Все новости

Эрэдээксийэ ыалдьыта

Соторутааҕыта биһиги хаһыаппыт эрэдээксийэтигэр үлэ бэтэрээнэ, бэтэринээрийэ билимин хандьыдаата, көтөрү иитиигэ балачча уһуннук үлэлээбит уопуттаах Григорий Кириллин сырытта.

Билигин Москубаҕа олорор бэтэрээн оскуолаҕа бииргэ үөрэммит доҕотторун кытары көрсүһэ кэлбит. Дойдутугар Ньурбаҕа биир ый буолбут, урукку сылларга үлэлээбит-хамсаабыт тэрилтэлэригэр сылдьан, үөлээннээхтэрин көрсүбүт. Эһиил Ньурба куоракка Саха Сирин норуоттарын спартакиадата ыытыллара былааннанарын, онон сибээстээн улууска тутуу бөҕөтө ыытылларын сөхпүтүн кэпсээтэ. Кини «Ньурбатааҕы көтөрү иитэр баабырыка» аахсыйалаах тэрилтэни тэрийсэрин ааһан, иккитэ төхтүрүйэн дириэктэрдээбит эбит.

– Бу баабырыка Бүлүү эргинээҕи түөрт улууһу – Ньурбаны, Сунтаары, Үөһээ Бүлүүнү уонна Бүлүүнү аһатан олорор. Урут: «Куурусса сымыытын элбэҕи сиэмэҥ, быары күүскэ үлэлэтэн холестерины таһаарар» – дииллэрэ. Оттон билигин учуонайдар ити этии сыыһатын, сымыыт холестерин элбиирин намтатарын, киһи доруобуйатыгар эргиччи туһалааҕын туһунан дакаастаатылар. Баабырыка бэркэ үлэлии-хамсыы олорор, сыыспат буоллахпына, күҥҥэ 45 хоруопка сымыыты батарар эбит. Ол гынан баран дьэ, субсидията ситэ көрүллүбэккэ, билигин балтараа эрэ ыйга тиийэр комбикуорумнаах хаалбыт, -- диэн долгуйарын биллэрдэ. Куурусса аһылыгын хааччыйыыга иитийиэхтии сылдьар санаатын үллэһиннэ.

1980-с сс. «Ньурба» сопхуос сүүһүнэн гектаар иэннээх бааһынаны таҥастаан, 4000 туонна бурдугу үүннэрэрин аҕынна. Кэнники сылларга тэриллэн үлэлиир Ньурбатааҕы сүөһү аһылыгын бэлэмниир хампаанньа эбиэһинэн эрэ муҥурдаммакка, сэлиэһинэйи эмиэ ыһан, ону мэлийэн, араас эбииликтэринэн байытан, комбикуорум оҥоруон сөп диэтэ.

Эрэнэ кэтэһэбит

Балаһыанньа хайдаҕын билсээри биһиги Ньурбатааҕы көтөр баабырыкатын салалтатыгар төлөпүөнүнэн эрийэ сылдьыбыппытыгар, дириэктэринэн 2017 сылтан үлэлиир Петр Гаврильев маннык сэһэргээтэ.

– Биһиги сүрүн сорукпут Бүлүү эргинээҕи улуустары сымыытынан хааччыйыы буолар. 50 тыһыынча кууруссалаахпыт, сыллата ортотунан 10 мөлүйүөн сымыыты ылабыт, былааммытын толоробут. Үлэбитин «Дьокуускайдааҕы көтөр баабырыката» аахсыйалаах уопсастыба сүрүннүүр, биһигини уонна Мииринэй улууһугар «Новай» сопхуоска баар көтөр пиэрмэтин кууруссанан хааччыйар.

– Оттон тоҕо бэйэҕит инкубатордаммаккытый?

