Издательский дом Редакция Подписка
Погода в Якутске: . -9 oC
КУРС ЦБ: $ 73,96 | 86,68

Өксөкүлээх алгыстаах аартыгар айан хайдах этэй? Бастаан ыллык омооно эрэ баара: А.Е.Кулаковскай айымньыларынан скульптуралары оҥорор баҕа санаа. Ол ыра ыллыга СӨ Суруналыыстарын сойууһугар сирдээн аҕалбыта. Бука, тыл хомуһуннаах күүһэ суолу онно тиэрдибит буолуохтаах: АЙАР куттаахтар тэрилтэлэрэ АЙАР тыл аҕатын үйэтитэр үлэҕэ кыттыһан, бу идиэйэ олоххо киирэр аналыгар.

Өксөкүлээх алгыстаах аартыгар айан хайдах этэй? Бастаан ыллык омооно эрэ баара: А.Е.Кулаковскай айымньыларынан скульптуралары оҥорор баҕа санаа. Ол ыра ыллыга СӨ Суруналыыстарын сойууһугар сирдээн аҕалбыта. Бука, тыл хомуһуннаах күүһэ суолу онно тиэрдибит буолуохтаах: АЙАР куттаахтар тэрилтэлэрэ АЙАР тыл аҕатын үйэтитэр үлэҕэ кыттыһан, бу идиэйэ олоххо киирэр аналыгар.

кулак1

Ити икки сыллаах айан түмүктэнэн, балаҕан ыйын 4 күнүгэр “Өксөкүлээх алгыстаах аартыгын” арыйар үөрүүлээх тэрээһин Таатта улууһун Чычымах сэлиэнньэтин Унньуулалаах диэн сиригэр, Амма өрүс кэрэ көстүүлээх Дьаамын кытылыгар, үгүс киһини түмтэ.

кулак 2

 “Өксөкүлээх алгыстаах аартыга” диэн ааттаммыт паарка суруйааччы айымньыларынан оҥоһуллубут 11 арт-эбийиэктээх уонна саха балаҕаннаах култуурунай эйгэ буолар.

аартык 1

туох эрэ

ойуун туул

мансчаары

сууьун тиуолбут

кэччэгэй баай

e0d2d7b1 2df0 4b71 a031 acefe7e67ab7

78736bc6 c065 4f07 a824 124362187cf2

байанай алгыьа

хомус

059ce012 620d 44dd bb8f 1501323bd1dd

Бэртээхэй бэлэх

Паарка аһыллыытыгар аалай лиэнтэни быһар чиэс Амма нэһилиэгин баһылыга С.С. Соровка, СӨ Суруналыыстарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ Г.А.Бочкареваҕа уонна скульптор В.И.Кулачиковка бэрилиннэ.

3472245a d637 4742 b1ac 050794f005ca

69bf98b5 98ff 40f6 94b2 d8e2abf5889c

Саҥа түстэммит түһүлгэ өрүү бу курдук элбэх ыалдьыттаах, тупсан иһэр тускуллаах, кэҥээн иһэр кэскиллээх, дьон-сэргэ кэрэхсээн сылдьар сирэ буоллун диэн алҕаан, хомоҕой тыллаах Данил Афанасьев сири-уоту кымыһынан аһатта, баай барыылаах Байанайы дьүһүйбүт көмүлүөгү оттон, уот иччитин айах тутта.

e54401f7 b1f4 4a33 9554 46b12b3396aa

4817b0d3 fa3e 4099 ae05 96e940b2a2aa

Чычымах дьахталларын ансаамбыллара кыттыыны ылан киэргэттилэр: алгысчыты арыаллаан үҥкүүлээтилэр, кэлбит дьону алаадьынан күндүлээтилэр, хомуһунан доҕуһуоллаатылар, ыһыах курдук өрө көтөҕүллүүлээх эйгэни олохтоотулар.

1e938719 8af2 45a0 9005 4d9e8d72f412 1

b04e4ca7 f4e8 43e4 8b80 a7c607abcab3

394c1847 f5ce 4dbc 8b85 a31cd9e65a19 1

--Бу кыралас кумахтаах, ыраас уулаах, сардааналаах кытыллаах Дьаам сиригэр сайын устата хас эмэ тыһыынчанан киһи кэлэн сынньанан өрөөн ааһар. Олор бу пааркаҕа сылдьан, оҥоһуктары сэргии көрөннөр, туох суолталаахтарын ааҕан, улуу киһибит айымньыларын кытта билсиэхтэрэ. Маннык паарка өрөспүүбүлүкэбитигэр ханна да суох. Талааннаах дьоммут Кулачиковтар уонна СӨ Суруналыыстарын сойууһун көмөлөрүнэн Өксөкүлээх Өлөксөй сиэнэ Людмила Реасовна Кулаковская ымыы оҥостубут ыра санаата туолла. Маннык бэртээхэй бэлэҕи биһиэхэ биэрбит хамаандаҕа – Г.А.Бочкареваҕа, Т.Е.Дьячковскаяҕа, Кулачиковтарга -- нэһилиэнньэ аатыттан махтанабыт, -- диэтэ Амма нэһилиэгин баһылыга Степан Соров уонна Махтал суруктары туттартаата. 

