Тэрээһини салайан ыыппыт сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа баайыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин көрсүһүүнү аһарыгар, 2021 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) уонна Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин икки ардыларыгар бииргэ үлэлээһин туһунан Сөбүлэһии түһэрсиллибитин санатта.
-Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин парламенын бэрэссэдээтэлэ Сергей Сокол биһиги кэмитиэппитин кытта кэпсэтэн"Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сир баайын эппиэтинэстээхтик туһаныы туһунан" сокуон боппуруоһунан көрсүһүүнү тэрийэр туһунан көрдөспүтэ. Бу сокуон 2018 сыллаахха ылыныллыбыта уонна сир баайын туһанааччылары кытта бииргэ үлэлээһини, тэҥнии сыһыаны олохтуур моделга киириини хааччыйбыта. Онно сүрүн соругунан биисинэс интэриэһэ бу сир-уот олохтоохторун уйгута сайдыытын, айылҕата харыстанарын кытта ыкса ситимнээх буолуута көрүллүбүтэ.
Сокуон ылыныллыаҕыттан 8 сыл ааста. Билигин бу туруоруллубут мэхэньиисимнэр төһө көдьүүстээхтэрин: социальнай инвестициялары сөптөөхтүк туттууну кэтээн көрүүттэн, эриэйтиннэри оҥорууттан саҕалаан, аҕыйах ахсааннах төрүт олохтоох хотугу омуктар олорор сирдэрин харыстааһын хайысхатынан үлэ хайдах бара турарын сыаналыыр кыахтанныбыт, -диэн кэмитиэт салайааччыта билиһиннэрдэ.
Хакасияттан кэлбит бэрэстэбиитэл, уруулуу өрөспүүбүлүкэ парламенын бэрэссэдээтэлин сүбэһитэ Игорь Патачков уруккуттан да судургута суох хайысхаҕа Саха Сирин Ил Түмэнин сокуону оҥорор уопутун ымпыктаан-чымпыктаан үөрэттэ, тэрээһин кэмигэр бэрт элбэх боппуруостары биэрдэ, чопчуласта. Ордук сир баайын туһанааччылар социальнай эппиэтинэстэрин хайдах толороллорун, бу өттүгэр төһө көдьүүстээхтик үлэлииллэрин чуолкайдаста уонна парламент, судаарыстыба бу хайысхаҕа кэтээн көрүүнү хайдах тэрийэн ыыталларын ыйыталаста. Ону тэҥэ, Саха Сиригэр бырамыысыланнаска олохтоох каадырдары үөрэтии чааһын, производствоҕа сыһыарыы уопутун, аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох хотугу омуктары өйөөһүн туһунан, этнологическай эспэртиисэни ыытыы курдук уустук боппуруостарын ордук интэриэһиргээн билистэ. Ыалдьыт сүрүннээн сир баайын эппиэтинэстээхтик туһаныы сокуона Саха Сиригэр төһө көдьүүстэхтик үлэлиирин туһунан сиһилии билсибитин бэлиэтиэххэ сөп.
Сөбүлэһиилэринэн сүрүннэнэр
Көрсүһүү кэмигэр ырытыллыбыт сокуон Саха Сиригэр хайдах үлэлиирин туһунан иһитиннэриини Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырамыысыланнаска уонна геологияҕа миниистирэ Максим Терещенко оҥордо уонна ыалдьыттар боппуруостарынан уопсай балаһыанньаны билиһиннэрдэ, слайдаларынан холобурдаан кэпсээтэ.
- Бииргэ үлэлээһиҥҥэ экологическай куттал суох буолуутун хааччыйыы, социальнай инфраструктураны сайыннарыы уонна олохтоох дьону үлэ миэстэтинэн хааччыйыы сүрүн хайысханан буолаллар. Сокуону олоххо киллэрии мэхэньиисимэ сөбүлэһиилэри түһэрсиинэн чуолкайданар, ол барыта СӨ Бырабыыталыстыбатын 2021 сыл от ыйын 29 күнүнээҕи 297№-дээх уурааҕынан тутуһуллар.
