Спорт

Онон быйыл бастакы кыайыыны аҕалбыппыт 50 сыла! Ол туһунан оройуон хаһыатыгар “Ленинскэй знамяҕа”, оччолорго эдэр уол, хаһыат сотруднига, көҥүл тустууга ССРС успуордун маастара Афанасий Чириков суруйбут ыстатыйатын билиһиннэрэбит.

МАНЧААРЫ БИРИИҺЭ – ДОЙДУТУГАР

Икки күн устата Майа стадионугар сарсыарда эрдэттэн киэһэ хойукка дылы элбэх киһи тоҕуоруйда. Буолумуна даҕаны, манна аатырбыт кылыыһыттары, быыппастар быччыҥнаах гирэвиктэри, халбас харата хапсаҕайдьыттары … көрүөн баҕалаах элбэх. Республика араас оройуоннарын чулуу спортсменнара Манчаары Баһылай бирииһин ылар иһин туох баар сатабылларын, дьулуурдарын ууран күрэхтэстилэр. Мантан аллара күрэхтэһии түмүгүн туһунан биирдии көрүҥнэринэн кэпсиибит.
Национальнай ыстаныылар. Саха норуотугар түөртүү ыллар хаамыыны кылыйар кылыыһыттар уостан түспэт кэпсээн буолан үйэттэн үйэҕэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдиллэн иһэллэрэ. Манчаары Баһылай бирииһин ылар иһин республика кус быһыйдара: Дальнай Восток, Сибиир уонна Саха сирин хас да төгүллээх чемпиона, үстэ төхтүрүйэн ойууга РСФСР 1970 сыллаах чемпионатын үрүҥ көмүс призера Николай Санников; кинини кытары элбэх сыл эрбии биитин курдук эрийсэр биллиилээх маастар Иван Горохов; Саха АССР спордун маастардара В.Посельскай, И.Назаров уо.д.а. кыттыыны ылаллар. Кылыыга Николай Санников аргыый аҕайдык сүүрэн кэлэн сири кырсынан туостары лаппа аһаран 43 метр 93 сантиметры түһэр. Ити кэнниттэн Орджоникидзевскай оройуон представителэ Иван Горохов ыстанан бүтэһик туоска тиийээт күүскэ буурдуурун кытта трибуна өрө ньиргийэ түстэ уонна “аһарда”, “дьэ барар да эбит” диэн саҥалар иһилиннилэр. Судьуйа И.Горохов 44 метр 58 сантиметры кылыйан республика чемпиона буолбутун биллэрбитин мустан олорор көрөөччүлэр дохсун ытыс таһыныытынан көрүстүлэр. Кылыыга хаһан да кыайтара илик Санников иккис буолла. Бу икки “оҕонньотторго” чугаһыыр , сыстар спортсмен бу да сырыыга көстүбэтэ. Ол эрээри үһүс миэстэни ылбыт Н.Адамовтан (Якутскай) элбэҕи күүтүөххэ сөп. Биһиги Илья Назаровпыт 10 бастакы иһигэр киирдэ.
18-гар дылы саастаах уолаттар атах оонньууларыгар бырааттыы Александр уонна Валерий Платоновтар (Өлүөхүмэ) иннилэрин кимиэхэ да биэрбэтилэр. Көдөрүүлэрэ даҕаны үчүгэй. Валерий кылыыга 38 метр 70 сантиметры түһэн бастаата, быраата иккис, Чурапчы уола Иван Чиркоев, 38 метр 20 сантиметры түһэн, үһүс миэстэни ыллылар. Ыстаҥаҕа бырааттыылар эмиэ кими даҕаны тулуппатылар, арай куобахха И.Чиркоев 32 метр 45 сантиметры түһэн, эрэллээхтик бастаата.
