Все новости

Бэйэ толкуйдаан оҥороро элбэҕи биэрэр

Оҕолор бөлөҕүнэн арахсан бырайыактарын наһаа көхтөөхтүк, бары сүбэлэһэн толкуйдаан оҥороллоро уонна олоххо киллэрэллэрэ. Ити сылларга үөрэммит Оксана Казанцева итинник ньыма туһалааҕы итиэннэ устудьуоннар өйдөрүн-санааларын сүрдээҕин өрүкүтэрин-күүркэтэрин, үөрдэрин туһунан маннык суруйбута: «Быраактыка уруоктарыгар араас тэриллэри бэйэбит тутан-хабан, көрөн-истэн оҥорорбут олус улахан суолталаах. Кураанах теория хайаан да быраактыканан бигэргэтиллиэхтээх, оччоҕуна эрэ матырыйаал өйгө хатанар… Материаловедениеҕа маятниковай копру бэйэбит бырайыактаан оҥорбуппут олус да интэриэһинэй, умсугутуулаах эбит! Мин эһигинэн киэн туттабын: маннык уустук усулуобуйаҕа араас тэриллэри, биһиги өйдүүрбүт туһугар, бэйэҕит айан олоххо киллэрэҕит. Баҕарыам этэ администрация киһи бэйэтэ илииннэн кыайан оҥорбот уустук прибордарын хааччыйарга үп көрөрѳ буоллар, атынын бэйэбит оҥостуо этибит, өссө да элбэх устудьуоннары умсугутан!». Бу оҕо ис дууһатыттан тахсар тыллара эдэр киһи бэйэтэ илиитинэн тутан-хабан, олоҕу кытары сибээстээн, өтө көрөн айан үөрэнэрэ төһөлөөх улахан умсугутуулааҕын кэрэһэлиир. Дэлэҕэ Оксаналыын бииргэ үѳрэммит Яков Андреевы киэһэ аайы үөрэнэр куорпустан вахтердар үүрэн кэриэтэ таһаарыахтара дуо? Ити кэмҥэ Яков бассыыбынньыгы тургутан чинчийэр истиэндэни айан үлэлэтэ сылдьар кэмэ этэ. Пластинка тыаһы устар пъезоэлимиэниттэн вибродаатчигы бэйэтэ айан оҥорон, бассыыбынньык үлэлээн битигириир тыаһын, умсугуйан туран үөрэппитэ. Онно дии, кини миэхэ маннык эппитэ: «Биллэхпинэ, ѳссѳ элбэҕи билиэхпин баҕарабын». Ол аата кини ити кэмҥэ «өтө көрөн айар» турукка киирэн дьарыктана сылдьарын дакаастыыр. Яков бу тиэмэтинэн салгыы дьарыктанан, билим хандьыдаатыгар диссертациятын чаҕылхайдык көмүскээбитэ уонна акустико-эмиссионнай хонтуруол ньыматыгар олоҕуран оҥорбут үлэтэ 2614190 №-дээх патены ылбыта. Бу саҥа ньыма билигин Уһук Хотугу сир усулуобуйатыгар улахан резервуардарга биллибэт хайаҕастары (дефектэри) буларга көмөлөһөр. Ол аата, кини өссө устудьуоннуур сылларыттан өтө көрөн айар толкуйун сайыннаран, итинник ситиһиилэммитэ саарбаҕа суох.

Онон, биһиги билигин инсэниэрдэри үөрэтэргэ тыа хаһаайыстыбатын массыыналарын кураанах былакаатынан, көмпүүтэр сылаайдатынан көрдөрөн уонна тылынан судургутук кэпсээн, үөрэтэр тутах диибит. Уонна итини уларытан, айан – үөрэтэн – оҥорон – чинчийэр хайысхаҕа кубулутарга дьулуһабыт. Холобур, устудьуоннарга бастаан услуобуйа туруорабыт (кытаанах буору, ыраастамматах бурдугу уонна да атыны) итиэннэ түмүккэ хайдах буолуохтаах ураты хаачыстыбаларын (сымнаҕас буору, ыраас сиэмэни) билиһиннэрэбит. Ити кэнниттэн массыына үлэни толорор уорганын уобараһын устудьуон бэйэтэ айан таһаарыахтаах. Онуоха кинилэр бастаан бэйэлэрин идиэйэлэрин хортуонунан, быласталыынынан мадьыал оҥорон көрдөрөллөр, хайдах үлэлиирин дакаастыыллар. Ол кэнниттэн мадьыалларын аны тимиринэн дьиҥнээхтик чочуйан оҥорон, почвеннай ханаалга уонна анал истиэндэлэргэ тургутан, чинчийии ыытан үөрэтиэхтээхтэр. Оччоҕуна эрэ дьиҥнээх чиҥ билии үөскүөҕэ, инсэниэр буолуохтаах киһиэхэ өтө көрөр толкуйа сайдыаҕа.