4cb731f6 0e84 4082 9630 67998fcd460d

Бырайыак ааптара Луиза Саввична Протопопованы “Амма нэһилиэгин сайдыытыгар тус кылаатын киллэрбитин иһин” бэлиэнэн наҕараадалаата. “Кимиилээх буолан, маны барытын ситистэ”, -- диэн Степан Степанович сөпкө бэлиэтээтэ.

7418de0f 893d 4de0 9cb9 607cddabce2a

Кимиилээх, ылыннарыылаах буолан

“Өксөкүлээх алгыстаах аартыга” бырайыак ааптара Луиза Саввична Протопопова туһунан кылгастык билиһиннэрэр тоҕоостоох. Кини Чычымах кийиитэ. Бэйэтэ Бүлүүттэн төрүттээх.Төрөппүттэрэ учууталлар буолан, Булуҥ Күһүүрүгэр ананан тиийэн үлэлээбиттэр, ол иһин оҕо сааһа онно ааспыт. Үрдүкү кылаастарга Дьокуускайга кэлэн үөрэммит. Оскуола кэнниттэн Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай университет суруналыыстыкаҕа салаатын бүтэрбит.

 1a973c3c 9fc1 4052 95dd abfdfc30e0f2

Бастаан Анаабыр оройуоннааҕы “Кыһыл сулус” хаһыатыгар редактордаабыт, онтон Бүлүүтээҕи ГЭССТРОЙ тэрилтэ “малотиражкатыгар” кэрэспэдьиэннээбит. Ол кэнниттэн Өлөөҥҥө нолуок инспекциятын начаалынньыга буолбут. Биэнсийэҕэ тахсан баран, Москваҕа тэрилтэ юридическай отделыгар дуогабар суруйааччынан үлэлээбит. Тэҥинэн норуот мэдиссиинэтигэр үс сыл уһуйуллан, иннэнэн эмтиир идэлэммит.

Уола Федор Николаевич Протопопов алта сиэни бэлэхтээн, Луиза Саввичнаны “эбээ” диэн минньигэстик ыҥырааччылар үөрүүтүн үксэтэллэр. Федор Николаевич Бүлүүгэ “Кадастр Строй Проект” диэн тутуунан дьарыктанар чааһынай тэрилтэлээх. Генеральнай дириэктэрэ – кэргэнэ Надежда Федоровна Протопопова.

Луиза Саввична олоҕун аргыһа Вячеслав Иванович Кулачиков эмиэ дэгиттэр дьоҕурдаах киһи. Художественнай училищены 1979 с. бүтэрбит. 90-с ылларга норуот эмчитэ Владимир Кондаковка 7 сыл уһуйуллан, уҥуох тутааччы буолбут. Луиза Саввичналыын иккиэн өрөспүүбүлүкэ үгүс нэһилиэгин кэрийэн, дьон бөҕөтүн үтүөрдүбүт үтүөлээхтэр.

