Общество

Ньурба улууһун дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, элбэх оҕолоох ийэ, ситиһиилээх үлэһит, үтүө көмөһүт, сатабыллаах салайааччы, дьокутаат Ньургуйаана Михайлова нэһилиэнньэ ытыктабылын ылыан ылар. Кини улуус Мунньаҕын үс ыҥырыытыгар  Ньурба куоратын дьокутаатынан  үлэлээн, бэрт элбэх боппуруоһу быһаарсыбыт. Улуус дьокутааттарын мунньаҕар иккис болдьоҕун талыллан, билигин бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир. 

Уопуттаах салайааччылыын сийиэстэн тугу күүтэллэрин, туох былаан торумнанарын, улууска ыытылла турар үлэ туһунан кэпсэттибит.

Киэҥ бырагыраамалаах сийиэһи күүтэбит

Ньурба улууһуттан 25 киһилээх дэлэгээссийэ кыттыыны ылыаҕа. Састааппыт иһигэр улуус уонна нэһилиэктэр дьокутааттара киирдилэр. Олус элбэҕи билиэхпит, санаа, уопут атастаһыахпыт диэн бу тэрээһинтэн үгүһү күүтэбит. Ол курдук, сийиэс чэрчитинэн  олохтоох салайыныы сокуонугар уларытыылар тула ырытыы, дьүүллэһии барыахтаах. Ол курдук, былаас  бэрэстэбиитэллээх уорганнарын үлэлэрин көдьүүһүн күүһүрдүү күүтүллэр. Федеральнай сокуоннары, эрэгийиэн, муниципалитеттар нуорма-быраап аакталарын хаачыстыбатын тупсарыы туһунан ырытыахпыт.

Үһүс Сийиэс чэрчитинэн киэҥ хабааннаах үөрэтии бырагыраамата киирбитэ үөрдэр. Холобура бастакы күҥҥэ  өрөспүүбүлүкэбит кэскилин, тыҥаан турар кыһалҕаларын, барыбытын долгутар боппуруостары ырытыыга араас трениннар, сэминээрдэр, сиэссийэлэр буолуохтара.

Хамаанда быһыытынан «Муниципалитеты 2.0: ИИ как драйвер развития территорий» диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин инновационнай менеджмеҥҥа үрдүкү оскуолата тэрийэр пуорумугар кыттыахпыт.

Тиэмэлэринэн арахсыбыт төгүрүк остуолларга сылдьыахпыт. “Олохтоох бэйэни салайыныы туһунан федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ сокуоннарыгар уларыйыылар тустарынан, “Тыа хаһаайыстыбатын, Аартыкаҕа уонна ОДьКХ салааларыгар өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн үбүлээһин боппуруостара”, “Үөрэҕирии, социальнай көмүскэл, доруобуйа харыстабыла, култуура, ыччат, успуорт, экология уонна айылҕаны туһаныы салааларын өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн үбүлээһин” диэн ис хоһоонноох төгүрүк остуоллар тэриллиэхтэрэ. Олус дириҥ ис хоһоонноохтор. Маныаха атын улуустартан дьокутааттар санааларын истии, уопуту атастаһыы олус наадалаах, бу барыта сийиэс биир улахан суолталаах соруга дии саныыбын. Биһиги бу кэпсэтиилэргэ көхтөөх кыттыыны ылыахпыт, мунаарар боппуруостарбытын туруоруохпут дии саныыбын.

Сийиэс чэрчитинэн эдэр дьокутааттар үлэлэригэр болҕомто ууруллара үчүгэй, эдэр парламентарийдар билиилэрэ-көрүүлэрэ сайдан иһиэхтээх. Ол курдук, Ил Түмэн ыччат парламена дэлэгээттэргэ быраактыка сэминээрин тэрийиэ5э. Сокуон барылын оҥорууга көҕүлээһиннэри хайдах саҕалыыры, дьону кытары үлэҕэ үөрэтиэхтэрэ. Ыччат парламена уонна Ил Түмэн эдэр дьокутааттарын Сэбиэтэ мунньахтыахтара. Манна улуустартан, нэһилиэктэртэн эдэр дьокутааттарбыт эмиэ кыттыыны ылан билиилэрин хаҥатыахтара.  

Сийиэс иккис күнүгэр пленарнай мунньах тэриллэн түмүктэр тахсыахтара, быһаарыылар ылыллыахтара.