Устудьуоннар бырайыактара

Бу соторутааҕыта Аартыкатааҕы судаарыстыбаннай агротехнологическай үнүбүрсүөт инженернэй бакылтыатын устудьуоннара Василий Иванов уонна Денис Коновалов үөрэхтэрин түмүктүүр тургутууга почвеннай ханаалы айан оҥорон, буор хорууга олортулар. Хоруу устата 8, туората 1,5, оттон дириҥэ 0,5 миэтэрэ. Бу почвеннай ханаал, үөһээ ахтыбыппыт курдук, устудьуоннар кыһыны быһа айан оҥоруохтаах, сири таҥастыыр уонна да атын мадьыалларга үлэлэрин тургутан, чинчийэн үөрэтэргэ аналлаахтар. Бу бырайыак илии күүһүнэн эрийэн хамсатан, оҥоһугуҥ буорга сырыытын, утарсыытын эккинэн-хаанҥынан билэн, ону прибор көрдөрүүтүн кытары тэҥнээн, өтө көрөн кэмнээн билэр дьоҕуру сайыннарарга туһуланар.

Василий уһанарыгар соругу тута өйдөөн, бастаан барытын уобарастаан өтө көрөн, туох, хайдах оҥоһуллуохтааҕын былаанныыр. Ол иһин, кини тимири кытары үлэҕэ олох олорон да көрбөккө күн аҥаарыгар, былааннаабытын олохо киллэрэн, орун-оннугар оҥорон, бүтэрэн-оһорон иһэр. Ол кэнниттэн түүн хойукка диэри миэбэл хампаанньатыгар үлэлиир. Мин кини үлэтин хоту баахтанан сылдьан, бииргэ үлэлэспит идэтийбит сыбаарсыктар үлэлэригэр тэҥнии көрдүм.

Иккис бырайыакка Виктор Дудкин уонна Александр Бурцев ылсан үлэлээтилэр. Кинилэр бурдук сиэмэтин салгынынан үрдэрэн ыраастыыр уонна наардыыр бырассыаһы чинчийэн үөрэтэргэ аналлаах тэрили оҥордулар. Бу тэрил салгын үрэр ускуораһын чопчулуур, Ардуинаттан хомуллан оҥоһуллубут прибордаах. Кинилэр эмиэ бастаан көмпүүтэргэ мадьыаллаан салгын уонна бурдук сырыытын ыраҥалаан, чертежтаабыттара. Дьэ ол толкуйдаабыттарын олоххо киллэрээри, билиигэ-көрүүгэ умсугуйан, бэркэ туруулаһан туран уһаннылар. Хайдах үлэлиирин тургутан көрөн баран, магистратураҕа үөрэнэ киирдэхпитинэ өссө ситэрэн-хоторон биэриэхпит диэтилэр.

Устудьуоннарым бу бырайыактарын олоххо киллэрэргэ үлэлииллэригэр көх-нэм, сүбэ-ама буолан, тус бэйэм уоппускам күннэрин аахсыбакка, ис дууһабынан дуоһуйа иэйэн-куойан туран, үлэлэстим. Тоҕо диэтэргит, мин үлэбит түмүгүн уонна бу бырайыактар туохха туһалыахтаахтарын эрдэттэн өтө көрөбүн. Элбэх сыллар усталарыгар үлэлээбит уопуппар тирэҕирэммин уонна ити уолаттарым дьулуурдарын көрө-истэ сылдьаммын, маннык түмүккэ кэллим: киһи өтө көрөн былааннаан, орун оннугар түбэһиннэрэн үлэлиир буоллаҕына, төрүт сылайбат уонна сүрэҕэлдьээбэт. Маны «өтө көрөр мындыр киһи» диэххэ сөп. Итинник дьоҕурдаах оҕо биһиэхэ, инсэниэрдэри бэлэмниир идэтийбит үөрэхтээһин ситимигэр, айар турукка киирэн, тугу эрэ туһалааҕы оҥорон, уһаарыллан таҕыстаҕына, «өтө көрөн айар киһи» диэххэ сѳп. Ол гынан баран, бу айар турукка киирэргэ уонна айбыккын олоххо киллэриэххэр диэри элбэх чинчийии, билии-көрүү, ыраҥалааһын ирдэнэрин уопут кэрэһэлиир. Яков Андреев устудьуон саҕаттан итинник турукка киирэн, бүгүн патентнаах учуонай буолбута ити санааны дакаастыыр. Ону бүгүн Василийдаах Денис, Виктордаах Александр уонна да атын устудьуонар итиэннэ агрооскуолаларга үөрэнэр оҕолор салгыахтарыгар эрэбил улахан.

Итинэн сибээстээн, билигин бу ураты ньымабытыгар олоҕуран айан бырайыак оҥорор хайысханы күүскэ сайыннарарга утудьуоннар олорор уопсайдарыттан чугас, АГАТУ сүрүн үөрэтэр куорпуһун аттыгар, тимиринэн уһанар уонна чинчийэр анал мастарыскыай дьиэтэ (билим-чинчийэр полигон) тутуллара ирдэнэр. Кэлиҥҥи кэмҥэ бырайыак оҥорор хайысха бары үөрэх ситимигэр (оскуолаҕа эмиэ) күүскэ киирэн эрэрэ олус кэрэхсэбиллээх. Ол аата биһиги этиибит билиҥҥи үөрэх ирдэбилигэр сөп түбэһэр эбит диэн доргуччу этэрбит оруннаах буоларыгар саарбах суох!

Михаил Иванов, уһуйааччы-инженер, АГАТУ дассыана