Все новости

Саха-корейскай оскуола дьылҕата

“Түмсүүбүт 1991 с. тэриллибитэ, бастакы бэрэссэдээтэлбит Григорий Соломонович Ли, ол саҕана элбэх община күн сирин көрбүтэ, сүрүн сорукпут өбүгэ үтүө үгэһин, төрүт тылбытын сөргүтүү, биһикпитин ыйаабыт дойдубутун кытта сибээһи олохтооһун. Биһиги тылбытын умнан, нууччалыы кэпсэтэбит, улуустарга сахалыы саҥараллар. Төрөппүттэрбит төрөөбүт тылларынан кэпсэтэллэрэ, онон өбүгэ сиэрин-туомун харыстаан, кэнэҕэс көлүөнэҕэ тиэрдэргэ үлэлэһэбит”— диэн кини кэпсээнин саҕалыыр.  

Вера Гивеновнаны 1994 с. түмсүү бэрэссэдээтэлинэн талбыттара, отуттан тахса сыл уопсастыбаннай үлэнэн дууһатын баҕатынан үлэлээн кэллэ. Кэриэй тылын үөрэтэргэ туһунан оскуоланы, саатар кылааһы арыйарга сыал-сорук туруоран үлэлээбиттэрэ. Ол түмүгэр Дьокуускай куорат 2 №-дээх оскуолатыгар өрөбүллэргэ үлэлиир кэриэй оскуолата аһыллыбыта. Сахалинтан кэлэ сылдьар Надежда Ха, Кореяттан стажер Чен Хван Чжо кэриэй тылыгар үөрэппиттэрэ. Кууруска сылдьан ким эрэ кэриэй тылынан кэпсэтэр буолбута, ким эрэ тылы кыайан үөрэппэтэҕэ.

Саха Сирин бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев, Владивостокка баар Корея генеральнай консула Тэ Со Вон өйөбүлүнэн 1994 с. Саха-корейскай оскуола аһыллыбыта. Кореяҕа Ханкук үнүбүрсүөтүн кытта кэпсэтэн, кэриэй тылын үөрэтэр преподавателлэри, устудьуоннары ыыппыттара. Кинилэргэ үөрэх управлениета хамнастарын, айаннарын ороскуотун төлүүрэ.

Короленко уулуссатын 42-ис №-дээх дьиэтигэр Саха-корейскай оскуола билигин даҕаны үлэлии турар, 500 тахса үөрэнээччи үөрэнэр. Аан бастаан оскуола бэрт кыараҕас дьиэҕэ 90 оҕоҕо ананан оҥоһуллубута. Онтон эбии тутууну тутан, үһүс этээһи эбэн, кэҥэтэн биэрбиттэрэ, ол да буоллар, үөрэнэр сирдэрэ син биир кыараҕас. Маҥнай утаа оскуолаҕа оҕону, төрөппүтү кытта кэпсэтии түмүгэр, кэриэй тылын үөрэтиэн баҕалаахтары ылаллара, англия, нуучча, саха тылын үөрэтэллэрэ. Оскуоланы бүтэрбит оҕолор ким баҕалаах салгыы Кореяҕа баран үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэнэллэр. Кэлин бу эҥээр олорор ыаллар оҕолорун аҕалан, уопсай үөрэхтээһин оскуолатыгар кубулуйда диэн этэр Вера Гивеновна.   

160 сыл анараа өттүгэр көһөн кэлбиттэрэ

Кэриэйдэр Арассыыйаҕа аан бастаан көһөн кэлбиттэрэ 160-тан тахса сыл ааста, 2024 с. ити кэрдиис кэми бэлиэтээбиттэрэ. Корея хотугу өттүгэр улахан аччыктааһын туран, Арассыыйаттан көмө көрдөөбүттэрэ. Ол саҕана Корея биир дойду этэ, соҕуруу-хоту диэн арахсыбаттара, дойдулар икки ардыларыгар кыраныысса аһыллан, элбэх киһи Туманган өрүһүнэн Владивостокка, Уссурийскайга сырдык тыыннарын өрүһүнээри, саҥа олоҕу саҕалаары кэлбиттэрэ.  