Сийиэскэ кыттыбыт уопуттаахпын

Тус бэйэм санаабар, маннык көрсүһүүлэр хас да өрүттээхтэр. Бастатан туран, буола турар балаһыанньаны ис иһиттэн билсии, ырытыы, кыһалҕалары быһаарарга суоллары тобулуу. Иккис уонна эмиэ олус улахан суолтата: кэллиэгэлэргин кытары көрсөн, атах тэпсэн олорон ирэ-хоро кэпсэтии, саҥа дьону кытары билсиһии.

Холобур, 2023 сыллаахха ыытыллыбыт иккис сийиэскэ 500-тэн тахса дэлэгээт кыттыыны ылбыта. Онно төгүрүк остуоллар, сэминээрдэр ыытыллыбыттара. Олус таһаарыылаахтык үлэлээбиппит диэн сыаналыыбын.  Учуонайдар, уопсастыбаннай тэриллиилэр бэрэстэбиитэллэрэ, олохтоох салайыныы эйгэтигэр эспиэрдэр кыттан бэрт туһалаах сүбэлэри биэрбиттэрэ, уопуттарын атастаспыттара.

Сиэссиэйэҕэ суолталаах боппуруостары көрдүбүт

Ааспыт нэдиэлэҕэ улуус дьокутааттарын уочараттаах сиэссийэтэ ааста. Биир сүрүн боппуруоһунан улуус сыллааҕы бүддьүөтүн бырайыагын ырытыы, эбиилэри киллэрэн туран ылыныы буолла. Бастакы ааҕыыны ааста. Сийиэс кэнниттэн ыытыллар уочараттаах сиэссийэҕэ бүддьүөтү бигэргэтиэхпит. Төһө даҕаны бүддьүөт кэккэ ыарахаттардааҕын иһин, социальнай хайысхатын ыһыктыбат.

Улууспутугар олохтоммут былаан быһыытынан далааһыннаах үлэ барар. Ол курдук, 2027 сылга Ньурбаҕа IX өрөспүүбүлүкэтээҕи норуоттар успуорт оонньуулара ыытыллыаҕа. Маныаха улахан бэлэмнэнии саҕаланна, тэрээһин үлэ ыытыллар.

Бу ахсынньы 11 күнүгэр Дьокуускай куорат “Өрөгөй” успуорт уораҕайыгар ньурбалары түмэр түһүлгэ ыытыллыаҕа. Дьокуускай куоракка, чугас улуустарга олорор  биир дойдулаахтарбытын ыҥырабыт.  

Кэккэ сылларга  улууспутугар Өрөгөй ырыата суоҕун туһунан кэпсэтиилэр ыытыллаллар. Маныаха  улуус иһигэр үлэлиир бөлөх тэриллибитэ. Кинилэр Өрөгөй ырыатын бигэргэтэр туһунан этии киллэрбиттэрэ. Ол боппуруос дьокутааттар хамыыһыйаларыгар көрүүгэ киириэҕэ.

Оонньууларга бэлэмнэнии

Улууспутугар өрөспүүбүлүкэтээҕи IX норуоттар успуорт оонньууларыгар бэлэмнэнии күргүөмнээхтик саҕаланна. Маныаха икки улахан успуорт уораҕайа тутуллуоҕа: чэпчэки атлетиканан дьарыктанар манежтаах сылаас стадион уонна бассейыннаах физкултуура-чэбдигирии успуорт уораҕайа. Бу икки бырайыакка хантараактар кулун тутарга түһэрсиллибиттэрэ. Бэдэрээччитинэн “Сэттэ” тутуу хампаанньата буолар.

Маны сэргэ, Чаппандаҕа уонна Сүлэҕэ  модульнай успуорт саалалара тутуллуохтара.

Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах тэрээһиҥҥэ суоллар өрөмүөннэрэ, эбийиэктэри саҥардыы, кыттааччылары олордуу, аһатыы боппуруостарын быһаарыы номнуо саҕаланна.

Манна даҕатан эттэххэ, күрэхтэһии үс түһүмэхтэн турар. Бастакы: 2025 – 2026 сылларга нэһилиэктэр, улуустар, куораттар таһымнарыгар сүүмэрдээһин. Манна 74 тыһ. тахса киһи кыттара күүтүллэр. Иккис түһүмэх: 2026-2027 сылларга араас чөмпүйэнээттэр уонна квалификационнай күрэхтэһиилэр.

Бырагырааманан 15 көрүҥ киирдэ. Ол иһигэр аэробика, баскетбол, волейбол, мини-футбол, чэпчэки атлетика, остуол тиэнниһэ, тустуу, дуобат, саахымат, оҕунан, буулдьанан ытыы, спортинг, бокс, “ГТО оонньуулара” многоборье көрүҥэр киирсии, пляж волейбола.