396dfe89 2418 4776 b22b 00052a0fddfe

         --Ол да буоллар, Вячеслав айар үлэтигэр олус тардыһара. Киэһэ мин утуйбутум кэннэ, түүннэри олорон, араас эскиистэри уруһуйдаабыт буолара. 2009 сыллаахха Дьокуускайга бастакы айар быыстапкатын тэрийбиппит. Онтон кынаттанан, айар эйгэтигэр төннүбүтэ. Ханна эмэ эмтии барарбытыгар, мастан уонна ынах уҥуоҕуттан оҥоһуктарын, 60 кг ыйааһыннаах да буоллун, соһон илдьэрбит, дьоҥҥо көрдөрөрбүт. 2012 сыллаахха мин Владлен Степанов “Путь Ексекюляха” диэн кинигэтин сыныйан аахпытым. Онно Өксөкүлээх мин өбүгэлэрим Васильевтары кытта түспүт хаартыскалара баара. Дьоммун кытта ыкса алтыһар эбит диэн соһуйбутум, Өксөкүлээххэ, хайдах эрэ, чугаһаабыт курдук буолбутум. “Тугу эрэ Алексей Елисеевичкэ анаан оҥорбут киһи” диэн санаа онтон ыла үүйэ-хаайа тутар буолбута. Ол толкуйбун таайбыт курдук, биирдэ баһылыкпыт Степан Соров этиилээх тиийэн кэлбитэ: “Людмила Реасовна Өксөкүлээх айымньыларынан скульптуралары оҥорторор баҕа санаалааҕа”, -- диэн. Ону мин иилэ хабан ылан, бу бырайыагынан умайыктана түспүтүм.  Вячеслав Ивановичка эскиистэрин уруһуйдата охсубутум. Уолум “Кадастр Строй Проект” тэрилтэтин үлэһиттэрэ скульптуралар 3Д дизайннарын оҥорбуттара, барытын суоттаан-ааҕан биэрбиттэрэ.  Дьэ, онтон “Үбүн хантан булабын?” диэн боппуруос турбута. Дьон грант харчытынан айарын-тутарын истэн, мин да холонон көрөргө быһаарыммытым. Аны, хайаан да кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ (НКО) аатыттан кыттыахтаах эбиккин. Суруналыыстыка эйгэтигэр үлэлээбит киһи буоларым быһыытынан, СӨ Суруналыыстарын сойууһугар көрдөһө бардым. Уонна сыыстарбатахпын: бэрэссэдээтэл Галина Алексеевна тута сөбүлэспитэ. Кини өйөөн, бу идиэйэм олоххо киирдэ, -- диир Луиза Саввична.

6 4 1

Бу паарка баар буолбут сэһэнин үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ кэлбит дьоҥҥо СӨ Суруналыыстарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ Галина Алексеевна Бочкарева сиһилии кэпсээтэ:

--РФ Бэрэсидьиэнин граныгар “Сохранение исторической памяти” диэн хайысхаҕа бу бырайыакпытын «Увековечивание памяти основоположника якутской литературы Алексея Елисеевича Кулаковского-Ексекюляха через создание культурного пространства 11 литературных героев А.Е. Кулаковского» диэн ааттаан бараммыт, бастаан 2019 сыллаахха биэрбиппит. Ол гынан баран, аҕыйах баал тиийбэккэ, куонкуруһу ааспатахпыт. Онтон «Единый ресурсный центр поддержки СО НКО и развития гражданских инициатив Республики Саха (Якутия)» диэн пуонда үлэһитэ Томарико Евгеньевна Дьячковскаялыын билсэн, координатор буоларыгар көрдөспүппүт. Кини үлэбитин ситэрэн-көннөрөн, 2020 сыллаахха 1 мөл. 992 тыһ. солк. суумалаах граҥҥа тиксибиппит. Кэппиэйкэтигэр тиийэ үбүн кичэллээхтик тыырбыппыт. Эһиги билэҕит, биир пааматынньыгы Дьокуускайга мөлүйүөнтэн тахса сыанаҕа сакаастаан оҥортороллорун. Оттон биһиги 2 мөлүйүөҥҥэ тиийбэт үпкэ 11 скульптураны туруордубут.

Аны, өссө быйыл Луиза Саввична, ылыннарыылаах тылынан дьону көҕүлээн, бэйэтэ олох сүүрэн-көтөн, спонсордар көмөлөрүнэн балаҕан туттарда. Бу паарка арт-эбийиэктэрин көрө кэлбит дьон балаҕаҥҥа киириэн сынньаныа, Өксөкүллээххэ аналлаах кылаас-чаастара, тэрээһиннэр ыытыллар буолуохтара дии саныыбын.

Үйэлээҕи үксэтэргэ дьулуһар Кулачиковтар дьиэ кэргэни кытта бииргэ алтыһан үлэлээбиппиттэн үөрэбин. Вячеслав Иванович олох тус көрүүтүнэн бу скульптуралары айан оҥордо. Луиза Саввична тутуу матырыйаалын бэйэтэ маҕаһыыннары кэрийэн атыыласпыта, куораттан тиэйтэрэн, түбүк бөҕөтүн көрсөн, бу паарка баар буолла. Кинини кытта күн аайы билсэ-кэпсэтэ, туох наадатын ыйыта-билэ, кыалларынан көмөлөһө-сүбэлии олорбуппут. Маны оҥороору, Кулачиковтар иккис сылларын Дьаамҥа сайылаатылар. Үтүөкэн дьон, “Быйаҥ” хаһаайыстыба фермердэрэ  Александра Иосифовна уонна Данил Егорович Афанасьевтар дьиэлэригэр олордон, Луиза Саввична доруобуйатын туругун кэтииртэн саҕалаан, духуобунай настаабынньык быһыытынан ыйан-кэрдэн, олус өйөөтүлэр.

