэр бүддьүөккэ түһээн төлүүллэр эрээри, бырыһыан ыстаапката 21 %-ҥа тиийэ үрдээбитэ төрүт учуоттаммат эбит. Чэпчэтиилээх кирэдьиити уруккунан хаалларар уонна экэниэмикэ сатарыйыытын таһаарбат туһуттан Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ түһээн хомуурун суотугар бүддьүөтү хаҥаппыт. Инньэ гынан, аска-үөлэ сыана аһары хамсыыра бохсуллубут. Билигин аан дойдуга бурдук сыаната намыһах, түһээн тохтотуллубут. Ол гынан баран, министиэристибэ чэпчэтиилээх кирэдьииккэ субсидияны саҥаттан көрөн, уруккутааҕар быдан үрдүк бырыһыаннаах ыстаапканы олохтообут. Итинэн чэпчэтиилээх кирэдьиит ыстаапката 11-12 %-ҥа тиийэн, хаһаайыстыбаларга улахан охсууну оҥорор кутталламмыт.

Биир сүрүн боппуруос электроннай иһитиннэрэр ситимнэргэ иҥнэр эбит. Киинтэн ыраах, кытыы сирдэргэ интэриниэт мөлтөҕүттэн пиэрмэрдэр үгүс кыһалҕаны көрсөллөр. Тырааныспар табаары атаарар докумуона (накладнойа) электроннай киэбинэн ирдэнэр, оттон оператор тэрилтэлэр бэйэлэрин софтарын туһаналлара сөп түбэһиспэт буолан, бородууксуйаны оҥорооччулар уонна атыылаһааччылар икки ардыларыгар өйдөспөт быһыыны-майгыны үөскэтэр. Тырааныспар министиэристибэтэ бу боппуруоһу кэлэр ыйга быһаарыах буолбут. Күннээҕи үлэни атахтыыр кыһалҕалары, ол иһигэр, сыыппара технологиятыгар уонна логистикаҕа күөрэйэр уустуктары быһаарарга, тыа хаһаайыстыбатын биисинэһигэр усулуобуйаны тупсарарга «Норуот пиэрмэрэ» ассоциация судаарыстыба биэдэмистибэлэрин кытары ити курдук, үлэлэһэр эбит.
Көрсүһүүгэ мустубуттар сэһэргэһиигэ көхтөөтүк кытыннылар. «Агроэксперт» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ билимҥэ салайааччыта, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата Михаил Миронов өрөспүүбүлүкэ бааһынай хаһаайыстыбаларын туруктарын уонна инники кэскилин туһунан иһитиннэриини оҥордо. Кини этэринэн, «Норуот пиэрмэрэ» ассоциация сэттэ сүрүн хайысханан үлэлиэхтээх. Онно киирэллэр: хаһаайыстыбалары билим ситиһиилэринэн арыаллааһын (бэтэринээрдэр, зоотехниктар, агрономнар көмөлөрүнэн); хотугу сир тыйыс усулуобуйатын учуоттаан, үлэ эбийиэктэрин тутуу уонна саҥа технологиялары киллэрии; оҥоһуллар бородууксуйаны бэйэ (!) маҕаһыыннарынан батарыы; сүөһү-сылгы аһылыгын хааччыйыы; бааһынайдарга сырдатар үлэни уонна пуорумнары тэрийии; үүтү астааһын уонна бу салааҕа эспиримиэнинэн үлэлиир пиэрмэлэрин тэрийии; саҥа тэриллэр бааһынай хаһаайыстыбалар баһылыктарын үөрэтии уонна өйөөһүн.

Учуонай өрөспүүбүлүкэ иһигэр үүт ырыынагар эргийэр 250-300 тыһыынча туонна үүт аһылык баһыйар өттө тастан киирии уонна бороһуогунан оҥоһуу буоларын эттэ. Ити гынан баран, биһиэхэ даҕаны үрдүк көрдөрүүлээх хаһаайыстыбалар суох буолбатахтарын санатта.
Бастатан туран, ол – Уус Алдан улууһун Танда нэһилиэгэр Арассыыйа Федерациятын Үлэҕэ Дьоруойа Михаил Готовцев өр сыллаах үлэтин түмүгүнэн, Саха Сирин уһун, тымныы кыһыннаах тыйыс усулуобуйатыгар сөп түбэһиннэрэн үөскэппит, үрдүк бородууксуйаны биэрэр гольштин-фриз хааннаах боруода сүөһүнү ууһатан тарҕатар бааһынай хаһаайыстыбата.
Иккиһинэн, Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгэр Розалия Егорова тэрийбит уонна олохтон барыар диэри салайан үлэлэппит, билигин кини аатын сүгэр «Сырдык аартык» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибэ уонча сыл тухары тэтимин ыһыктыбакка, нэһилиэк олохтоохторун барыларын түмэн үлэлиир. Өссө ыаллыы нэһилиэктэри эмиэ хабар, элбэх киһини дохуоттуур, оҥорон таһаарар бородууксуйатын 70 %-ынан улууһу хааччыйар.
Үсүһүнэн, искусственнай сиэмэлээһини толору баһылаан, УЗИ-ны туһанан төрүөх 95-100 % буоларын хааччыйар, сыл устатыгар бастыҥ ынахтарыттан 6 туонна үүтү ыыр, элбэх сүөһүлээх, племенной хаһаайыстыбалар улуус ахсын бааллар. Дьэ бу хаһаайыстыбалар үлэни-хамнаһы кэҥэтэргэ, бородууксуйаны дэлэтэргэ холобур буолалларыгар көрсүһүү кыттыылаахтара бары сөбүлэстилэр.
Бааһынай хаһаайыстыбалар баһылыктара ыалдьыттарыгар элбэх ыйытыыны биэрдилэр, үлэлэрин-хамнастарын уонна инники былааннарын туһунан билиһиннэрдилэр.
Бу көрсүһүү биһиги бары салааны сайыннарыыга, дойдубутугар аһылык өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйыыга интэриэстээхпитин, тирээн турар кыһалҕалары быһаарарга үлэлииргэ бэлэммитин итиэннэ үлэлии да сылдьарбытын көрдөрдө. Тыа хаһаайыстыбатыгар үөскүүр боппуруостар төһө даҕаны сүрүннээн биирдиҥи курдуктарын иннигэр, эрэгийиэн ахсын тус туһунан уратылаах буолаллар. Федеральнай киин ону барытын учуоттаан, өйөбүл көдьүүстээх ырычаахтарын тобулан, олоххо киллэрэн иһиэ диэн эрэнэбит. Ол нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын тупсарары таһынан, дойду сомоҕолоһуутун күүһүрдүөҕэ, – диэтэ Тихон Скрябин көрсүһүүнү түмүктүүрүгэр.

Хаартыска: Василий Кононов.