Биһиги улууспутугар өрөспүүбүлүкэ бары муннуктарыттан  уопсайа 3,5 тыһыынча киһи кэлэрэ былааннанар. Билиҥҥитэ кинилэри олохтуурга 22 эбийиэк быһаарылынна.

Үтүө көмөһүт

Түгэнинэн туһанан, Ньургуйаана Михайловналыын быйыл Ростов-на-Дону куорат байыаннай госпиталыгар атырдьах  ыйыгар үтүө көмөһүттээбитин туһунан кэпсэттибит.

— Быйыл олунньу ый саҕаланыыта Ростов-на-Дону куоракка кэргэммин кытары көрсө бара сылдьыбытым. Кини Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа. Бу кэмҥэ биир дойдулаахпыт бааһырыы ылан эмтэнии ааһа сылдьара. Ону истэммин, дойдубут Ньурба аһын-үөлүн хомуйан айанныырга санаммытым. Кэлин Санкт Петербург куоракка эмтэниини уонна чэбдигириини ааһар кэмигэр суруйса, кэпсэтэ олорбуппут.

Бу кэмҥэ мин бааһырбыт саллааттарга маҥнайгы күннэригэр, нэдиэлэлэригэр көмө, өйөбүл ирдэнэрин ордук күүскэ өйдөөбүтүм.

Дойдубар кэлэн улуус баһылыгын Алексей Михайлович Иннокентьевтыын сырыым туһунан кэпсэппиппит. Маныаха кини сайыҥҥы кэмҥэ үтүө көмөһүттүү барарга этии киллэрбитэ. Мин толкуйдуом, оҕолорбун, кэргэммин кытары кэпсэтиэм, сүбэлэһиэм диэбитим. Сотору кэминэн Ийэ дойдуну көмүскээччилэр кэмитиэттэрин салайааччыта Марина Бахилина “үтүө көмөһүт буол”, - диэн этиилээх тахсыбыта. Инньэ гынан, онон от ыйын бүтүүтэ Ростов-на-Дону айаннаабытым.

Уопсайа 3,5 нэдиэлэ үлэлээн баран, үөрэх дьыла саҕаланыыта дойдубар төннүбүтүм. Хирургия салаатыгар санитардаабытым. Үлэтэ ыарахан, ол эрэн үтүө дьыаланы оҥороргуттан, биһиги байыастарбытыгар көмө буоларгыттан күүс ыларга дылыгын. Онон да буолуо, сылайыы-элэйии диэни билбэккэ да хааллым.

Түгэнинэн туһанан дьокутаат кэллиэгэлэрбэр биир дойдулаахтарын кытары сибээстэрин тута сылдьалларыгар махталбын тиэрдэбин. Хирургия салаатыгар үлэлии сылдьан бэлиэтээбиппинэн, уолаттар төрөөбүт улуустарын салайааччыларын кытары кэпсэттэхтэринэ сүргэлэрэ олус көтөҕүллэр. Онон салалта өттүттэн өйөбүл, көмө, болҕомто баара ураты суолталаах диэн санаам өссө күүһүрдэ.

Маны сэргэ, Москубаҕа баар Саха Сирин бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтин үлэһиттэригэр махтаныам этэ. Кинилэр Ростов-на-Дону куоракка эмтэнэ сылдьар байыастары кытары сибээстэрин тутан олороллор эбит.

Үтүө көмөһүттүүр кэммэр Москубаттан Ростовка диэри эриэйсэбэй оптуобуһунан 16 чаастан ордук айаннаан тиийбитим. Саха Сириттэн соҕотох этим. Олорорбор кыбаартыыра куортамнаабытым.

Улуус дьокутааттарын сэбиэттэрин бэрэссэдээтэллэриттэн соҕотох үтүө көмөһүт буоллум. Эр дьон кэллиэгэлэрим  улуустарын аатыттан кэлэр гуманитарнай эриэйистэри арыаллан тиһигин быспакка  кэлэ-бара тураллар.

Бу сырыым кэнниттэн хас биирдии улуус киинигэр анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын реабилитациялыыр, эмтиир, уйулҕаны чөлүгэр түһэрэр кииннэри арыйыы ирдэнэрин өссө төгүл дьиҥ чахчы көрдүм, итэҕэйдим. Бу туһунан этиини былырыын эмиэ көтөҕөн турабын. Буолаары турар сийиэскэ маныаха тустаах этиибитин киллэриэхпит.

Кэпсэттэ Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: Ньургуйаана Михайлова архыыбыттан.