Спорт ветераннара, эбэтэр 39 сааһыттан үөһэ саастаах спортсменнар атах оонньууларыгар Өлүөхүмэ представителэ И.Яковлев чемпионнаата. И Егоров (Якутскай), В.Ефимов (Ньурба) призердарынан буоллулар. Ыстаҥаҕа И.Яковлев эмиэ кыайда, И.Егоров үрүҥ көмүс, А.Никифоров боруонса медалларынан наҕараадаланнылар. Куобахха биһиги оройуон представителэ Д.Яковлев үһүс призер буолан, биир дойдулаахтарын үөртэ.
Мас тардыһыыта. 70 килограмҥа дылы ыйааһыннаахтарга утарсааччыларын барыларын кыайбыт П.Иванов (Бүлүү), чемпион бочуоттаах аатын ылла. Кини кэнниттэн П.Тимофеев (Нам) уонна кыра ыйааһыннаах эрээри бэйэтин кыаҕын толору туһанан кыайыыга дьулуурун көрдөрөн, Н.Оконешников (Мэҥэ-Хаҥалас) үһүс бириистээх миэстэҕэ тиксибитэ “ыалдьааччылары” астыннарда.
70 килограмтан үөһэ ыйааһыннаахтарга Сунтаар оройуонуттан болуотунньук В.Голубь чахчы кыахтааҕын көрдөрөн, кими даҕаны олордон көрбөккө, бэрт холкутук бастаата. К.Заровняев (Уус-Алдан) улаханнык сыралаһан иккис, А.Решетников (Чурапчы) үһүс миэстэлэри ыллылар. Манна биһиги уолбут С.Брызгалов бэйэтин кыаҕын аннынан күрэхтэһэн, бэһис миэстэнэн дуоһуйда.
Гирэ анньыыта. 60 килограмҥа дылы ыйааһыннаахтарга спорт маастара республика экс-чемпиона Федор Керемясов бэйэтин үрдүк титулун бу да сырыыга көмүскээтэ. Ыраах Муома оройуонуттан кэлбит И.Ефимов иккис буолбута бу оройуоҥҥа гиревой спорка болҕомто ууруллар буолбутун туоһулуур. П.Егоров үһүс бириистээх миэстэни ылла.
70 килограмҥа дылы ыйааһыннаах гиревиктэр күрэхтэһиилэригэр Юрий Неустроев (Муома) Манчаары бирииһин кыһыл көмүс медалын ыраах дойдутугар илдьэ барда. Алексеевскай оройуон представителэ инники өттүгэр элбэҕи эрэннэрэр гиревик Д.Бястинов үрүҥ, спорт маастара А.Хворов (Өлүөхүмэ) боруонса медалларынан наҕараадаланнылар. Бу ыйааһыҥҥа биһиги оройуонтан спорт ветерана Петр Захаров кыайыы иһин туох баарын барытын ууран 15 киһиттэн төрдүс буолбутун бэлиэтээбэт буолуохха табыллыбат.
82 килограмҥа дылы ыйааһыннаахтарга Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун представителэ, күүстээх гиревигэ спорт маастара В.Бурнашев эрэллээхтик чемпионнаата. Кини кэнниттэн Якутскай куорат чиэһин көмүскүүр, уруккута биһиги оройуонтан гиревик буолан, кэккэ кыайыылары ситиспит спорт маастара Иосиф Брызгалов буолла. Боруонса наҕарааданы И.Фазульянов (Муома) ылан, бэйэтин дьонун үөрүүтүн өссө үрдэттэ.
82 килограмтан үөһэ Дальнай Восток, Сибиир уонна Саха АССР элбэх төгүллээх чемпиона, спорт ветерана, маастар Юрий Шишигин (Орто Халыма) тэҥнээҕин булбакка холкутук бастаата. Ленинскэй оройуон представителэ А.Ярош уонна Ярошников (Ньурба) бириистээх миэстэлэри ыллылар.
