Общество

– Сергей Васильевич, эрдэ Арассыыйа олохтооҕо сокуоннай 18 сааһыттан сааланар эбит буоллаҕына, дойду сорох куораттарыгар эдэр дьон (сорох түбэлтэҕэ – оҕолор) элбэх киһи өлүүлээх быһылааннары таһаарбыттарыттан сылтаан бэрэсидьиэн Владимир Путин ыйыытынан сокуоҥҥа уларытыы киллэриллэн, эдэр киһи 21 сааһын туоллаҕына эрэ сааланар-саадахтанар бырааптанна. Оччотугар аармыйаттан сэрии сэбин эгэлгэтин баһылаан кэлбит 19-20 саастаах уолаттарга эмиэ көҥүллэммэт дуо?

— “Саа-саадах туһунан” ФС 13-с ыстатыйатын 1-кы чааһыгар бүттүүн нуорматтан туорааһын баар: 21 саастарын туола илик байыаннай сулууспаны ааспыт эдэр дьон, судаарыстыба военизированнай тэриллиилэрин үлэһиттэрэ, өбүгэ саҕаттан төрүт олохторун, дьарыктарын илдьэ сылдьар аҕыйах ахсааннаах норуоттар 18 саастарын туолбут ыччаттара (бииргэ көсүһэ сылдьан, хаһаайыстыбаҕа үлэлиир, кинилэргэ хамнас төлөнөр, нолуогу төлүүр буоллахтарына эрэ) сааланаллара көҥүллэнэр.
Өйдөөҥ! Аан маҥнай сааланар киһи 1 эбэтэр 2 уостаах сааны атыылаһар, икки сыл ыстаастаммытын кэнниттэн полуаптамаат, биэс сылынан буулдьа сааланара көҥүллэнэр.

– Биир киһи хас сааланара көҥүллэнэрий?

— Эмиэ тустаах сокуон 13-с ыстатыйатын 11-с чааһыгар олоҕуран, биир киһи 10 сааланара, ол иһигэр 5-тэн элбэҕэ суох доруоп саа көҥүллэнэр. Эбэтэр 1 доруоп сааны кытта 9 буулдьа саа араас көрүҥүн бас билиэн сөп. Тоҕо диэтэххэ, доруоп саа – дэгиттэр, хас баҕарар нүөмэрдээх доруобунан эбэтэр буулдьанан ытыахха син. Оттон буулдьа саа халыыбыра элбэх, тииҥи, кииһи, мас көтөрүн, туртаһы, тайаҕы, тыатааҕыны… бултуурга халыыбырдарынан хааччахтар бааллар.

– Саам алдьанар түбэлтэтигэр собуотугар хайдах ыытан оҥорторобун? Көҥүлүн ким биэрэр?

— Сааҥ алдьанар түбэлтэтигэр сааны оҥорбут собуоттуун Интэриниэт ситиминэн сибээстэһэҕин, өрөмүөҥҥэ ылынар буоллахтарына, эйиэхэ сөбүлэҥ сурук ыыталлар. Оччоҕуна “Судаарыстыба өҥөтө” порталынан сайабылыанньа биэрэн бараҥҥын, биһиэхэ кэллэххинэ, туох да төлөбүрэ суох, направление суруйан биэрэбит.

Сааҕын бэйэҥ эрэ илдьэ баран оҥортороҕун. Дэбиэринэс суруйан атын киһинэн эбэтэр почтанан ыытарыҥ көҥүллэммэт. Саа хааччахтаммыт эргиирдээх тэрилгэ киирэринэн, атын киһи илиитигэр туттардыҥ даҕаны, административнай эппиэтинэскэ иккиэн тардыллаҕыт.

– Мантан сиэттэрэн, өссө биир ыйытыы үөскээн тахсар. Сорох дьон бииргэ бултаһа сылдьар киһигэр сааны таах уларсыахха сөп диэн өйдөбүллээхтэр. Ол хайдаҕый?

— Сокуон ирдииринэн, сааҕын бииргэ бултуу сылдьар киһигэр даҕаны уларсыа суохтааххын. Эбэтэр сааны-саадаҕы туһаныыга көҥүл туһунан саҥа сокуоҥҥа олоҕуран, ол уларсар киһиҥ мэдиссиинэ хамыыһыйатын ааһан, 5 сылга көҥүллээх буолуохтаах. Син биир тус бас билэр саатыгар көҥүл ылар курдук. Аны сааҕын уларсыбыт киһиҥ мэлдьи хараҕыҥ далыгар баар буолуохтаах.

