Все новости

Быйыл Олоҥхо үнүстүүтүн тэрийиитинэн, ХИФУ, ГЧИ, АГИКИ, “Олоҥхо” ассоциация, култуура өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустааҕы тэилтэлэрэ, чуолаан Олоҥхо дьиэлэрэ, Кэбээйигэ Олоҥхо үһүс уон сылын бастакы ыһыаҕын тэрийии боппуруостарыгар билим-чинчийэр кэнпэриэнсийэни ыыппыттара. Олоҥхо ыһыаҕын тэрийэр хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ Сергей Местников, Олоҥхо национальнай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, култуура миниистрэ Афанасий Ноев, улуус баһылыга Иван Левин, Олоҥхо ассоциация бэрэсидьиэнэ Февронья Шишигина уонна олоҥхо эйгэтигэр үлэлээччилэр бары биир санаанан салайтаран ыһыах тэрээһинигэр үлэлэстилэр. Үп-харчы өттүнэн ыктарыылаах соҕус да буоллар, успуонсардар көмөлөрүнэн уонна кэбээйилэр биир санаанан үлэлээбит буолланнар, ыһыах бэркэ тэриллэн ыытылынна.

Тута хоһуйууга болҕомтону

Кэбээйигэ ыытыллыбыт ыһыахха түһүлгэни былааннаахтык, Регламент быһыытынан чочуйан оҥорбуттара киирэр ааркаттан саҕалаан харахха быраҕыллар. Сэргэлэр, туос ураһалар, Аар баҕах, киин түһүлгэ, алгыс түһэр холумтана сиэри-туому толорорго бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн биэрбиттэр. Олоҥхоҕо хоһуйалларыныы, Аал Луук Мас дуур булгунньахха сөптөөх миэстэтин булбут. Аал Луук Маһы тарбаҕар талааннаах удьуор уус Владислав Яроев уонна кини салайар «Утум» тэрилтэтэ кэнники сылларга идэтийэн дьарыктанар. Өрөбөлүүссүйэ иннигэр Тааттаҕа Дьүлэй нэһилиэгэр Булгунньахтаахха оҕото уруута суох киһи аатын ааттатаары Аал Луук Маһы оҥотторбута үһү диэн кэпсииллэрэ. Онуоха уус киһи хас лабаатын аайы көтөр-сүүрэр, кыыл-сүөл ойуутун мандардаан киллэрбитин эспэдииссийэҕэ сылдьан сөҕө-махтайа көрбүттээхпин. Владисав Яроев ол үтүө үгэһи тутуһар. Аны кэпсэппитим, кини эбэтэ Сунтаар Күүкэйиттэн төрүттээх Илларионова диэн эбит, олоҥхону кэрэхсиирбитинэн уруулуу буолуохпутун сөп эбит.
Олоҥхо ыһыаҕар бары да биир санааҕа түмсэн күргүөмүнэн үлэлээтибит. Ыһывҕы тэрийэн ыытар хамыыһыйа суоппарыттан саҕалаан, улуус баһылыгар тиийэ бииргэ алтыһан, уопсай тылы булан үлэлээһин барда. Түмүк тэрээһиҥҥэ этиллбитин курдук, 17 хамыыһыйа хаһааҥҥытааҕар да түмсүүлээхтик үлэлээтилэр. Улуус салайааччылара, нэһилиэк баһылыктара, култуура, оскуола дириэктэрдэрэ, Олоҥхо үнүстүүтэ, тыйаатыра, уопсастыбаннай тэрилтэлэр олус көхтөөхтүк кытыннылар.