Сүүрүү. Ветеран спортсменнар 3000 метрга сырсыылара дьон болҕомтотун тарта. Бу дистанцияҕа А.Устинов, И.Иванов, И.Игнатьев курдук республика, зона сүүрэр суолларыгар элбэх кыайыылары ситиспит спортсменнар кыттыына ыллылар. Сүүрүүнү хара маҥнайгыттан түргэн тэтимнээхтик Исидор Игнатьев баһылаан-көһүлээн истэ. Бүтэһик эргииргэ дылы сэттис киһинэн сылдьыбыт Иван Иванов (Мэҥэ-Хаҥалас) түргэнник фиништээн И.Игнатьев кэнниттэн иккис миэстэни ылла. Бастакы миэстэни ылбыт И.Игнатьев бириэмэтэ – 9 мүнүүтэ 53 сөкүүндэ.
Эдэр уолаттар 1500 метргэ сырсыыларыгар В.Селляхов (Сунтаар), К.Жирков (Мэҥэ Хаҥалас), Г.Нохтуунускай (Чурапчы) бастакы эргииртэн утарылаһааччыларыттан ырааҕынан тэйэн, үөһэ ааттаммыт бэрээдэктэринэн дистанцияны түмүктээн Баһылай Манчаары бирииһин призердарынан буоллулар.
Эр дьон 10 километрга сүүрүүлэригэр сорох “билгэлээччилэр” Ю.Сергеев скоростаах сүүрүк, онон бастыаҕа уонна хайа республика рекордсмена эбээт, сорохтор “үс көскө тэппит атахтарын кубулуппат, уҥмат тыҥалаах А.Илларионов (Чурапчы) бука кыайара буолуо” диэн таайаллара.
Стартовай бэстилиэт тыаһаатын кытары, 25 спортсмен стадиону 25 төгүл эргийээри түһүнэн кэбистилэр. Хара маҥнайгыттан түргэн тэтими ылбыт Афанасий Илларионов сотору буолаат, утарылаһааччыларыттан уһулу ойон тахсан, тэйдэр тэйэн истэ, эккирэтээччилэр 6 киһилээх бөлөхтөрө киниттэн 200-кэ метр хаалла. Бу истэхтэринэ бүтэһик эргииртэн фиништээн, уһулу түһүүнү оҥорон, Ю.Сергеев (Үөһээ Бүлүү) лидергэ чугаһыыр, ол эрээри сиппэт. Үһүс миэстэни урут соччо биллибэтэх-көстүбэтэх быһый А.Заболоцкай ылла. Бу дистанцияҕа биһиги оройуонтан республика түһүлгэлэригэр 800, 1500, 3000 метргэ сүүрээччи И.Ермолаев бэһис буолбута эмиэ хайҕаныан сөп. Биир көскө күөн көрсүһүү көрөөччүлэр болҕомтолорун тарта.
Хапсаҕай. 39-гар дылы саастаах эр дьон. 60-н килограмҥа дылы бөҕөстөргө ааспыт спартакиадалар чемпионнара, Саха АССР спордун маастара В.Мандаров (Үөһээ Бүлүү), ССРС спордун маастардара А.Устинов (Амма), Н. Заморщиков (Орджоникидзевскай) бириистээх миэстэни үллэстэргэ күөн көрсөллөрө буолуон сөп диэн сабаҕаланара. Ол эрээри, Майа күөх көбүөрэ ким бастыырын бэйэтэ быһаарда. ССРС спордун маастарыгар кандидат Якутскай куорат 1974 сыллааҕы Бүтүн Союзтааҕы аһаҕас турнирыгар чаҕылхай тустууну көрдөрбүт Алексей Баишев (Мэҥэ-Хаҥалас) таһаарыылаахтык тустан, аалай лиэнтэнэн уонна кыһыл көмүс медалынан наҕараадаланна. Алексей хас туста таҕыстаҕын аайы манаһа барбакка, утарылаһааччыларын ааттарыттан-суолларыттан толлубакка, биир бигэ санаанан кыайыыны тутан үчүгэй хапсаҕайдьыт буоларын көрдөрдө. Кини сөбүлүүр албаһа – утарылаһааччыларын уҥа илиитин тоҥолоҕуттан иһирдьэ диэки туора садьыйаат, уҥа атаҕын бэрбээкэйиттэн харбаан тиэрэ тардыы. Бу албастан Н.Макаров (Сунтаар), А.Устинов (Амма), И.Федоров (Нам), Р.Попов (Бүлүү) курдук биллиилээх тустууктар охтоннор, көрөөччү буоларга күһэлиннилэр. Бу ыйааһыҥҥа үрүҥ көмүс медалы Н.Федоров (Ньурба), боруонса медалы Н.Заморщиков (Орджоникидзевскай: ыллылар.