1864 с. кыраныыссаны саппыттарыгар кэриэйдэр Арассыыйа бырабыыталыстыбатыттан манна олохсуйарга көрдөспүттэрэ, бастакы 14 ыалга оннук көҥүлү биэрбиттэрэ. Кэриэйдэр дэриэбинэлэрэ Благовещенскайга, Уссурийскайга,  Владивостокка баар буолбуттара.

Хас биирдии кэриэй сиэбигэр оҕуруот аһын сиэмэтин укта сылдьара, быраҕыллыбыт сиргэ сири хорутан, нүөлсүтэн, оҕуруот аһын олордоллоро бырабыыталыстыбаҕа табыгастаах этэ.

Алдан көмүһүгэр үлэлээбиттэрэ  

1930-ус сылларга кэриэйдэр Саха Сиригэр Алдан көмүһүн хостуурга кэлбиттэрэ, ол саҕана илии ыарахан үлэтигэр тулуурдаахтар, арыгыны испэттэр диэн илиҥҥи дойдулартан оробуочайдары ыҥыран артыалга үлэлэтэллэрэ.  Кыһыл көмүһү өрүскэ киирэн, тымныы ууга сууйаллара,  бэйэлэрэ даҕаны үгүстүк тоҥоллоро-хаталлара.

Салгыы өрөспүүбүлүкэ ис өттүгэр киирэн, Дьокуускайга кэлэн Маҕаҥҥа, Мархаҕа олохсуйбуттара. 1937 с. репрессия саҕаламмытыгар 2000 киһини туппуттара, үгүс киһи сураҕа суох сүппүтэ, сорохтор Орто Азияҕа ыытыллыбыттара, кими эрэ ытан өлөрбүттэрэ, түрмэҕэ хаайбыттара.

Көмүһү бу киһи уорда диэн тойоҥҥо үҥүстэхтэринэ, ирдэһэ, чинчийэ барбакка буруйдааҕы тутан ылан хаайан кэбиһэллэрэ уонна дьылҕатын түргэнник быһаараллара. Сымыйа үҥсүүнэн суорума суолламмыттар да элбэхтэр.  

Ол иһин кырыктаах сиртэн куотан, мотуордаах тыынан, массыынанан атын сири батыспыттара. Алдаҥҥа хайа быыһыгар турар дойдуга оҕуруот аһа аанньа үүммэт буолан, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын быһаарыытынан, кэриэйдэри Бүлүү бөлөх улуустарыгар, өҥ буордаах Өлүөхүмэҕэ, Покровскайга оҕуруот аһын үүннэрэр үлэҕэ ыыппыттара.

Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кэмигэр кэриэйдэр тыылга, үлэ фронугар үлэлээбиттэрэ, оҕуруот аһын, бурдугу олордон, дьахталлары уонна оҕолору хоргуйууттан быыһаабыттара. Кинилэр быйаҥнаах үүнүүнү ылаары сири нүөлсүтэллэрэ, килиэп буһараллара, билигин даҕаны былыргы дьыллар омоонноро, тыа сиригэр бурдугу мэлийбит миэлиҥсэлэр хаалбыттарын сөргүтэн, түмэлгэ чөлүгэр түһэрэн туруораллар.

Хен Вера — Шамаева буолбута

Аан бастаан Арассыыйаҕа Вера Гивеновна эһэтэ убайын кытта кэлбит, онтон  кинилэри көрдөөн, аҕата тилэх батыһан кэлэр. Дьылҕа хаан ыйан биэрэн, Алдаҥҥа баар ыалга аҕатын көрсө түһэр. Эһэтин убайын Казахстааҥҥа ыыппыттар, эһэлэрэ оҕолорун кытта Саха Сиригэр хаалбыт. Онтон ийэтин төрөппүттэрэ эрдэ Уссурийскайга көһөн кэлбиттэрэ, Вера аҕатын кытта онно көрсөн ыал буолбуттар. Эдэр ыал 1942 с. Дьокуускайга көһөн кэлэн, оҕолор бары манна төрөөбүттэр.  

Вера Гивеновна кэргэнэ Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх, кини араспаанньатынан Шамаева, төрөппүттэрин киэнинэн Хен. Оҕолоро, сиэннэрэ бары куоракка бааллар, бары сахатыйбыттар эрээри, өбүгэлэрин төрдүн-ууһун билэллэр.