“Бииргэ кустуу бараары сылдьан, атахпын эчэтэн, бырааска көрдөрөөрү хаалбытым” эҥин диэн сылтах төрүөт буолбат. Сааны уларсыбыккын туоһулаан, икки өттүттэн илии баттаһан аак оҥоһуллар, онтон бултаан бүтээт эйиэхэ, саа хаһаайыныгар, тута төннөрүөхтээх.

– Саа өрөмүөннүүр мастарыскыай арынарга туох докумуоннар ирдэнэллэрий?

— Биирдиилээн киһи ылла даҕаны, саа өрөмүөнүнэн дьарыктанар бырааба суох. Өрөмүөннэтиэхтээҕэр буолуох, атын киһиэхэ сааҥ маһын кырааскалатарыҥ эбэтэр алдьаммытын оҥортороруҥ, уларыттарарыҥ көҥүллэммэт. Оннукка түбэстэххитинэ, иккиэн административнай миэрэҕэ тардыллаҕыт. Саа сүрүн мэхэньииһимнэриттэн уратыны, холобур, луоһа алдьаммытын саалаах киһи бэйэтэ оҥостуон, уларытыан сөп.

Мастарыскыай арынарга сокуон ирдииринэн, бастатан, юридическай сирэй (тэрилтэ) буолуохтааххын. Тэрилтэ анал үөрэхтээх-идэлээх үлэһити тутар, ол маастар сааҕа үлэлиир бырааптаах буолуохтаах. Маҕаһыын даҕаны буоллаҕына, мастарыскыай арынарыгар сүрүн ирдэбилэ сааны-саадаҕы уурар-харайар хостоох буолуохтаах. Бу туһунан сиһилии Росгвардия 2020 с. сэтинньи 30 күнүнээҕи бирикээһиттэн билсиэххэ син.

Эппиэтинэһэ уонна ороскуота олус улахан, 10-нан мөл. солкуобай эрэйиллэр. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр саа өрөмүөнүнэн дьарыктанарга быраап биэрэр лиссиэнсийэлээх, мастарыскыайдаах уонна маастардаах 2 тэрилтэ баар: Дьокуускайга “Охотник на Ярославского” уонна 202-с түөлбэҕэ “202 калибр” маҕаһыыннар.

– Саабын куоракка пропискаламмыт аадырыспар ууран турабын. Бэйэм атын дьиэҕэ олоробун. Оччоҕуна хайдах гынабын? Уонна пропискабын уларытар түгэммэр РОХабын уларытабын дуо?

— “Саа-саадах туһунан” ФС ирдэбилинэн, киһи саатын дьиҥ олорор сиригэр ууран-харайан туруохтаах. Онуоха булгу “пропискаламмыт” аадырыс ирдэммэт. Саата сиэйпэлээх буолуохтаах, күлүүһүн илдьэ сылдьыахтаах эбэтэр ханна уура сылдьарын бэйэтэ эрэ билиэхтээх. Оттон “прописката” уларыйар түбэлтэтигэр 2 нэдиэлэ иһинэн саа көҥүлүн хаттаан оҥорторуохтаах. Өскөтүн, ити ыйыллыбыт болдьох иһигэр саатын көҥүлүн уларыппатаҕына, административнай эппиэтинэскэ тардыллан, 3 тыһ. солкуобайга диэри ыстарааптаныан сөп.

– Дьиэтигэр сиэйпэтэ суох киһи саатын охраналаах сиргэ харчыга уурдарыан сөп дуо? Урут оннук өҥө баара.

— Дьиэтигэр сиэйпэтэ суох киһи сааланара төрүт көҥүллэммэт. Бултаан кэллэҕинэ, саатын орон анныгар анньан эбэтэр көхөҕө ыйаан кэбиспэт буоллаҕа. Росгвардия УВО-гар сааны-саадаҕы уурар-харайар хос баар. Манна уурдарар булгуччулаах буолбатах, дьон ханна эмит уһуннук баралларыгар уорууттан харыстаан туттараллара – бэйэлэрин бырааптара.

– Саам сиэйпэтин хайаан даҕаны дьиэ эркинигэр самореһынан эрийэн эбэтэр тоһоҕонон саайан, хам туттарабын дуо? Сорохтор сиэйпэ орон анныгар даҕаны сытыан сөп дииллэр.