70 килограмҥа дылы ыйааһыннаах бөҕөстөр хапсыһыыларыгар ыччаттар уонна студеннар Бүтүн аан дойдутааҕы, Софиятааҕы фестивалларын үрүҥ көмүс призера, РСФСР, Дальнай Восток, Сибиир, Саха АССР хас да төгүллээх чемпионнара, ССРС спордун маастара Иван Соловьев (Уус-Алдан), тувалыы “хуреш” тустууга Дальнай Восток норуоттарын спартакиадатын 1973-74 сс. чемпиона, ССРС спордун маастара Юрий Васильев курдук элбэх кыайыылары ситиспит опыттаах бөҕөстөр бааллара күрэхтэһиини киэргэттэ. Ол эрээри бэрди бэрт баһыйар дииллэрэ кырдьык эбит. Сүрүн хапсыһыылар маастардар В.Уваров (Мэҥэ-Хаҥалас), Юрий Васильев (Алексеевскай), И.Соловьев (Уус-Алдан) икки ардыларыгар буолла. Кинилэргэ эдэр тустуук В.Федоров (Үөһээ Бүлүү) улахан утарсыыны оҥорон, уйаларыгар ууну киллэрдэ. Кини Соловьеву кыайбыт Уваровтыын тэҥнэһэн, Ю.Васильевтыын тэҥнэспит Уваровы үһүс миэстэҕэ үтэйдэ. Онон Иван Соловьев спартакиада чемпионун бочуоттаах аатын ылла. Эдэр тустуук В.Федоров маннык улахан маастардар ортолоругар “быыһылаан” иккис буолбута, өссө ордук үөрүүлээх. В.Уваров төһө даҕаны үһүс миэстэҕэ таҕыстар, күрэхтэһиини кыайтарыыта суох түмүктээтэ.
Саамай элбэх ытыс таһыныытын 80 килограмҥа дылы ыйааһыннаах бөҕөстөр хапсыһыыларыгар олус тахсыылаахтык тустубут, маастарга кандидат Степан Дьячковскай (Мэҥэ-Хаҥалас) ылла. Бу түһүлгэҕэ Степан көрсүбүт дьонун барыларын, ол иһигэр Саха АССР спордун маастара, республика национальнай көрүҥнэргэ сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ, Дальнай Восток зонатын икки төгүллээх призера С.Лебедкины (Үөһээ Бүлүү), көҥүл тустууга республика сүүмэрдэммит командатын чилиэнэ М.Васильевы ыраастык хотуталаан, биир дойдулаахтарбыт уруйдарын ылла.
80 килограмтан үөһээ ыйааһыннаах бөҕөстөргө республика биллиилээх тустууга Симон Бойнов (Ленинскэй) улаханнык тириппэккэ бэрт холкутук бастаата. Муома оройуонун представителэ В.Хабаров иккис буолан, С.Стручков үһүскэ тахсан, дохсун ытыс таһыныытынан көрсүлүннүлэр.
Хапсаҕайдаһан тустууга республика абсолютнай чемпионун аатын ылар иһин көҥүл тустууга Украинскай ССР биэс төгүллээх чемпиона, ССРС спордун маастара В.Голубь уонна Симон Бойнов хапсыһыылара дьон болҕомтотун тарта. Манна хапсаҕай тактикатын билбэт В.Голубь техническай албаһы оҥорон, хомолтолоохтук хотторбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Онон С.Бойнов хапсаҕайдаһыы абсолютнай чемпионунан буолла.
