Уопсастыба

Аныгы үйэҕэ харчыбыт барыта мобильнай бааҥҥа куйаар ситимигэр көһөн, түөкүттэр араас албаһы туһанан, дьон каартатын нүөмэрин, «Госуслуги» паролун билэ сатыыллар. Сэрэҕэ суох кэнэн майгылаах дьон дааннайдарын  этэн биэрэн, сүүһүнэн тыһыынчаларын сүтэрэллэр. Сорох баай дьон мөлүйүөннэрин кытта ытыс соттон хаалаллар.

Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыт кырдьаҕастар 700 тыһ. солк. масыанньыктарга бэлэхтииллэр. Биир быраас түөкүттэр угаайыларыгар киирэн биэрэн, 2,5 мөл. солк. сүтэрбит этэ. Онлайн ситимҥэ баан каартатыттан харчыны араастык албыннаан ылыы туһунан сонуннары истэ олорон, дьон хачыгырас халыҥ харчыны, үтүмэн үбү укта сытарын сөҕөҕүн.

СӨ ГИБДД Управлениетын суолга куттала суох буолууну пропагандалыыр салаа инспектора Владимир Ощепков этэринэн, масыанньыктар үксүн киэһэ өттүгэр эрийэллэр. Дьон күннээҕи түбүктэн сылайан, утуйуон иннинэ сэрэҕин сүтэрэн, араас угаайыга киирэн биэрэр.

Чэпчэки харчыны эккирэтэн...

Социальнай ситимнэргэ: “Дохуоккун улаатыннарыаххын баҕарар буоллаххына, криптовалютаҕа киир”, — диэн ыҥыраллар. Сорохтор сыаннай кумааҕыны атыылаһан, ону биржаҕа атыылаан, эбии харчыланыаҥ диэн эрэннэрэллэр. “Сатаабаппын”, — диэтэххинэ, кинилэр консультаннара харчыгын ханна угаргын ыйан-кэрдэн, сүбэлээн биэриэх буолар. Оннук “сүбэһит” ыыппыт харчыгын бэйэтин хармааныгар уктара саарбахтаммат.

Аны эбии харчыланыан баҕалаах дьону ыйга 300 тыһ. солк. дохуот оҥорорго босхо үөрэтэбит диэн дьон төлөпүөнүн нүөмэрин көрдүүллэр. Онтон сыаналаах кумааҕыны атыылаһарга харчыгын маннык нүөмэрдээх счекка ыыт диэн күн аайы араас нүөмэртэн эрийэллэр. «Из зоны комфорта» тахсыбат, саҥаны боруобалаабат, туохтан барытыттан куттанан, сэрэхэчийэ сылдьар киһи кыайан харчыламмат диэн өйгүн сүүйэллэр. Чэпчэки харчыны баһан ылыан баҕалаах дьон итинник албаска киирэн биэрэллэр.

Биллэрии саайтыгар

«Юла», «Авито» курдук онлайн биллэрии былаһааккаларыгар дьон кэппэт таҥаһын, туттубат малын-салын барытын атыылыыр. Биирдэ биһиги эмиэ биллэрии биэрдибит, атын эрэгийиэнтэн билбэт нүөмэрбит эрийэн, дьахтар ыскаабы көрбөккө эрэ ылыах буолла.

«Тэрилтэҕэ атыылаһабыт, харчыны сибилигин ыытарга баан каартатын нүөмэрин этэ оҕус», — диэтилэр. Ыксалга ыктаран, мин этэн биэрдим, онтон смс кэллэ, мобильнай баан парола уларыйда диэн. Онно биирдэ өйдөөтүм масыанньыктар эрийбиттэрин, хата дьолго каартабар 300 солк. эрэ баар этэ. Тута бааҥҥа эрийбиппэр: «Каартаҕын сабабыт, саҥаны арыйабыт уонна дьоҥҥо каартаҥ нүөмэрин этимэ», — диэн сүбэлээтилэр.

Владимир Ощепков кэпсииринэн, масыанньыктар баан, полиция үлэһитэбин диэн эрийэллэр, эбэтэр төлөпүөҥҥэ хачайдыыр мобильнай сыһыарыы нөҥүө дьон дааннайын хомуйаллар.

Сорох түөкүттэр: “Айан суолун кытыытыгар баар чайнойтан эрийэбин, доҕотторуҥ, дьонуҥ алдьархайга түбэстилэр, эн төлөпүөнүҥ нүөмэрин биэрдилэр, түргэнник харчыта ыыт”, — диэн  ыгаллар.

Буруйу оҥорууну арыйар ыарахан

«Саха Сирин олохтоохторо түөкүннэр угаайыларыгар бэйэлэрэ киирэн биэрэллэр, оннук буруйу оҥорууну арыйар олус ыарахан. Дьон билбэт киһилэригэр итэҕэйэн, каарталарын нүөмэрин, тус дааннайдарын этэн биэрэллэр. Биэнсийэҕэ олорор аҕа саастаах дьон, эдэрдэр даҕаны түөкүннэр сиэртибэлэрэ буолаллар.

Дьиҥэр, хас биирдии киһи туора дьоҥҥо баан каартатын нүөмэрин, тус дааннайын этиэ суохтааҕын билэр эрээри, олох араас түгэнигэр ону таһыччы умнан кэбиһэр», — диэн этэр Владимир Ощепков.

Инспектор сэрэтэринэн, масыанньыктар «Госуслуги» хайдах киирэргин биллэхтэринэ, парольгун уларыта охсоот, ыспыраапка хомуйан, аҕыйах чаас иһинэн туох баар дааннайгын атын киһи аатыгар көһөрүөхтэрин сөп. 

Хайдах көмүскэнэбит?

«Түөкүннэртэн көмүскэнэргэ биллибэт нүөмэртэн кэлэр төлөпүөн звоногун араарар хас да мобильнай сыһыарыы баар. Холобур, Яндекс нүөмэрэ биллибэт абоненнар эрийэллэрин хааччахтыыр, маннык опция аныгы смартфоннарга эмиэ баар. Итинник өҥөнөн туһаннаххытына, албыҥҥа киирэн биэриэххит, масыанньыктар сиэртибэлэрэ буолуоххут суоҕа», — диэн сүбэлээтэ Владимир Ощепков.  

Ону таһынан, интернеттан ону-маны атыылаһарга туспа каарта оҥостор тоҕоостоох. Төлөпүөнүнэн харчы ыыттара сатыыр, тус дааннайгын көрдүүр, баан каартатын нүөмэрин ыйыталаһар дьону кытта кэпсэппэт ордук.  Билбэт ссылкаҕын арыйартан туттунуохха, каарта кэннигэр баар  CVV/CVC куоду кимиэхэ да этимиэххэ наада. Өскөтүн масыанньыктар албыннарыгар киирэн биэрдэххитинэ, тута бааҥҥа, полицияҕа биллэриэхтээххит.