Олоҥхо аан дойду култууратыгар билиниллиитэ биһиги бодобутун тардынан олоҥхобутун ыччакка тиэрдиигэ үлэлэһэрбитин эрэйэр. Билиҥҥҥитэ биһиги олоҥхобутун өйгө үөрэтэн баран толорууга болҕомтобутун туһаайабыт. Эпосовед И.В. Пухов барыта 300-тэн тахса олоҥхо сюжета баар диэн бэлиэтээбитэ, олортон сүрүн олоҥхолор толору уонна быһа тардыылар бэчээттэнэн, сорохтор нууччалыы тылбаастанан тураллар. Билигин «Саха боотурдара», «Аан дойду эпическэй айымньылара» хардарыта тылбааһынан, оҕолорго аналлаах тэттик олоҥхолор күн сырдыгын көрдүлэр. Олоҥхо ыһыахтарыгар бэчээттэммит олоҥхолортон толоруу баар буолла. Кэбээйи ыһыаҕар тылбаастаммыт олоҥхолору киргиз, алтай, казах, башкир тылларынан толоруулара кэрэхсэбили ылла. Салгыы тылбаастааһын үлэтэ маннык бардаҕына аан дойду тылларынан толоруу кэрэхсэбиллээх буолсу. Ол эрээри, олоҥхобутун ийэ тылбытынан толоруу, олоҥхолооһун төрүт үгэстэрин сөргүтүү, үйэтитии ордук сыаналаныа. ЮНЕСКО даҕаны биһигиттэн итини туруорсар.
Дьэ ол иһин Олоҥхо ыһыахтаыгар олоҥхобутун тута хоһуйан, ыллаан-туоан толорор ирдэнэр. Ааспыт ыһыахтарга Алдантан саҕалаан тута хоһуйууга куонкурус тэрийбиппит кыттааччыта аҕыйах этэ. Мэлдьи да кэриэтэ ытык кырдьаҕастар П.М.Тихонов, В.Г.Исаков хардары-таары ылаллара. Быйыл кыттааччыта элбэх. Михаил уонна Сайыына Шамаевтар кылгас да кэмҥэ буоллар киһини кэрэхсэтэрдии толордулар, эбэлэрин, Ил Дархан стипендията Мария Григорьевна такайыыта тиийбит быһыылаах. Эдэрдэргэ Мэҥэттэн Виталий Никифоров, Стас Иванов бэркэ толорор буолан эрэллэр, тута хоһуйууга киирсиэхтэрин сөп. Тута хоһуйууга олук хоһооннору таба дьүөрэлээн, олоҥхо сюжетын истээччилэри ырыаларынан-тойуктарынан сэргэхситиэхтэрин сөп. Билиҥҥитэ Юрий Борисов тута хоһуйан толорууга олук хоһооннору бэркэ табан туһанар. Кини Кэбээйигэ нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан олоҥхолуон баҕарбыта да, үп-харчы кырыымчыгынан кыаллыбата. Кыах баарынан кини талаанын, кыаҕын туһаныахха баара.