Биһиги хапсаҕайга буолбут хапсыһыылар түмүктэриттэн бэйэтин санаатын этэригэр Россия үс төгүллээх чемпиона, ССРС спордун бочуоттаах маастара Петр Алексеевтан көрдөспүппүтүгэр маннык кэпсээтэ:
‒ Саха сирин тустууктара хапсаҕай албастарын республика тас өттүгэр ситиһиилээхтик тустан, аҕыйаҕа суох кыайыылары ситиспиттэрэ. Хапсаҕайдаһан тустуу бөҕөһү сымса, түргэн, сүһүөхтээх буолууга үөрэтэр. Манна тустубуттар үгүстэрэ, көҥүл тустуунан дьарыктанар буоланнар, ити эрэ албастарын тутта-оҥоро сатыыллар. Көҥүл тустуу үгүс албастарын тобуктаан, эбэтэр бэйэлэрэ урут охтон баран оҥороллорун суохтаан, анньыһа эрэ сылдьаллар. Хапсаҕайга тустарга албастары эрдэттэн үөрэтэн, чочуйан кинилэри ханнык баҕарар балаһыанньаттан түргэнник оҥорор буоллахха эрэ, үчүгэй түмүгү ситиһиэххэ сөп. Бу түһүлгэҕэ тустубуттартан А.Баишевы (Мэҥэ-Хаҥалас), В.Федоровы (Үөһээ Бүлүү) уонна спорт ветерана В.Быкалыровы чорботобун, ‒ диэн түмүктүүр Петр Еримеевич.
Оҕунан ытыы. Икки күн устата өҥүрүк куйааска, сороҕор курулас ардахха, күүстээх тыалга сындалҕаннаах күрэхтэһии охчуттан тулууру, кыраҕы хараҕы, кытаанах илиини эрэйэр. Манна ким бүтэһик оноҕоһун ытыар дылы кыайыыга дьулуурдаах, ол кыайыылаах буолар. Маннык хаачыстыбалардаах буолан, Байкалов аатынан совхоз электригэ, маастарга кандидат Егор Куприянов оҕунан ытыыга абсолютнай чемпион аатын ылан, кыһыл көмүс медалынан, аалай лентанан наҕараадаланна, биир дойдулаахтарын уруйдарын-айхалларын ылла. Иккис миэстэни маастарга кандидат Б.Максимов (Сунтаар), үсүһү А.Мыреев (Якутскай) ыллылар. Дьахталлар ортолоругар бары дистанцияларга үчүгэй түмүктэри көрдөрбүт Чурапчы спортсменката Мария Прокопьева абсолютнай чемпион аатын ылла. Үрүҥ көмүс медалынан К.Тарабукина (Якутскай), боруонса медалынан С.Кривошапкина (Чурапчы) наҕараадаланнылар. Биһиги оройуоммыт охчуттара команданан бастакы миэстэҕэ тахсыыларыгар кэргэннии Василий уонна Варвара Гаврильевтар, Л.Данилова өҥөлөрө улахан.
Уопсай түмүккэ спорт бары көрүҥнэригэр үгүс бириистээх миэстэлэри ылбыт Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун командата эрэллээхтик бастаан, Манчаары Баһылай аатынан бириис хаһаайынынан буолла. Иккискэ Ленинскэй, үһүскэ Нам оройуоннарын командалара таҕыстылар. Оройуон спортсменнара бэйэлэрин төрүт буордарыгар улахан ситиһиилэрэ Улуу Кыайыы 30 сылын туолар юбилейын бэлиэтиир кэмҥэ түбэспитэ ордук үөрүүлээх.
Улахан түһүлгэҕэ кыайыы бочуоттаах, үөрүүлээх эрэ буолбатах, ону ааһан элбэххэ эбээһинэстиир. Спортсменнар уонна туһааннаах тэрилтэлэр иннилэригэр ситиһиллибити салгыы чиҥэтии соруга турар. Спортивнай маассабай үлэ таһымын улаханнык үрдэтэн иһэр аналлаахпыт.