— Сиэйпэни дьиэ эркинигэр хам туттарар син биир сигнализация туруортарар кэриэтэ булгуччулаах ирдэбил буолбатах. Уоруйах (уоруйахтар) дьиэҥ иһиттэн сааны (саалары) сиэйпэлиин сүгэн-көтөҕөн барбаттарын инниттэн саалаах киһи бэйэтэ көрүнэн дьаһаныахтаах. Ол эбэтэр саа хайдах быһыылаахтык ууруллара-харайыллара иччититтэн тутулуктаах.

Уоруу тахсар түбэлтэтигэр сааны бас билээччи бэйэтэ эмиэ административнай эппиэтинэскэ тардыллыан, ону ааһан ол сааны туттан халааһын эбэтэр өлөрүү эҥин таҕыстаҕына, өссө ыарахан буруйдааһыҥҥа эриллиэн син. Онон эппиэтинэһи, бастатан, саа хаһаайына сүгэрин умнуо суохтаахпыт.

– Сааны (доруоп, буулдьа) илдьэ сылдьыы болдьоҕо мэдиссиинэ ыспыраапкатынан дуу, РОХанан дуу көрүллэрин, хайата ордук суолталааҕын быһааран биэриэҥ дуо? Элбэх киһи мунаарар эбит.

— Туһааннаах федеральнай сокуон 6.1 ыстатыйатын көрөбүт. Онно “мэдиссиинэ көрөн бигэргэтиитэ” (медицинское освидетельствование) диэн баар: бу ыстатыйа ирдэбилинэн, саалаах киһи 5 сыл буола-буола мэдиссиинэ хамыыһыйатын бииртэн итэҕэһэ суох барыахтаах.

Холобур, 2023 с. мэдхамыыһыйаны барбыккын, онтон быйыл эбии саа атыыластаххына, хаттаан хамыыһыйаламмаккын, иллэрээ сыллааҕы ыспыраапкаҥ “үлэлиир”. Оттон өскөтүн мэдыспыраапкаҥ 5 сыллаах болдьоҕо туолбут, сааҥ көҥүлүн болдьоҕо 2028 с. тиийэн биирдэ бүтэр буоллун, оччоҕуна “Саа-саадах туһунан” ФС 26-с ыстатыйатын 1-кы чааһын 5-с пуунун ирдэбилинэн мэдиссиинэ хамыыһыйатын барыы 5 сыллаах болдьоҕун аһаран кэбиспит буоллаххына, сааҥ көҥүлэ (хас саалааххынан барыта) күүһүн сүтэрэр, ол аата сааламмыт ыстааһыҥ сотуллан хаалар.

Сокуоннайа суох уура, тутта сылдьарыҥ иһин 27-с ыстатыйанан сааҥ тутуллар. Тутуллубут сааҥ биһиэхэ биир сыл сыппытын кэнниттэн ылбатаххына, судаарыстыба туһатыгар барар. Онон мэдхамыыһыйа болдьоҕо РОХатааҕар ордук суолталаах буолан тахсар.

Дьоҥҥо маннык сүбэлиэхпин баҕарабын. Хас да саалаах буоллаххытына, бутуллубат, хамыыһыйаны хос-хос баран ороскуотурбат уонна бириэмэҕитин бараабат туһуттан барыларын биир болдьоххо түбэһиннэрэргит көҥүллэнэр.

Маныаха өссө биир суолу тоһоҕолоон бэлиэтиибин: мэдыспыраапкаҕа ыйыллыбыт болдьох бүтүө, хойутаабыта, 1 ый инниттэн мэдиссиинэ көрөн бигэргэтиитин ааһан, сааҕыт көҥүлүн уһаттарарга сайабылыанньа киллэриэхтээххит. Биһиги урукку курдук биллэрии ыытар эбээһинэспит суох буолбутун (бу тутуллубут сааҕа эмиэ сыһыаннаах) тоһоҕолоон этиэхпин баҕарабын.

– Дурдаттан тэйиччи сылдьар буоллахха, сааны хаатыгар уга сылдьары ирдииллэр. Арай, оннук бэлэмэ суох үүтээммэр тахсан истэхпинэ эбэтэр дурдабар киирэн истэхпинэ, эмискэ тыатааҕы саба түстүн – хайдах буолабын?