2021-2025 сылларга Саха Сиригэр үлэлиир сир баайын туһанааччылары уонна бырамыысыланнай хампаанньалары кытта сөбүлэһиилэр чэрчитинэн уонна олор таһынан тэрилтэлэргэ, учреждениеларга уонна СӨ муниципальнай тэрээһиннэригэр уопсайа 26 796,4 мөл солк суумалаах үбүнэн уо.д.а. көмө оҥоһуллубут. Бу сууматтан 17 635,6 мөл солк (65%) «АЛРОСА» АК тиксэр.
Урукку сыллартан Саха Сирин, Арассыыйа сайдыыларыгар сүдү кылаатын киллэрэр «АЛРОСА»АК таһынан сир баайа хостонор сирдэригэр үлэлиир хампаанньалартан үгүстэрэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыы туһунан сөбүлэһиилэринэн үлэлииллэр. Ол курдук, «Саханефть» ХЭТ, «Полюс Алдан» АУо, «Прогноз-Серебро» ХЭТ, «ЮВГК» АУо, «Нордголд Менеджмент» ХЭТ, «ТЮНГД» ХЭТ, «Эльга уголь» ХЭТ, «ЯТЭК» ХЭТ, «Сахатранснефтегаз» АУо, «Полиметалл» АУо курдук сир баайын туһанааччылар туруктаах сыһыаны олохтоон үлэлиилэр.
Лисиэнсийэни биэриигэ, сир баайын туһанааччыны кытта сөбүлэһии түһэрсиитигэр бары ымпыктар-чымпыктар ыйыллаллар. Ол курдук, 2021-2025 сылларга социальнай-экэнэмиичэскэй бииргэ үлэлээһин туһунан 470 сөбүлэһии түһэрсилиннэ, ол иһигэр 2025 сылга 94 сөбүлэһии, -диэн миниистир бу хампаанньалар төһө суумалаах, туох үлэни толорбуттарын, көмөнү оҥорбуттарын ыйан туран иһитиннэрдэ, ыйытыыларга хоруйдаата.
Салгыы Саха Өрөспүүбүлүкэтин экологияҕа, сир баайын туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар миниистир солбуйааччыта Лука Сафонов сир баайын туһанааччылар экологическай кэтээн көрүүнү уонна тулалыыр эйгэҕэ дьайыыны аччатыыга туһуламмыт тэрээһиннэри билиһиннэрдэ. Ол курдук, 2025 сыл устатыгар 1254 хонтуруоллуур (кэтиир) тэрээһиннэр ыытыллыбыттар, 601 айылҕа харыстабылын сокуонун кэһии биллибит, ол иһиттэн 2026 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан 268 кэһии (45%) туоратыллыбыт. Тулалыыр эйгэҕэ 43117,9 тыһ солкуобай суумалаах 21 хоромньу тахсыбытын туһунан ирдэбил түһэриллибититтэн 17,97 (85,5%) толоруллан 4318,6 тыһ солк суума төлөммүт.
Сокуон үлэлиир, дьайар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Аартыка сайдыытыгар уонна хотугу норуоттар дьыалаларыгар миниистирин солбуйааччы Михаил Погодаев этнологическай эспэртиисэни олоххо киллэрии чэрчитинэн Саха Сиригэр аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох хотугу омуктар түөлбэлээн олорор сирдэригэр 63 территория (ТТП) тэриллэн, билигин төрүт дьарыктарын тутталларын бэлиэтээтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын иһинэн үлэлиир Сүбэ быһаарыытынан таһаарыллар хоромньу үөрэтиллэр уонна хоромньу иһин төлөбүр оҥоһуллуохтааҕын туһунан сүбэлэһиигэ илии баттыыр. Бүгүҥҥү күҥҥэ 78 этнологическай эспэртиисэ ыытыллыбыт, өссө 28 бырайыак үөрэтиллэ, үлэҕэ сылдьар. Уопсайа 1,5 млрд солкуобай суумалаах хоромньу таһаарыллыбытын сыаналаабыттар, ол иһиттэн үс гыммыттан биирэ общиналарга уонна сири бас билээччилэргэ төлөммүт. Этнологическай эспэртиисэни ыыппатахтарына уонна ТТП эрэсиимин кэстэхтэринэ СӨ административнай кэһиилэр Кодекстарын 4.8 уонна 4.9 ыстатыйаларынан анал сааҥсыйалар туттулаллар. Бу өртүгэр боротокуоллары толорууга боломуочуйа олохтоох салайыныы уорганнарыгар бэриллибит буолан, кэһии таҕыстаҕына миэрэлэри ылыы суһаллык оҥоһуллар диэн миниистири солбуйааччы Хакасия бэрэстэбиитэллэригэр сиһилии билиһиннэрдэ.