Үс улахан бырааһынньык

Кэриэйдэр үс улахан бырааһынньыктаахтар: Саҥа Дьыл соллаль, ый халандаарынан тохсунньу бүтүүтэ, олунньу ортотугар үс күнү супту бэлиэтэнэр. Токкук диэн ириистээх миини буһараллар, бырааһынньыктааҕы остуолга олоруохтарын иннинэ өбүгэлэригэр махтаналлар, эти, балыгы, минньигэһи, ириис аһы, ууну уураллар.

Күһүн балаҕан ыйыгар-алтынньыга үүнээйини хомуйан баран Чхусок өлгөм үүнүү бырааһынньыгын ылаллар, саҥа үүммүт ириис бурдугуттан лэппиэскэ, килиэп, бэрэски буһараллар. Мас харыытаҕа сыста сылдьар ириис бурдугун эр дьон күүскэ мас өтүйэнэн охсон, тиэстэни мэһийэн, чартог килиэп буһараллара. Ириистэн буокканы кытта көйөрөн таһаараллара.

Ыһыы үлэтин түмүктээн баран үһүс бырааһынньык Тано ыам ыйыгар-бэс ыйыгар түбэһэр. Киэҥ ходуһа өлгөм үүнүүнү биэрдин диэн веердаах үҥкүүнү толороллор, веердарын бэйэ-бэйэлэригэр бэлэх оҥороллор. Көлүөһэ курдук төгүрүк быһыылаах лэппиэскэ астыыллар.

Сөбүлүүр аһа кукси

Вера Гивеновна өбүгэ аһыттан лапсалаах, сымыыттаах, оҕуруот астаах, ынах эттээх барбыт миини — кукси сөбүлүүр, аһыытын (биэрэһи) киһи бэйэтэ сөбүлүүрүнэн кутар. Эти кыра гына кырбаан соевай соуска буһараллар, онно оҕуруот аһын, эрэдиискэни, оҕурсуну, моркуобу, кыратык уксууһу, соуһу эбэллэр, оттон Кореяҕа муора бородууктатын тутталлар. Сайын итиигэ окрошка курдук тымныы миини оҥороллор.

Маннааҕы кэриэйдэр оҥорор камди-ча, моркуоп-ча салааттарын (ситэ буспатах хортуоппуйу эриллибит эти кытта соевай соуска биэрэһи, чесногу кытта буккуйаллар, моркуобу чесноктууллар) анарааҥҥы кэриэйдэр оҥорботтор эбит. Саха Сиригэр муора аһылыга суох буолан, туох баарын аска куталлар.

Национальнай таҥастара ханбок, дьахталлар куопта уонна дьууппа кэтэллэр,  эр дьоҥҥо ырбаахы уонна киэҥ ыстаан. Киһи төһө баайын таҥаһа көрдөрөрө, дьадаҥылар хортуоска куулун курдук таҥаһы кэтэллэрэ, кыахтаах өттүлэрэ солко таҥастаахтара. Ыал буолар уруу киэһэтигэр кыыс ийэтэ кыһыл, оруосабай ханбок кэтэрэ, уол ийэтэ күөҕү, ол иһин ким ийэтэ буоларын ыраахтан көрөн билэҕин.  

Пааркаҕа беседка тутуллар

Кэриэйдэр түмсүүлэрэ Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоһууларын киинэ ыытар бары тэрээһинигэр кыттар, бу соторутааҕыта национальнай сыбаайбаларын сиэрин-туомун көрдөрбүттэрэ. Пааркаҕа норуот үбүнэн кэриэйдэр беседка тутан, ону тупсараллар, үүнээйи олордоллор, ыскамыайка туруордулар, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылаахтарыгар өйдөбүнньүк табличка оҥоруохтаахтар.

Куоракка Хан Гук Хван, Сурасан, Кимчи кэриэйдэр кафелара баар. Бу саас «Муус хайа» эрэстэрээни кытта гастро-тур оҥорон, кэриэй аһын астыырга маастар-кылаас көрдөрдүлэр.

Вера Гивеновна Кореяҕа элбэхтик бара сылдьыбыта эрээри, сүрэҕэ өрүү дьонугар, оҕолоругар, сиэннэригэр Дьокуускайга тардыһар, бэйэтин манна силис тардыбыт сахатыйбыт кэриэйбин диэн этэр.

Хаартыска: Вера Шамаева архыыбыттан.