— Бу ыйытыы ордук “Булт туһунан” сокуоҥҥа сыһыаннаах. Ол эрээри, мин биир суолу чиҥэтэн этиим. Сааны ханнык да түбэлтэҕэ дурдаҕар эбэтэр ханна эмит олорбут-сылдьыбыт сиргэр хаалларан тахсарыҥ, барарыҥ сатаммат, хаатыгар уган, бэйэҕиттэн араарбакка илдьэ сылдьыахтааххын.

– Саам хаатын иһигэр сытар гынан баран, маҕаһыыныгар ботуруоннаах буоллаҕына, ыстарааптанабын дуо?

— Ыстарааптанаҕын. Эмиэ сааны-саадаҕы ууруу-харайыы быраабылатын кэһиинэн ааҕыллар. Ханнык баҕарар түгэҥҥэ, дурда иһигэр куһу манаан олорор кэмтэн ураты, ботуруонуҥ батарантааска угуллан сылдьыахтаах. Манна даҕатан эттэхпинэ, ботуруон, буорах сиэйпэҕэ сааны кытта бииргэ ууруллуо суохтаахтар. Арай, сиэйпэ туспа күлүүһүнэн хатанар хос уйалаах (холбукалаах) буоллаҕына, уурар көҥүллэнэр.

– Атын эрэгийиэннэргэ бу туһунан “тутар-хабар уорганнар ыстарааптыыр эрэ дьүккүөрдээхтэр” эҥин диэн элбэхтик мөккүһэллэр. Холобур, булт сезонун таһынан кэмҥэ сааҕа көҥүллээх киһи саатын массыынатыгар тиэйэ сылдьан түбэстин…

— Ол ханна илдьэ сылдьарыттан тутулуктаах. Куорат, бөһүөлэк иһигэр саалаах киһи саатын биир аадырыстан атын аадырыска эбэтэр өрөмүөҥҥэ илдьэн иһэр буолуон сөп. Маннык түбэлтэҕэ ханнык да миэрэ туттуллубат.

Нэһилиэнньэлээх пуун – бултуур сир буолбатах. Саатын көҥүлүн илдьэ сылдьар буоллаҕына, бэрээдэк. Оттон булт болдьоҕун иннинэ эбэтэр кэнниттэн тыаҕа, айылҕаҕа саалаах сылдьыы бултааһыҥҥа тэҥнээх. Саас кус булдун кэмигэр буулдьа саалаах сылдьыы бобуллар.

Өскөтүн, Арассыыйа иһигэр атын эрэгийиэҥҥэ көһөргө эбэтэр хоту улууска бултуу барарга саа хаалаах, көҥүллээх, ботуруона туспа буоллаҕына, ким даҕаны тутар, былдьыыр бырааба суох. Сөмөлүөтүнэн көтөргө эрдэттэн тырааныспар пэлииссийэтигэр сааҕын, сааҥ сэбин туттараҕын.

– Ланкастер диэн уоһун уһугар нарезтаах сааны урут доруоп саа көҥүлүнэн биэрэллэр этэ. Билигин оннук ылыахпын сөп дуо?

— Ланкастер саа 2021 сыл бэс ыйын 28 күнүнээҕи бирикээһинэн буулдьа сааҕа тэҥнэниллибитэ. Онон маннык сааны атыылаһарга 5 сыл ыстаас ирдэниллэр.

– Биир уоһа доруоп, иккис уоһа буулдьа сааны кус булдугар илдьэ сылдьыахпын сөп дуо?

— Кус булдун кэмигэр маннык комбинированнай сааны туттар бобуулаах, эмиэ буулдьа сааҕа тэҥнэниллибитэ. Уопсайынан, сааскы булт сезонун кэмигэр оннооҕор “туоһапка”-ны мас көтөрүн ытарга даҕаны туттар “Булт туһунан” сокуонунан бобуллубута.

– Улахан халыыбырдаах комбинированнай сааны, эһэҕэ лиссиэнсийэлээх буоллахпына, саас илдьэ сылдьарым көҥүллэнэр ини?

— Эмиэ “Булт туһунан” сокуоҥҥа ордук хабааттар ыйытыы. Биһиги “суох” диирбит биллэр. Ол гынан баран, Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ нэһилиэнньэлээх пууҥҥа чугаһаан, дьон олоҕор суоһаабыт уонна дьиэ кыылын-сүөлүн аймаабыт эһэни бултаһарыгар анаан сылгы базалаах эбэтэр сайылыктаах киһиэхэ лиссиэнсийэ биэрбит буоллаҕына, илдьэ сылдьыахха син.