Бырайыакпыт бу оҥоһуктар эрэ буолбатах. Грант харчытыттын  өссө эдэр суруналыыстарга өрөспүүбүлүкэтээҕи айар куонкурустарын тэрийэн ыыппыппыт уонна оҕолорго Өксөкүлээх Өлөксөй “Сайын кэлиитэ” поэматын дьэрэкээн ойуулардаах кинигэ гынан бэчээттэтэн таһаарбыппыт. Онон үйэтитиигэ дьоһуннаах үлэ барда. 

сай 1

Бу үөрүүлээх күҥҥэ историческай суолталаах түгэн тосхойдо: Амма нэһилиэгин дьаһалтата, “ИП Кулачиков” чааһынай тэрилтэ уонна СӨ Суруналыыстарын сойууһа үс өрүттээх Сөбүлэҥҥэ илии баттаатылар.

92fa8765 81b7 4112 b794 f3b70e692eec

Ол курдук, бу паарканы Кулачиковтар уонна суруналыыстар “Амма нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллиигэ биэрдилэр. Аны мантан ыла олохтоох дьаһалта көрөр-харайар буолуоҕа. Ол эрээри үс сыл устата туох эмэ алдьаннаҕына-кээһэннэҕинэ, “ИП Кулачиков” босхо оҥорон, өрөмүөннээн биэриэхтээх.

238ddab3 17d8 4871 97dc e0e798d26fd5

СӨ Суруналыыстарын сойууһун Бочуоттаах грамоталарын Галина Алексеевна  бу бырайыагы олоххо киллэрэллэригэр көмөлөспүт дьоҥҥо --  А.И. уонна Д.Е. Афанасьевтарга, И.С.Чаринаҕа, С.И.Софроновка, баһылык солбуйааччыта И.П. Ефимоваҕа, “Айылга” култуура киинин үлэһиттэрэ Т.Е.Кириллинаҕа, М.К.Решетниковаҕа, оскуола учуутала Д.Е.Ивановаҕа, бибилэтиэкэр М.К.Малышеваҕа --  туттарда.

1876cdaf 0765 4a4a 9ecb d01f7021ac38

27155605 8840 45d6 a154 5aef6aa6c826 1

ae9385e2 3317 4bc7 ae1e 08a0d7778128 1

06a7ffc7 7314 471f b43a 87e66990f96e

СӨ Култуураҕа уонна духуобунай сайдыытын министиэристибэтин Бочуоттаах грамоталарынан уонна Таатта улууһун дьаһалтатын Махтал суруктарынан Г.А.Бочкарева, Т.Е.Дьячковская, Л.С.Протопопова, В.И.Кулачиков наҕараадаланнылар.

d6bfd1a3 512a 4250 8162 24d998812443

36421a6f face 4771 9aa3 7ea71714b532

887cfe70 f6b1 416b ad0a bbbe60f49ccd

860f60b3 533d 463d a24a 085d909609cd

 “Дойдубар үйэлээх бэлэх буоллун диэн, куйааһы, бырдаҕы аахсыбакка сыралаһан оҥорон бүтэрдим. Соҕотох бэйэм эрэ кыайарым саарбах этэ. Тиэхиньикэнэн көмөлөһөн абыраатылар. Ити иһин махтанабын, чуолаан Владислав Прокопьевка уонна Роман Табунановка”, -- сүҥкэн үлэтин аҕыйах тылынан сэмэйдик билиһиннэрдэ скульптор В.И Кулачиков.

Оттон Луиза Саввична бу “Өксөкүлээх алгыстаах аартыга” аһыллар  түгэнигэр диэри айаннаан кэлбит суолугар киниэхэ өйөбүл буолбут дьонун истиҥник аҕынна:

--Хараххар оҥорон көрбүтүҥ илэ чахчы баар буолара олус долгутуулаах буолар эбит. Ол эрээри хас биирдии баҕа санаа туолара киһиттэн элбэх  сыраны-сылбаны, үтүмэн үбү, күүстээх үлэни эрэйэр. Онуоха миэхэ өйөбүл буолбут дьоммор махтанабын: Бүлүүтээҕи "Кадастр Строй Проект" тэрилтэҕэ (сал. Н.Ф.Протопопова), олохтоох дьаһалтабар (баһылык С.С. Соров), кулууп үлэһиттэригэр (дир. М.К. Решетникова), “Дороги Саха” АСУо (дир. В.Г.Малышев), “Сириус” реклама хампаанньатыгар (дир. С.И.Софронов), “Я Золото” ХЭТ (дир. И.С.Чарина), А.И. уонна Д.Е. Афанасьевтарга, Л.А.Аввакумоваҕа.

