Уопсастыба

Бүгүҥҥү дьоруойум өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай олоҕор биир дьоһун миэстэни ылар киһи -- СӨ Дьахталларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ Анжелика Андреева.

Төрөөбүт түөлбэттэн тэйбэккэ

--Оччотооҕу оҕолор бары да майгыннаһар эйгэҕэ улааттахпыт – сэбиэскэй дьиэ кэргэҥҥэ. Төрөппүттэрбит сарсыардаттан киэһээҥҥи диэри үлэлииллэр, оҕолор кыраларыттан бэйэлэрин көрүнэ үөрэнэн, оскуола, уруок ааҕыыта барыта буолуохтааҕын курдук ааһара, -- диэн кэпсээнин саҕалыыр Анжелика Егоровна Андреева. -- Мин Горнайга төрөөбүтүм, оҕо сааһым Мытаахха ааспыта. Биһиги иккиэбит, эдьиийдээхпин. Интэриэһинэйэ диэн, эдьиийим Мариналыын иккиэн биир күн төрөөбүппүт – атырдьах ыйын 18 күнүгэр. Кыра сырыттахпытына куоракка көһөн кэлбиппит. Ильменьскэй уулуссатыгар кирпииччэ оһохтоох дьиэҕэ олорбуппут. Куорат биир саамай “кырдьаҕас” уһуйааныгар “Кэскилгэ” сылдьыбытым. Биирдэ ийэм ыла кэлбитигэр, иитээччим мин туспунан маннык диэбитин өйдүүбүн: “Кыыскыт хамандыыр буолууһук, бөлөҕөр оҕолорго лиидэр”, -- диэн.

Төрөппүттэрим улахан муударай дьон. Ийэм Альбина Степановна биэлсэр идэлээх. Горнайга балыыһаҕа үлэлээбитэ. Дьокуускайга көһөн кэлэн баран, “Агропромстрой” тэрилтэҕэ каадыр отделыгар исписэлиистээбитэ. Дьахтар кэрэ уобараһын эдьиийим биһиккигэ ийэбит иҥэрбитэ. Кини наһаа үчүгэйдик таҥнара, оҥосторо. Ону көрөн, биһиги кырабытыттан дьахтар кэрэ буоларга дьулуһуохтаах, бэйэтин тулатыгар сырдыгы, үтүөнү тарҕата сылдьыахтаах диэн өйдөбүллээх улааппыппыт.

Аҕам Егор Анатольевич авиатехника суоппара идэлээҕэ, кини улахан массыыналарынан ыраах рейстэргэ сылдьара, таһаҕас таһара. Ийэбэр дэписсиит таҥаһы, духууну аҕалан үөрдэрэ.

Оҕо сааһым туһунан ахтар буоллахха, эбээлэрбин уонна эһээлэрбин ойуччу тутан саныыбын. Ийэлээх аҕабыт биһигини, куорат оҕолорун, төрөөбүт түөлбэлэриттэн тэйиппэтэхтэрэ. Олоҕум тухары арыаллыыр, сылааһынан кууһар оҕо сааһым умнуллубат ахтылҕана -- Мытаах уонна Майа сайыннара. Мытаахха эбэбит Федосия Даниловна Андреева олороро, Мэҥэ Хаҥалас Майатыгар -- эһэбит Степан Афанасьевич Марков, ийэм аҕата.

Мин эһэ оҕото буолан, кини ханна барар, тугу гынар да, кэнниттэн батыһа, “көмөлөһө” сылдьар кыысчаан этим. Майаҕа Хара нэһилиэгин анныгар баар күөлгэ иккиэн илиммитин көрөрбүт. Оттон эдьиийим дьиэҕэ кинигэ ааҕа хаалара. Эһэбит эдьиийбин “бу кыыс математик буолуоҕа”, оттон миигин “бу киһичээн наһаа сытыы-хотуу, олох ыраах барыаҕа” диир буолара. Эһэм бастаан Тааттаҕа, онтон Мэҥэ Хаҥаласка милииссийэҕэ сулууспалаабыта. “Кыһыл Сулус” уордьан кавалера этэ. Мин кининэн наһаа киэн туттабын. Эбэм Федосия Даниловна 97 сааһыгар диэри олорбута. Кинилэр биһиэхэ, сиэннэригэр, ураты сылаас, сымнаҕас сыһыаннаахтара. Ол үтүө санаалара билигин да биһигини араҥаччылыырга дылы.

Айылҕа абылаҥа киһини баай дууһалыыр

Анжелика Егоровнаны элбэҕи ситиспит киһи диэн эрэллээхтик этиэххэ сөп. Оскуола сааһыттан уопсастыбаннай олоххо көхтөөхтүк кыттыһан, инники олоҕо эмиэ тэтимнээхтик тэлиллибитэ: СГУ устудьуоннарын профкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, СӨ Ыччат бэлиитикэтигэр миниистирин солбуйааччы, СӨ Бэрэсидьиэнин иһинэн үлэлиир Дьиэ кэргэн уонна оҕо аймах дьыалаларыгар кэмитиэт бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, СӨ Дьахталларын тэрилтэлэрин сойууһун Президиумун чилиэнэ, салгыы бу Сойуус бэрэссэдээтэлэ, Н.Е. Мординов аатынан “Кэскил” оҕо бэчээтин кыһатын генеральнай дириэктэрэ. Билигин өрөспүүбүлүкэ дьахталларын уопсастыбаннай тэрилтэлэрин салайар, үлэ үөһүгэр сылдьар.