– Буулдьа саалаах киһи саатын тыаһатара лаппа сэдэхсийдэ. Туйахтаах кыыллары бултуурга лиссиэнсийэҕэ тиксэр уустугурда, уонча сылга биирдэ эмэ тиксиэ эбэтэр төрүт мэлийиэ. Онуоха диэри саа сиэйпэ иччитэ буолан турар. Оттон эдэр дьон хаһан ханна ытан, бултуу үөрэнэллэр? (Мантан салгыы ааҕааччы тус санаатын билиһиннэрэбин: “Улуустарга доруоп сааҕа көҥүллээх кулууптар истэринэн буулдьа саанан ытар көҥүлү туруорсан ылар кыһалҕата тирээтэ. Оччоҕуна, иккис өттүнэн, буулдьа саанан бэргэнник ытааччылары элбэх киһиттэн дьоҕурдаахтарын көрөн сүүмэрдиир кыах үөскүө дии саныыбын. Дьокуускайга “Сулус” полигоҥҥа ытыыга дьарыктыыллара баай, харчылаах эрэ дьон дьарыгар кубулуйар чинчилээх”).

Эрэдээксийэттэн: Саха сиринээҕи снайпинг федерациятын бэрэссэдээтэлэ Александр Даниловтыын эрдэ кэпсэтэрбитигэр: “Биһиги “Сулус” полигоҥҥа анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьарыктыыбыт. Ону таһынан нэдиэлэ анаммыт күннэригэр ким баҕалаах кэлэн ытарыгар усулуобуйа баар. Практическай ытыы уонна ырааҕы ытыы федерациялара бааллар. Олор истэринэн ханнык баҕарар улууска кулууп тэринэн, буулдьа саа, бойобуой бэстилиэт атыылаһан, анал хоско сиэйпэҕэ уга сылдьаҕыт. Тиргэ, ытар сиргэ дьарык, күрэхтэһии тэрийэҕит итиэннэ ол кэмҥэ спортсменнарга арендаҕа биэрэҕит. Хамнаннахха, хайа баҕарар кыаллар боппуруос”, – диэбитин кытта С.В. Никитин сөбүлэстэ уонна: “Бастатан, ирдэбилгэ барытыгар эппиэттиир тир оҥостуохтаахтар”, – диэн лаппыйан биэрдэ.

– Ыал эһэтэ дуу, аҕата дуу өлбүтүн кэнниттэн саатын оҕолоро, сиэннэрэ хайдах докумуоннаталларый?

— Өскөтүн, саалаах киһи саатын кимиэхэ аныырын туһунан кэриэһин суруйбатах буоллаҕына, кини чугас аймахтара (кэргэнэ, оҕолоро) эбэтэр сулумах киһиэхэ ийэтэ, аҕата, оттон төрөппүттэрэ суох түбэлтэтигэр бииргэ төрөөбүттэрэ 6 ыйынан нэһилиэстибэ оҥортороллор.

Холобур, нэһилиэстибэҕэ 4-5 киһи суруллан сылдьар гынан баран, кинилэртэн үгүстэрэ атын эрэгийиэҥҥэ, омук дойдутугар олорор буоллахтарына, кэлин оннук-маннык харгыс, кыһалҕа үөскээбэтин инниттэн, биир киһи туһатыгар аккаастаналлара судургу буолар. Нэһилиэстибэ оҥорторор киһи нэһилиэнньик буоларын туоһулуур суругу нотариустан ылар.

Нэһилиэнньик сааны бэйэтигэр кыайан оҥорторбот буоллаҕына, лиссиэнсийэлээх киһиэхэ атыылыан эбэтэр бэлэхтиэн сөп. Сокуон хаһаайына суох саа дьиэҕэ сытыа суохтааҕын ирдиирин быһыытынан, бокуонньук аймахтара олорор сирдэринэн биһиги систиэмэбитигэр тута биллэриэхтээхтэр уонна саатын кылгас кэм иһигэр биһиэхэ булгуччу туттарыахтаахтар.