Кэбээйи ыһыаҕа холобурга сылдьыаҕа

Олоҥхо ыһыаҕа санаа хоту барда. Урут улаханнык ыһыахтаабатах дьон диэтэххэ, тэрээһин да өттүнэн, сиэри-туому тутуһуулара, олохтоох нэһилиэнньэ кыттыыта олус бэрт. Тыгын оонньууларыгар икки уоллара Артем Дьяконов, Яков Дмитриев бастакы миэстэни ылан, биир дойдулаахтарын үөртүлэр, ыһыахха кинилэри бэркэ чиэстээтилэр, Олоҥхо ыһыахтара салгыы бэркэ бараллдарыгар олух оҕустулар.
Туох ханнык иннигэр хайа да ыһыах алгыһа хайдах толоруллубутуттан тутулутаах. Алгыс табылыннаҕына, ыһыах бэркэ барааччы. Кэбээйиттэн төрүттээх, култуура кэллиэһин учуутала М.Н.Петров бэркэ табыллан алҕаата, тойуга да сиэр быһыытынан барда. Ол да иһин, ыһыах хара маҥнайгыттан табылынна. Ыһыах тэриллиитин ыҥырыы суругар Кэбээйи аатырар олоҥхоһута Кырса Сөдүөт тылларынан «Үс өрүс тардыылаах, уу чалгый куттаах Кэбээйигэ, Саха Сирин тэбэр сүрэҕэр», – диэн этиллибитэ олус үчүгэй, ыһыахха кэлбиттэри ураты турукка киллэрэр.
Кэбээйи уу куттаах улууһунан биллэр. Үс өрүс, сүүһүнэн сүүрүктээх үрэхтэр, тыһыынчанан күөллэрдээх үтүө дойду. Саха, эбэҥки, нуучча түөлбэлээн олорбут, олорор түөлбэтэ. Олоҥхо ыһыаҕын сценарийын оҥорооччу, Олоҥхо үнүстүүтүн дириэктэрэ, тыл билимин хандьытаата, эдэр эрчимнээх салайааччы, тэрийээччи Р.Н.Анисимов Кэбээйи уратытын олус табан киллэрбит. Режиссер Руслан Тараховскай бэркэ дьүһүйэн ыһыах дьонугар көрдөрдө. Кинилэр Үөһээ Бүлүүгэ ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕын аһыллыытын эмиэ бэркэ туруорбутттара. Кинилэргэ Олоҥхо тыйаатырын литературнай чааһын сэбиэдиссэйэ, бэйэтэ ааттаах сценарист Маайа Власьева сүбэ-ама буолар. Магистрскай диссертацията олоҥхо ыһыаҕар аналлаах этэ. Култуура миниистирин солбуйааччы Мария Турантаева ыһыах тэрээһинигэр быһаччы кыттыһар, дипломнай үлэтэ эмиэ ыһыах тэрээинигэр аналлааҕа. Онон эмиэ бары тапсан үлэлээтилэр, үчүгэй ыһыах тэриллэн ыытылларын хааччыйдылар. Олоҥхону үйэтитиигэ, тарҕатыыга, ыччакка тиэрдиигэ биир өйүнэн-санаанан үлэлиир саҕа кыайыылаах туох да суох. Кэбээйлэр бу өттүн чахчы кыайа туттулар, ол да иһин ыһыахтара чахчы табылынна. Кэлин да холобурга сылдьыаҕа диэн эрэнэбин.
Кэбээйилэр бэйэлэрэ оһуохайга соччо биллибэт этилэр. Арай, И. Борисов диэн айылҕаттан талааннаах түһүлгэ түсчүтэ баара да, билигин биһиги кэккэбитигэр суох. Эдэрдэр син бааллар. Оһуохай жюритын уруккута ааттаах оһуохайдьыт, тыл билимин дуоктара Людмила Ефимова Амматтан саҕалаан дьүүллүүр. Быйыл Бүлүүлүү үҥкүү уонна түөлбэ оһуокайа диэҥҥэ арааран этиттэрдилэр, олус табыгастаах эбит. Эр дьоҥҥо “Дархан үҥкүүһүт” аатын аатырбыт үҥкүүһүт Мэҥкэр Сэмэн сиэнэ ылыан ылла. Сааһын үгэнигэр сылдар үҥкүүһүт салгыы да түһүлгэни төрүттүө турдаҕа. Бүлүүттэн төрүттээх Стас Иванов сайдан иһэр. Олоҥхоҕо Виталий Никифоров бастаата. Эдэрдэр талааннара тахсан иһэриттэн киһи эрэ үөрэр. Олоҥхоҕо духуобунас академиятын чилиэнэ Валентина Бочонина сыаналаабыта саныахха үчүгэй. Онон Кэбээйигэ олоҥхоҕо аналлаах ыһыахха таһымнаах дьоннор жюрилаабыттара эмиэ үчүгэй. Жюрины аттаран туруорууга Норуот айымньытын дьиэтэ хаһааҥҥытааҕар да бэркэ үлэлээтэ. Олоҥхоһуттар аймахтара, улуустар успуонсордааннар, куонуруска кыттыбыттар бары илии тутуурдаах, өттүк харалаах бардылар. Түмүктээн эттэххэ, чахчы астык, холобурга сылдьар ыһыах буолла.

Василий Илларионов, тыл билимин дуоктара, бары Олоҥхо ыһыахтарын көрбүт-истибит, кыттыспыт фольклорист.
Хаартыска: Ил Түмэн пресс-киинэ.