Бу маннык үүнэн-сайдан тахсарыгар дьиэ кэргэнигэр сыһыан хайдах сабыдыаллаабытын ыйыталастым. Онуоха Анжелика Егоровна мичээр аргыстаах кэпсээтэ:

--  Биһиги ийэбит олус муударай киһи. Кини ким да иннин быһа саҥарбат майгылаах. Мин кыра сылдьан бииртэн биир дьарыкка ойо сылдьар көтүөккэлэс соҕус оҕо этим, ол аата бэйэбин була сатыыр быһыым эбит. Ону ийэм да, аҕам да хаһан да сэмэлээбэтэхтэрэ, миигин өйдүүллэрэ. Сөбүлээн үҥкүү куруһуогар сылдьыбытым. Ийэм тыйаатыртан балериналар эргэ пуантыларын ылан, тумуһун абырахтаан биэрбитэ, ону дьарыкпар кэтэрим. Пионер дыбарыаһын иһинэн үлэлиир “Чэчир” ансаамбылы кытта Кириэмил сийиэстэрин дыбарыаһыгар тиийэ үҥкүүлээн турардаахпын. Оскуолаҕа актыбыыс уонна үчүгэй үөрэхтээх буоламмын, оскуола дэлэгээссийэтигэр киирсэн, дьоруой куораттары көрөр чиэскэ тиксибитим.

Оскуола Саҥа дьыллааҕы тэрээһиннэригэр ийэм эҥин үчүгэй маскарааттары оҥороро. Оттон оскуоланы бүтэрэрбитин бэлиэтиир баалбар ийэм барахсан, хантан эрэ парча матырыйаалын булан, кэрэ да былаачыйаны тикпитэ! Оо, онно үөрбүппүөн! Оччолорго мааны  таҥаһы да булар кырыымчыга.

Ийэм миигин “мааматын кутуруга” диэн күлэн ааттааччы. Бэйэтэ эмиэ актыбыыс бөҕө. Тэрилтэтин “кыһыл муннугар” мунньах ыытара, сэтинньи сэттистиир күүрээннээх күнүгэр, Маай, Кыайыы парааттарыгар кыттыыны көҕүлүүрэ. Мин кинини батыһан, кырабыттан бу тэрээһиннэргэ сылдьыһарым.

Төрөппүттэрбит биһигини оччугуй эрдэхпититтэн бэйэбитин көрүнэргэ үөрэппиттэрэ олохпутугар олус көмөлөстө. Дьокуускайга маһынан оттуллар дьиэҕэ олорбуппут. Дьиэ ис-тас үлэтэ эдьиийим биһиккигэ сүктэриллэрэ. Марина дьиэ иһинээҕи үлэни толороро, мин -- таһынааҕыны. Оскуолаттан кэлэн баран, мас хайытан киллэрэн, оһохпун отторум, водокачкаттан бөтүөнүнэн уу таһарым. Киэһэ ийэбит үлэтиттэн кэлэригэр -- дьиэ сылаас, хомуллубут, ас буспут. Оҕо кыратыттан үлэҕэ үөрэнэрэ үчүгэйи эрэ түстүүр, кыраттан чаҕыйбакка, иннин диэки баран иһэргэ үөрэтэр.

Эдьиийбинээн истиҥ сыһыаҥҥа улааппыт дьоллоохпут. Аҕам ыраах рейстэртэн кэллэҕинэ, оо, дьиэбитигэр бырааһынньык буолара: ийэм кып-кырасыабай гына оҥосторо, ас арааһын астыыра, дьиэбитин киэргэтэн көрсөөччүбүт. Аҕабыт кэһии бөҕөтүн аҕалара, үөрүү-көтүү буолара.

Аҕам суоппардаан бүтэн баран, Сиинэҕэ лесниктээбитэ. Онон биир сайын Сиинэ кытылыгар сынньанар буоллубут. Онно биһиги төрүт сирбит баар, кыра үүтээннээх этибит. Аҕабын кытары күн аайы балыктыыбыт, ийэм эдьиийбин кытта ас буһараллар, сир астыыллар. Оҕо эрдэххэ айылҕа кэрэтин буолуохтааҕын курдук ылынаҕын. Ол эрээри, Сиинэ айылҕата кими баҕарар умсугутар уратылаах. Мин аҕабын кытта тыынан устан иһэн, айылҕа кэрэ көстүүтүн бастаан кэрэхсии көрбүппүн билиҥҥэ диэри сүрэхпэр иҥэрэ сылдьабын, санаатахпына, сылаас сүүрээн хааммынан сүүрэр, дьикти иэйии кууһар.