А.Чириков. “Ленинскэй знамя». 1975 с. бэс ыйын 28 күнэ.

Күрэхтэһии устуоруйатыттан

Быйылгы хамаандабытыттан кыайыыны эрэ кэтэһэбит. Ити бастакы кыайыыттан саҕалаан Мэҥэ Хаҥаластар Баһылай Манчаары бирииһин 11-дэ кыайдыбыт.
Мантан аллараа “Манчаарыга” бастаабыт уонна миэстэҕэ киирбит хамаандалары ааҕааччыларбытыгар билиһиннэрэбит.
I. 1968 с. Дьокуускай ‒ Үөһээ Бүлүү, Уус Алдан, Чурапчы.
II. 1969 с. Майа ‒ Үөһээ Бүлүү, Уус-Алдан, Ленинскэй (Ньурба).
III. 1971 с. Дьокуускай ‒Чурапчы, Уус Алдан, Ленинскэй (Ньурба).
IV. 1973 с. Дьокуускай ‒ Ленинскэй (Ньурба), Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас.
V. 1975 с. Майа ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Ленинскэй (Ньурба), Нам.
Хоту оройуоннар туспа бөлөххө араарыллыбыттара.
VI. 1977 с. Майа ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Ленинскэй (Ньурба), Чурапчы; Муома, Анаабыр, Өлөөн.
VII. 1979 с. Майа ‒ Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас, Дьокуускай оройуон; Муома, Орто Халыма, Анаабыр.
VIII. 1981 с. Майа ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Дьокуускай оройуон, Чурапчы; Орто Халыма, Муома, Эдьигээн.
IX. 1983 с. Майа-Хара (ипподром) ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Дьокуускай оройуон; Орто Халыма, Өлөөн, Муома.
X. 1985 с. Бүлүү ‒ Дьокуускай оройуон, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас.
XI. 1987 с. Амма ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Дьокуускай оройуон; Муома, Орто Халыма, Булуҥ.
XII. 1990 с. Бэрдьигэстээх ‒ Дьокуускай, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас.
XIII. 1993 с. Покровскай ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Уус-Алдан; Муома, Өлөөн, Томпо.
XIV. 1995 с. Төҥүлү (Мэҥэ Хаҥалас) ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Бүлүү; Эдьигээн, Өймөкөөн, Орто Халыма.
XV. 1997 с. Ньурба ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Дьокуускай оройуон, Чурапчы; Томпо, Үөһээ Дьааҥы, Эдьигээн.
XVI. 1999 с. Ытык Күөл ‒ СГУ, Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы; Үөһээ Дьааҥы, Эдьигээн, Өлөөн.
XVII. 2005 с. Майа ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Дьокуускай, Чурапчы; Орто Халыма, Үөһээ Дьааҥы, Эдьигээн.
XVIII. 2009 с. Бүлүү ‒ Дьокуускай, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас; Орто Халыма, Кэбээйи, Үөһээ Дьааҥы.
Түмүк түөрт бөлөҕүнэн араарыллан тахсар буолбута: куорат, бырамыысыланнас оройуоннара; киин улуустар; хотулар нэһилиэнньэлэрин ахсаанынан икки бөлөххө араарыллыбыттара.
XIX. 2013 с. Чурапчы ‒ Дьокуускай, ХИФУ, Нерюнгри; Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Сунтаар; Кэбээйи, Томпо, Үөһээ Дьааҥы; Эдьигээн, Муома, Өлөөн.
XX. 2017 с. Үөһээ Бүлүү ‒ Дьокуускай, Ньурба, Нерюнгри; Үөһээ Бүлүү, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас; Кэбээйи, Томпо, Үөһээ Дьааҥы; Өлөөн, Эдьигээн, Муома.