Кистээн сытыарар буоллахтарына, “сокуоннайа суох харайыы иһин” административнай эппиэтинэскэ тардыллыахтарын сөп. Аймахтар нотариуска ким эрэ туһатыгар нэһилиэстибэҕэ сөбүлэҥнэрин биэрбиттэрин кэнниттэн биир сылынан ким даҕаны докумуоннаппатаҕына, сааны утилизацияҕа ыытабыт. Онуоха диэри биһиги ыскылааппытыгар сытар.

– “Анал байыаннай дьайыыга кытта сылдьар уолбутугар саатын хайдах ыытабыт”, – диэн ыйыталлар.

— Сааны хайдах даҕаны ыытыллыбат. Арай, былырыын дьон докумуоннаах сааларын (102 уоһу) бэйэлэрэ ыыттарбыттара. Онтон федеральнай сокуоҥҥа уларытыы киллэриллибитэ. “Суох оҥоһуллуохтаах саа” диэн өйдөбүл баар. Дьон биһиэхэ сааларын туттараллар уонна, үөһэ ыйыллыбытын курдук, кыайан ылбаттар. Оннук түбэлтэҕэ 19-с ыстатыйа ирдэбилинэн утилизацияҕа ыытыахпытын эбэтэр саҥа уларытыы киирбитинэн, байыаннай тэрилтэлэргэ биэриэхпитин сөп.

Онон билигин биһиги уһуннук (1 сылтан ордук) сыппыт сааларга докумуон бэлэмнии сылдьабыт. Байыаннай чаастар биһигиттэн кэлэн ылаллар. Аадырыстаан ыытар сатаммат. Ким баҕарар үлэ чааһын кэмигэр кэлэн, бэйэтин саатын анал байыаннай дьайыыга диэн туттарыан сөп. Төлөбүргэ кытта тутабыт.

– Сааны туттардахха даҕаны төлөөбөт буолбуттар уонна докумуона суох эргэ сааны туттарар олус уустугурбут, аккаастыыллар дииллэрэ оруннаах дуо?

— СӨ бырабыыталыстыбатын 63-с №-дээх уурааҕынан тутабыт, буулдьа сааҕа 8 тыһ., доруоп сааҕа 6 тыһ. солкуобай төлөнөр. Арай, ботуруоҥҥа бэриллибэт буолбута. Өрөспүүбүлүкэ көрбүт харчыта Юстиция министиэристибэтин нөҥүө тиксэриллэр. Биһиги докумуоннарын толорон эрэ ыытабыт. Докумуона суох сааны Росгвардия туппат. Пэлииссийэ отделыгар эрэ туттарыахха сөп. Ис дьыала уорганнара докумуона суох эргэ сааны тутартан аккаастанар бырааптара суох, тутуохтаахтар.

– Биир киһи эһэтин тутта сылдьыбыт эргэ “туоһапка”-тын докумуоннатыан баҕарар эбит. Кыаллыа дуо?

— Өскөтүн, эһэтин ол сааҕа эргэ көҥүлэ баар буоллаҕына, бэйэтин аатыгар суут нөҥүө нэһилиэстибэннэй буоларын бигэргэттэрэн (6 ыйдаах болдьох аастаҕына, суут эрэ быһаарар) баран, лиссиэнсийэ ылан, саҥалыы оҥорторуон сөп. Оттон докумуона суох сааҕа хайдах даҕаны кыайан оҥоһуллубат.

“Эһэбиттэн хаалбыт саа” диэн дьуһуурунай чааска баҕа өттүнэн аҕалан биэрдэҕинэ, эппиэтинэскэ тардыллыбат. Өссө төлөбүрдээх. Эппитим курдук, буулдьа сааҕа 8 тыһ. солкуобай төлөнөр.

– Аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ уонна анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара саа түһээнин 50 бырыһыанын төлүүллэрин туһунан сокуон үлэлээтэ дуо?

— Бу сокуон быйыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэлээтэ. Нолуок кодексыгар 2024 сыл алтынньы 29 күнүгэр уларытыы киллэриллибитэ. Онно 50 %-наах чэпчэтии төрүт сирдэригэр хаһаайыстыбаҕа, ыстаадаҕа быһаччы үлэлии сылдьар аҕыйах ахсааннаах норуоттар бэрэстэбиитэллэригэр уонна анал байыаннай дьайыы кытыылаахтарыгар, бэтэрээннэригэр (Афганистан, Чечня иирсээннэрин бэтэрээннэрэ киирбэттэр) көрүллэрэ ыйыллар.

– Буулдьа сааҕа ДТК эбэтэр глушитель олордор көҥүллэнэр дуо?