Аны туран, туох барыта уйалаах, дьиэлээх буолар аналлаах. Култуурунай эйгэбит аҥаардас скульптураларынан эрэ ситэтэ суох курдуга. Ол иһин бу сайын балаҕан туттардыбыт. Эһиил Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүтэ 145 сыла буолар. Ону көрсө, балаҕаммытын сиэрин ситэриэхпит.

f088fb2e d908 4fb6 b90b 1505ff629676

Өксөкүлээх бу дойдуга,  төрөөбүт Уучайыгар, олорон айбыт, саха литературатын бастакы айымньытынан бигэргэммит хоһоонунан балаҕаммытын "Байанай алгыһа" диэн ааттаатыбыт. Сыала-соруга диэн, манна өрөспүүбүлүкэ булчуттара түмсэн, санаа, уопут атастаһар, көрсөн сүбэлэһэр, тэрээһиннэрин ыытар буолуохтара. Экскурсиялыы кэлбит дьон сынньанан ааһыахтара.

Бу балаҕан грант харчытынан тутуллубата, норуот күүһүнэн дьэндэйдэ диэххэ сөп. Саатар, бу сайын тутуу матырыйаалын сыаната олус ыараата. Ону ол диэбэккэ, биһиэхэ көмөлөстүлэр: өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр уопсастыбанньык, меценат, "Японец" авто-киин хаһаайына А.П.Алексеев, "Мясной двор" тэрилтэ салайааччыта С.И.Петров, Харбалаахтааҕы чоҕу хостуур "Төлөн" карьер дириэктэрэ П.Д.Рахлеев, Ытык Күөл “Уйгу” атыы-эргиэн киинин хаһаайыттара В.В. уонна В.М.Никифоровтар, ыраах айан суоппардарын “Таатта дальнобой” түмсүүтэ (сал. Н.Л. Кутугутов), "Сириус" рекламаны оҥорор хампаанньа (дир. С.И. Софронов).

Манан тохтоон хаалар санаабыт суох, эбии арт-эбийиэктэри оҥорон иһиэхпит. Инфраструктуратын аны тупсарыыга үлэлэһэр былааннаахпыт.

Үөрүүлээҕэ диэн, бу тэрээһиҥҥэ Өксөкүлээх Өлөксөй удьуор утум дьоно сырыттылар: суруйааччы сиэннэрэ Рива Реасовна уонна Раиса Реасовна, хос сиэннэрэ, аймахтара.

0d7ffd2d 3fa9 4b7a a8fe 65a6688becee

Бу күн Кулаковскайдар 1899 сыллаахха үлэҕэ киирбит Ньукуола таҥаратын дьиэтигэр 20-с сылларга сүппүт куолакаллары сөргүтэн, Москваҕа Жуковскай оройуонугар 6 куолакалы куттаран аҕалан туруордулар.

6e110d79 6ae2 4892 85e3 767dfdfdd814

1815ceee 4ec0 4f1f 9868 8e11d1e6db4c

Дьокуускай Преображенскай таҥара дьиэтин архиепискоба Роман бу чугуун куолакаллары сибэтии гыммыт. Онон лыҥкынас тыастара ыраастыы, ааспыты саната туруохтара. Оттон бу тэрээһин туһунан сиһилии туспа матырыйаал гынан суруйуохпут.

Дьэ, ити курдук икки историческай суолталаах түгэн биир күн иһигэр быйыл төрүттэммитэ 100 сылын туолбут Амма нэһилиэгэр буолан ааста. 

Комментарии (1)

This comment was minimized by the moderator on the site

Поздравляю чету Кулачиковых сестру Луизу Саввичну и зятя Вячеслава Ивановича-Эллэй с завершением грандиозной работы по созданию сквера по произведениям Алексея Кулаковского основоположника якутской литературы и чествования служителя Чычымахской церкви псаломщика Лавра Гавриловича Васильева внёсшего много труда в деле служения Церкви, Богу и народу.

Никто ещё не оставил комментариев, станьте первым.

Оставьте свой комментарий

  1. Опубликовать комментарий как Гость.
Вложения (0 / 3)
Поделитесь своим местоположением
ПОДЕЛИТЬСЯ СТАТЬЕЙ