– Ити этэргэ эрэ кэбэҕэс, ис-иһигэр киирдэххэ, иирбэтэ-таарбата элбэх. Бастатан туран, ороскуота улахан. Иккиһинэн, тырааныспар өттүгэр ыарахаттардаах, биһиги саас-күһүн суолбут быстан хаалар. Биир соҕотох бырамыысыланнай сыахтаахпыт, инньэ гынан, иккилии сыл буола-буола, Дьокуускайдааҕы көтөр баабырыкатыттан ыччат кууруссалары аҕалан, кууруссарбытын солбуһуннаран иһэбит. Кыһын тохсунньуттан саҕалаан кууруссаларбытын собуойдуубут, уонна саҥалары аҕалабыт. Дьэ ити кэмҥэ, бородууксуйата суох олоробут.

– Оттон үлэ тиһигэ быстыбатын хааччыйан, тоҕо кууруссаларгытын аҥаардаан «дьаһайбаккытый»?

– Дьэ итиннэ СанПиН өттүттэн ирдэбил кытаанах, биир сыахха кырдьаҕас кууруссалары кытары эдэрдэр туруо суохтаахтар. Инньэ гынан, собуой кэнниттэн сыаҕы бэлэмниир, солбугу аҕалар кэмҥэ, үс аҥаар-түөрт ый устатыгар харчы хамсаабат кэмигэр, куурусса этин батаран, үлэһиттэрбитин хамнастаан, атын да төлөбүрдэрбит боппуруостарын син быһааран кэллибит. Ол иһин эбии сыаҕы туттарыахпытын баҕарабыт. Устуоруйаттан сырдаттахха, баабырыка 1989 с. тутуллубута. Оччолорго бырайыактанан баран, тутуллубакка хаалбыт эбийиэктэр бааллар. Олортон каркааһынан турар тутууну ситэрэн, иккис сыаҕы оҥоруохха диэн 2022 сылтан туруорсабыт. Симиэтэтэ-бырайыага барыта оҥоһуллан бэлэм. Иккис сыахтаннахпытына дьэ, тохтобула суох үлэ тиһигэ тэриллиэ этэ. Ити бородууксуйата суох хаалар ыйдарбытыгар биһиги эрэ буолбакка, сибиэһэй, олохтоох сымыытынан хааччыллан олорбут түөрт улуус нэһилиэнньэтэ барыта оҕустарар. Ол иһин, иккис сыаҕы тутта сатыыбыт.

– Саамай сүрүн кыһалҕаҕыт аһылык боппуруоһа буолуохтаах.

– Оннук. Кэтэх ыал иитэр кууруссаларыгар тэҥнээтэххэ, биһиги кууруссаларбыт быдан атын көрүүнү-истиини эрэйэллэр. Бырамыысыланнай таһымынан иитиллэр көтөрдөр биир килиэккэҕэ хаайыллан тураллар. Ол иһин, кинилэри микро-, макроэлимиэннэринэн баай, анал битэмииннэрдээх аһылыгынан, быһата, сымыыттыыр куурусcаларга анаан оҥоһуллубут, толору рационнаах комбикуорумунан аһатыллыахтаах. (Астара-үөллэрэ кыратык да табыллыбатаҕына, бородууксуйаны биэриилэрэ таҥнары түһэр). Оннук комбикуоруму бэлэмниир собуоттар Саха Сиригэр суохтар, Уһук Илиҥҥэ даҕаны тарбахха баттаналлар. Биһиги Благовещенскайтан, «Амурагрокиин» собуоттан ылабыт. Онуоха саамай ыарахана тиэйэн аҕалыыта буолар, комбикуорум сыанатын кытары тиэйэр-таһар ороскуот тэҥ! Ол иһин өрөспүүбүлүкэттэн көмөтө, субсидията суох нэһилиэнньэҕэ сөптөөх сыаналаах сымыыты атыылыыр кыахпыт суох.