— Сокуон 6-с ыстатыйатынан буулдьа сааҕа ДТК-ны (дульный тормоз-компенсатор) олордуохха сөп, маҕаһыыҥҥа атыыланар. Оттон глушитель оҥоһуннаххына – холуобунай дьыала.

– Өскөтүн, дьиэбэр бааҥкалаах буорах ордон хаалбыт буоллаҕына, ону атын киһиэхэ атыылыахпын сөп дуо?

— Сааны кытта сапчаастарын, ботуруону, буораҕы, бөстүөнү о.д.а. лиссиэнсийэлээх тэрилтэ (юридическай сирэй) эрэ атыылыыр бырааптаах. Атыыга, уурарга-харайарга биһигиттэн көҥүл ылаллар. Манна сыһыаран быһаардахпына, сааны илииттэн илиигэ атыылыыр көҥүллэммэт. Биһиги отделбыт эбэтэр маҕаһыын нөҥүө лиссиэнсийэлээх киһиэхэ атыылыыллара судургу буолуо.

– Ботуруон сыаната аһара ыараата. Дьиэ усулуобуйатыгар бэйэм ботуруон ииттэрим эмиэ бобуулаах дуу?

— Саалаах киһи ханнык саалааҕынан көрөн, маҕаһыынтан буорах, бөстүөн атыылаһан ииттэрэ көҥүллэммитэ.

– Атын киһинэн улуус кииниттэн эбэтэр куораттан ботуруон ылларыахпын сөп дуо?

— Атын киһинэн ыллардаххына, холобур, массыыналаах таксист түбэстэҕинэ, саа сэбин сокуоннайа суох тиэйии иһин административнай эппиэтинэскэ тардыллан, ыстарааптанар. Онон сокуон ирдэбилин тутуһан, маҕаһыыҥҥа бэйэҥ кэлэн атыылаһарыҥ көнө.

– Ханнык түгэҥҥэ сааланар көҥүллэммэтий?

— Сокуон 13-с ыстатыйатын 20-с чааһыгар саа кимиэхэ көҥүллэммэтин эбэтэр эрдэ ылбыт көҥүлэ көтүрүллэрин туһунан этиллэр. Мэдхамыыһыйа түмүгүнэн наркологияҕа уонна психиатрияҕа учуокка турбут киһиэхэ, учуоттан уһуллуор диэри, саа лиссиэнсийэтэ бэриллибэт. Ону тэҥэ суут уураахтаабыт миэрэтин болдьоҕо бүтэ илик сууттаммыт дьоҥҥо эмиэ көрүллүбэт.

Ыар уонна ураты ыар буруйу оҥорбут дьон саҥа сааны атыылаһар бырааптара суох, сокуон киириэн инниэ ылыммыт сааларын көҥүлүн уһата-уһата сылдьаллар. Итиэннэ икки ыстатыйанан сууттаммыттар эмиэ саҥа сааҕа санамматтар. Арыгылаан уонна бытархай күлүгээннээһиҥҥэ түбэспит, массыына уруулугар итирик олорон мэдиссиинэ көрөн бигэргэтиититтэн аккаастаммыт буоллахтарына, сааларын көҥүлэ 2 сылга быһыллар итиэннэ ыстаастара саҥаттан ааҕыллар.

Өссө икки административнай кэһии иһин, холобур, алдьаммыт пааспары илдьэ сылдьар уонна булт быраабылатын кэспит киһи саатын болдьоҕо 1 сылга быһыллар, буулдьа саатын ыстааһа сүтэр.

Өйдөөҥ! Холобур, плерофоннаах кустуу олорон, булт иниспиэктэрдэригэр түбэстэххитинэ, суут бултуур быраапкытын КоАП 8.37 ыстатыйатын 1.2 чааһынан 1 сылтан 2 сылга диэри быһар. Оччоҕуна “Саа-саадах туһунан” сокуон 26-с ыстатыйатын 1-кы чааһын 4-с пуунугар олоҕуран, сааҕытын биһиэхэ туттараҕыт. Ыстааскыт саҥаттан ааҕыллар. Буулдьа саа хайаан даҕаны тутуллар. Оттон доруоп сааҕа туһаммакка, көннөрү ууран-харайан сытыараргытыгар эрэ көҥүл ылыаххытын сөп.

Сурукка тистэ Василий НИКИФОРОВ, ulus.media.