Биирдэ аҕам илимнэрин көрө сырытта. Мин кытылга кэтэһэ туран,  уҥуор улахан баҕайы эһэ хаама сылдьарын көрө биэрдим. Аҕабар эттим, кини хаһыытаама диэн сэрэтэн, сөмүйэтин уоһугар даҕайда уонна оргууй: “Тшшь!” – диэтэ миэхэ. Оҕо буолан, ол түгэни оонньуу курдук ылыммыппын быһыылаах. Ол эрээри харахпар субу баардыы хатанан хаалбыт. Ол сайын дьэдьэн наһаа үүммүтэ. Бөлтөһөн бөдөҥнөрүн, сыта-сымара дыргыйан... Оттон хаптаҕас виноград курдуга, олус элбэх буолара. Оччолорго Сиинэ сиригэр дьон билиҥҥи курдук наһаа сылдьыбат этэ. Туох да диэбит иһин, биһиги, сэбиэскэй кэм оҕолоро, дьоллоох оҕо сааһы билбиппит.

Дьахтар дьолун толору билэн

Анжелика Егоровна, ийэтин курдук, үлэтин уонна дьиэ кэргэнин бэркэ дьүөрэлиирин бэлиэтээн эппиппэр, кини санаатын үллэһиннэ:

--Дьахтар буолар анал ис дьиҥин билии биһиги эбээбититтэн силистэнэр. Аҕам ийэтэ Федосия Васильевна уран тарбахтаах иистэнньэҥ, бастыҥ хаһаайка этэ, саха дьахтарын уобараһын ситэрэн биэрэр олус холку майгылааҕа. Ийэм ийэтэ эрдэ олохтон туораабыт буолан, кэргэн тахсан баран, кэргэнин ийэтин муударай сүбэтин иҥэринэрэ. Хомойуох иһин, аҕабыт суох буолбута алтыс сылыгар барда. Билигин кини тапталын сылааһын барытын эбэбит сиэннэригэр тиэрдэр. Уолум киин куоракка устудьуоннуур, эбээтин бэрэскитин ахтар, кыыһым күнүн аайы эбэтигэр тахсан, ону-маны сэлэһэр, көмөлөһөр. Үчүгэйэ диэн, ийэм аттыбытыгар чугас олорор. Эдьиийим Марина оҕолоро эмиэ эбэлэригэр күннэтэ кэлэн ааһаллар. Ийэм, аны, күтүөттэрин кытта сыһыана үчүгэйэ! Мин кэргэним ийэбин наһаа сөбүлүүр. Ийэм “күндү көтүөтүм” диэн ааттыыр. Күтүөттэрин туһунан биир куһаҕан тылы саҥарбат.

Ийэбин кытта ситимим кытаанаҕын курдук, кыыспын кытта эмиэ маннык сыһыан олохтонуоҕар эрэнэбин. Оҕо олоҕу ылыныыта тулалыыр эйгэтигэр буолар быһыыттан-майгыттан саҕыллар. Мин ийэлээх аҕам истиҥ сыһыаннарын көрө улаатан, олоҕум эмиэ кинилэр сырдык суолларынан салаллыбытын өйдүүбүн. Кыыспар эмиэ бу курдук көнө суолу алҕыыбын.

Дьиэ кэргэним туһунан кылгастык билиһиннэрэр буоллахха, кэргэним Сергей Рудольфович -- урбаанньыт. Онон олоҕун суолун бэйэтэ тэлэр үлэлээх буолан, эрэллээх эркиним, сүбэһитим. Дьахтарга кинини өйдүүр, өйүүр кэргэннээҕиттэн ордук дьол суох. Устудьуон уонна алтыс кылааска үөрэнэр уоллаах кыыс оҕолоохпут. Айылҕаҕа сөбүлээн сылдьабыт, отоннуубут, балыктыыбыт, өрүһүнэн устабыт – бу дьиэ кэргэн туохха да тэҥнэммэт үгэһэ, сыаннаһа. Кэргэним сынньалаҥар биир сөбүлүүр дьарыктаах– тугу кэрэхсээбитин хаартыскаҕа түһэрэр. Оттон мин таптыыр дьарыгым – үлэм уонна уопсастыбаннай түбүгүм. Өрөбүл күммүн дьиэ кэргэммэр аныыбын, кинилэр сөбүлүүр бүлүүдэлэринэн күндүлүүбүн. Духуопкаҕа буспут бэрэскибин, дьаабылыкалаах куспун, бэйэм фирменнэй ырысыаппынан оҥорбут шашлыкпын дьонум өрүү күүтэллэр.

***

Дьоллоох ийэ уонна дьиэ кэргэҥҥэ истиҥ сыһыан оҕо инники олоҕор сырдык суолу тэлэр эбит диэн түмүккэ кэлэҕин Анжелика Егоровналыын сэһэргэһэн баран.

Сардаана КУЗЬМИНА