XXI. 2021 с. Бэрдьигэстээх ‒ Мэҥэ Хаҥалас, Дьокуускай, Хаҥалас; Чурапчы, Үөһээ Бүлүү, Нам; Горнай, Кэбээйи, Үөһээ Дьааҥы; Анаабыр, Өлөөн, Муома.

Биллэрин курдук 1987 сыллаахха Аммаҕа ыытыллыбыт XI ыспартакыйаада кэнниттэн “Урожай” ДСО үлэтин тохтотон спортивнай уопсастыбалары холбуу сүрүннүүр боропсойуустар БСДФСО-лара тэриллибитэ. Бэрдьигэстээххэ буолбут XII ыспартакыйааданы БСДФСО президиума тэрийэн ыыппыта (бэрэссэдээтэл Н.А.Санников). Итинтэн ыла спортивнай уопсастыбаларынан хааччах суох буолбута. Дьокуускай куорат барыта биир хамаанда буолан кыттар кыахтаммыта.
Онон Манчаары бирииһигэр ыспартакыйаада cайдыытын үс түһүмэххэ араарар сөп дии саныыбын:
I түһүмэх – I–XI ыспартакыйаадалар (ДСО “Урожай” ОС тэрээһининэн ыытыллыбыт ыспартакыйаадалар);
II түһүмэх – XII–XVI ыспартакыйаадалар (XIII ыспартакыйаадаттан Успуорт министиэристибэтэ тэрийэр);
III түһүмэх – XVII ыспартакыйаадаттан (XXI үйэ 2005 сылыттан). 1999 сылтан ыспартакыйаада алта сыл буолан баран сөргүтүллүбүтэ. Күрэхтэһии бырагыраамата кэҥээн, кыттааччытын ахсаана лаппа улаатан, ыспартакыйаада ыытыллар сирэ 3-4 сыл инниттэн бэлэмнэниллэн, элбэх спортивнай тутуулар, инфраструктара оҥоһуллан олимпиада тэрээһинигэр холоонноох дьаһаллар ыытыллаллар. Норуокка Манчаары ыспартакыйаадатын сахалар Олимпиадабытынан ааттыыр буоллулар. Саха норуотун төрүт илии-атах оонньуулара Арассыыйа уонна аан дойду таһымыгар таҕыстылар.
I-гы түһүмэххэ (1968-1987 сс.) 11 ыспартакыйаада түмүгүнэн биһиги Чурапчы оройуонун кытта уопсай хамаанданан күрэстэһиигэ түмүктэрбит маннык этилэр:
Мэҥэ Хаҥалас I-гы миэстэ – 5, II-c – 1, III-с – 2, V-c – 2, XIII-с – 1; Чурапчы: I-гы – 2, II-с – 3, III-c – 3, V-с – 1, VII-c – 2.
II-c түһүмэххэ (1990-1999 cc): Мэҥэ-Хаҥалас I-гы – 3, II-c – 1, III-c – 1; Чурапчы – I-гы – 0, II-с – 3, III-с – 2.
Итинтэн көстөрүнэн икки бастакы түһүмэхтэргэ мэҥэ хаҥаластар сүрүн утарсааччыбытын чурапчылары лаппа баһыйбыппыт.
Саҥа XXI үйэ бастакы ыспартакыйаадата Манчаары Баһылай 200 сыллаах үбүлүөйүгэр ананан 2005 сыллаахха төрөөбүт улууһугар Майаҕа ыытыллыбыта улахан эппиэтинэстээх уонна суолталаах этэ. Биһиги мэҥэ хаҥаластар, Баһылай Манчаары биир дойдулаахтара, “Манчаары оонньууларын”, саҥа үйэ үбүлүөйдээх ыспартакыйаадатыгар уопсай хамаанданан түмүккэ кыайыылаах тахсыыбыт улахан ситиһиинэн буолар.
Үһүс түһүмэххэ Дьокуускай куорат толору хамаанданан кыттар буолуоҕуттан балаһыанньа уларыйбыта.