Ааспыт өттүгэр, 2020-2024 сыллардаахха, субсидия ороскуот 61 %-ын толуйууга көрүллэр этэ, онтон сыана барыга бары олус ыараан, көрүллэр харчы наадыйыы 43 %-ын эрэ хааччыйар буолан хаалла. Ньурба улууһун дьаһалтата «АЛРОСА» хампаанньа биэрэр дивидениттэн биһиэхэ ороскуот 20 %-ын толуйууга сыллата харчы көрөрө. Хомойуох иһин, дивидент бэриллиитэ тохтообута иккис сыла буолла, инньэ гынан, билигин өрөспүүбүлүкэбит эрэ көмөтүн кэтэһэбит. Балаһыанньа дьэ итинник.

Өрөспүүбүлүкэ төһө кыалларынан көмөлөһөр. Холобур, былырыын иллэрээ сыл ылбыт сойуоммутугар толуйар төлөбүр оҥорбута. Биһиги сыллааҕы ороскуоппут аһары улахан, аны ол 70 %-а көтөр аһыгар-үөлүгэр барар. Күн бүгүн биир сымыыт бэйэҕэ турар сыаната 21 солкуобай харчы. Холобурга эттэххэ, сымыыты итинник сыананан атыылыырбыт буоллар, көмөҕө соччо наадыйыа суох этибит, ол гынан баран, ыарахан сыанаҕа ким атыылаһыай? Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ биһиэхэ биир сымыыкка 4 солкуобай харчыны көрөн, ороскуот сороҕун толуйар, ол иһин сымыыты 16-17 солкуобайга атыылыахтаахпыт. Билэргит курдук, сымыыт харайыллар болдьоҕо бэрт кылгас уонна нэһилиэнньэ, маҕаһыыннаах урбаанньыттар чэпчэки сыаналаах сымыыты ыла сатыыллар, онон өрөспүүбүлүкэ ырыынагын орто сыанатын тутуһаммыт, былырыын 11 солкуобайга атыылаабыппыт, билигин 14 солкуобайга батаран олоробут. Ити иһин, сымыыкка көрүллэр субсидия үрдэтиллэн, 5-6 солкуобай буоларыгар баҕарабыт. Дьэ ити курдук үлэлии-хамсыы олоробут.

Кууруссаларбытын 2025 сыллаахха саҥардыбыппыт, онон былаан быһыытынан кэлэр 2027 сылга солбуһуннарыахпыт. Бастакы сылга 1 800 туонна, иккис сылга 1 900 туонна комбикуоруму туттабыт. Быйылгы сыл саҕаланыытыгар субсидиябыт сороҕо кэлэн, 1000 туонна бурдугунан хааччыллан олоробут. Сылбыт иккис аҥаарыгар ити үөһэ эппитим курдук, субсидиябыт аччаан хааллан уонна кууруссаҕа көрүллэр харчыбытын кыайан ыла илик буоламмыт, «Алмаасэргиэнбаантан» кирэдьиит ылан олоробут.

– Ньурбатааҕы сүөһү аһылыгын бэлэмниир хампаанньаны кытары сөҥнөһөн, бурдук ыһан, комбикуорманан хааччыныаххытын сөп дуу?

– Ити тэрилтэ эбиэһи ыһар, ынах сүөһү уонна сибиинньэ аһылыгын бэлэмниир соруктаах. Оттон көтөр комбикуорума сэлиэһинэйинэн оҥоһуллар, ол биһиэхэ кыайан үүммэт, төрүт сиппэт. Оттон ньэчимиэннээх буоллахха, эбии аһылык быһыытынан наадыйыы 15-20 %-ын хааччыныахха сөп. Бу инники былааҥҥа баар бырайыакпыт буолар.

Быйыл үп-харчы өттүнэн хайа да салааҕа уустук буолла, куру ыга тардынар ирдэннэ. Үбүлээһин боппуруоһугар улуус дьаһалтата итиэннэ Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ үлэлэһэ сылдьаллар. Аһылык өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйыыга оруоллаах хаһаайыстыба кыһалҕатын быһаарыахтара диэн эрэнэбин.

Хаартыскалары Петр Гаврильев ыытта.