Көрсүһүүгэ кыттыбыт норуот дьокутаата, Ил Түмэн хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар боппуруостарыгар уонна Аартыка дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр аҕыйах ахсааннаах омуктар бырааптарын уонна интэриэстэрин харыстааһыҥҥа уратылаах сокуон баазата дьайарын уонна Арассыыйа Федерациятын эрэгийиэннэрин ортотугар инники күөҥҥэ сылдьарын бэлиэтээтэ. Ол курдук Этнологическай эспэртиисэ туһунан сокуон бэйэтин чааһыгар Арассыыйаҕа соҕотох. Таһаарыллыбыт хоромньу иһин төлөбүрү таһынан, олохтоох дьону үлэҕэ ылыы бииргэ үлэлээһиҥҥэ биир сүрүн хайысханан буолар. Холобура «Анаабыр алмаастара» АУо тэрилтэ бары салааларыгар олохтоох дьону үлэлэтэр, үлэһиттэрин 90 % өрөспүүбүлүкэ дьоно, хас иккис үлэһит тыа сирин олохтооҕо. Ону тэҥэ бу хампаанньа төрүт дьарыктар: таба иитиитэ, бултааһын уонна балыктааһын сайдыыларыгар көмө, өйөбүл оҥорор.
«АЛРОСА» АК кытта бииргэ үлэлэһии түмүгэр Өлөөн национальнай оройуона олорор дьиэни тутан киллэриигэ Аартыка уонна хотугу улуустар ортолоругар бастакы миэстэҕэ сылдьар, манна сир баайын туһанааччылар добуоччу көмөлөрүнэн аныгылыы социальнай эбийиэктэр, оскуолалар уонна оҕо саадтара тутуллаллар.
Кэлиҥҥи сылларга бырамыысыланнай хампаанньалар хотугу сиргэ ыытар бэлиитикэлэрэ сыыйа уларыйар. Ол курдук, үгүс хампаанньалар сыһыаннара 2022 сылтан ыла бигэтийэн иһэр. Билигин Аартыкаҕа атын улахан хампаанньалар кэллилэр. Кинилэр федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын тутуһаллар, ордук уопсастыбаннай истиилэри ыытыы уонна этнологическай эспэртиисэлэри оҥоруу чааһыгар ыйыллыбыт балаһыанньалары чуолкайдык толороллор. Маннык сыһыаны олохтооһун бу сирдэр кэлимник сайдалларыгар кыах биэрэр, айылҕаларын харыстыырга, дьоно-сэргэтэ нус-хас олохтоноругар, төрүт култуураларын тутуһалларыгар мэһэйдэри суох гынар диэн Елена Христофоровна сокуон миэстэтигэр хайдах дьайа, үлэлии турарын, баар балаһыанньаны кэпсээтэ.
Түмүк тупсарыллыахтаах
Түмүккэ сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин үс тустаах министиэристибэ бэлэмнээбит иһитиннэриилэринэн анаарыы оҥоһуллан балаһыанньаны кэлимник көрдүбүт диэтэ. "Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сир баайын эппиэтинэстээхтик туһаныы туһунан" сокуон өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар бүддьүөтү таһынан үбүлээһини тардыыга улахан төһүү буолла. Ол курдук, 2021-2025 сылларга сир баайын туһанааччылар 26,7 млрд солк сайдыыга анаан уктулар.
Сокуон көдьүүстээҕин дакаастаата уонна сыһыаны олохтуурга көмөлөстө, үлэни тиһиктээхтик ыытарга үөрэттэ, бэрээдэктээтэ диэн сүрүн ситиһии быһыытынан сыаналаата. Ол гынан баран, билигин да экология хайысхатынан аһаҕастык (публичнай дэкэлэрээссийэлэр) үлэлииргэ туһанылла илик эрэсиэрбэлэри туттарга уонна каадыры бэлэмнээһиҥҥэ билгэлээһин хаачыстыбатын тупсарарга сорук туруорда.
Алексей МАТВЕЕВ
Хаартыскалар Василий Кононов, Ил Түмэн түһэриилэрэ
-
3
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