III-с түһүмэххэ (2005-2021 сс.) миэстэлэрин суумаларынан үс бастыҥ хамаандалар маннык иһэллэр: Дьокуускай куорат маҥнайгы миэстэтэ икки, иккис миэстэтэ икки; мэҥэ хаҥаластар маҥнайгы миэстэбит үс, үһүс миэстэбит үс; чурапчылар маҥнайгы миэстэлэрэ биир, иккис миэстэлэрэ үс.
Уон аҕыс ыспартакыйаада тухары биһиги уон биирдэ (1975, 1977, 1981, 1983, 1987, 1993, 1995, 1997, 2005, 2013, 2021 сс.) кыайыылаах тахсыбыт буоллахпытына Чурапчы үстэ бастаабыта (1971, 1979, 2021), Дьокуускай оройуон иккитэ (1985, 1990), Үөһээ Бүлүү үстэ (1968, 1969, 2017), Дьокуускай куорат үстэ (2009, 2013, 2017), Ньурба биирдэ (1973). 1999 с. госуниверситет туспа хамаанданан кыттан бастаан турар.
XX оонньууларга хотторбут Дьокуускайбытын, Үөһээ Бүлүүбүтүн, Чурапчыбытын хотоммут XXI “Манчаарыга” хамаанданан муҥутуур кыайыылааҕынан буолбуппут. XXI ыспартакыйаадаттан ыла Дьокуускай куорат бөлөҕөр тахсаммыт быйылгы “Манчаарыга” мэҥэ хаҥаластар эмиэ маҥнайгы бөлөххө киирсэбит.
Онон быйылгы 2025 сылга XXII “Манчаары оонньууларыгар”, Манчаары Баһылай төрөөбүтэ 220 уонна мэҥэ хаҥаластар хамаанданан маҥнайгы кыайыыбыт бэлиэ 50 cылыгар сахалар Олимпиадабытыгар хамаандабытыттан кыайыыны эрэ эрэйэбит!

Манчаары Баһылай бирииһигэр успуорт национальнай көрүҥнэригэр өрөспүүбүлүкэ

V ыспартакыйаадатыгар бастаабыт Мэҥэ Хаҥалас оройуонун хамаандата. 1975 сыл. Майа.

Бастакы эрээккэ: 1. Ермолаев Иван ‒ сүүрүү. 2. … 3. Петр Егорович Скрябин ‒ райсовет бэрэссэдээтэлин солбуйааччы. 4. Алевтина Егорова ‒ сүүрүү. 5. Иван Бурнашев ‒ сүүрүү. 6. Владимир Афанасьевич Иванов ‒ ССКП оройкуомун аҕытаассыйаҕа уонна бырапагаандаҕа отделын сэбиэдиссэйэ. 7. Геннадий Петрович Попов ‒ хамаанда комендана. Иккис эрээккэ: 1. Егор Куприянов ‒ оҕунан ытыы. 2. Егор Жирков ‒ сүүрүү. 3. Степан Дьячковскай ‒ хапсаҕай. 4. Дмитрий Яковлев ‒ атах оонньуута. 5. Петр Захаров ‒ гиирэ успуорда. 6. Алексей Баишев ‒ хапсаҕай. 7. Петр Гаврильевич Платонов ‒ оройуон успуордун кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ. 8. Александр Васильевич Игнатьев. 9. Анатолий Константинович Захаров ‒ оройуоннааҕы “Урожай” бэрэссэдээтэлэ. 10. Василий Васильевич Скрябин ‒ ЫБСЛКС оройкуомун бастакы сэкирэтээрэ. 11. … 12. … Үһүс эрээккэ: 1. Степан Брызгалов ‒ мас тардыһыыта. 2. Иван Егоров ‒ хапсаҕай. 3. Дмитрий Васильевич Сыромятников ‒ күрэхтэһии судьуйата. 4. … 6. Василий Уваров ‒ хапсаҕай. 7. Валерий Бурнашев ‒ гиирэ успуорда. 8. … 9. Федор Керемясов ‒ гиирэ успуорда. 10. Иван Иванов ‒ сүүрүү