Уопсастыба

Ас амтаннааҕа

Кавказ минеральнай уутунан эмтиир куруортарыгар сынньана кэлбит дьон биир күннээх экскурсияҕа Грознайга баран кэлиэхтэрин сөп. Кисловодскайтан оптуобуһунан аҕыйах чааһынан тиийэҕин, хайалаах серпантины дабайбакка, Туймаада хочотун курдук көнө-налыы сиринэн  айанныыгын. Аара суолга Карачаево-Черкесия, Кабардино-Балкария, Хотугу Осетия, Ингушетия өрөспүүбүлүкэлэрин нөҥүө ааһаҕын, хаста даҕаны кафеҕа тохтоон аһаталлар.

Хычины диэн чап-чараас тиэстэлээх, иһигэр эттээх, сыырдаах, хортуоппуйдаах наһаа минньигэс лэппиэскэлээхтэр, осетинскай пирог эмиэ олус тотоойу. Виноград сэбирдэҕэр сууламмыт эттээх долманы сүөгэйгэ буккуйан сиэн баран амтанын хаһан даҕаны умнубаккын. Хинкали иһигэр этэ олус элбэх уонна мииннээх, тиэстэтин ытыран баран оборон сиигин.     Пахлава, чурчхела, дьиэҕэ буһарыллыбыт торт арааһын астаан атыылыыллар, астарын сыаната Дьокуускай киэниттэн быдан чэпчэки. Уопсайынан, Кавказ национальнай аһа-үөлэ олус минньигэс, элбэх эттээх, туустаах-тумалаах, амтаннаах.

Халыҥ хаар бэргэһэлээх Эльбрус

Айаннаан иһэн былыта суох ыраас халлаан туран биэрдэҕинэ, Арассыыйа уонна Европа саамай үрдүк хайатын — Эльбрус тэллэҕэр хаартыскаҕа түһэҕин. Эльбрус 5642 м. үрдүктээх, сайын хайа үрдүгэр баар муус-маҥан хаара ууллубат. Дойдуга саамай үрдүк канатнай суол манна баар, идэтийбит альпинистар икки төбөлөөх хайаҕа тахсаллар.

Гидтар кэпсииллэринэн, Эльбрус былыргы вулкан, ытык хайа мээнэ дьоҥҥо бэйэтин көрдөрбөт. Сорох дьон 5-6 кэлэллэр даҕаны, хайа халыҥ былыкка сууланан, бэйэтин кэрэтин кистээн кэбиһэр эбит. Оттон кимиэхэ эрэ дьоллоох түгэн тосхойон, халыҥ хаар бэргэһэлээх Эльбрус ыраахтан улуутуйан көстөр.

Сэбиэскэй кэм саҕана Чечено-Ингушскай өрөспүүбүлүкэ баар этэ, онтон сэрии кэнниттэн биир төрүттээх икки норуот ыһыллан, тус-туһунан барбыттара.

Ингушетияны аастыҥ даҕаны Чеченскэй өрөспүүбүлүкэҕэ үктэнэҕин, сайын манна олус итии +35-38С эрээри, куорат күөҕүнэн чэлгийэр от-мас, сибэкки, фонтан быыһыгар турар. Грознайга киин уулуссалара Ахмат Кадыров уонна Владимир Путин аатын сүгэр. Арассыыйа бэрэсидьиэнин аатынан проспект манна эрэ баар.

Грозный-Сити

2011с. тутуллубут Грозный-Сити 28, 30, 40 этээстээх аныгы небоскребтарыгар офистар, панорамнай рестораннар, гостиница, атыы-эргиэн кииннэрэ, апартаменнар бааллар. Башнялар киэһэ хараҕаҥа араас өҥүнэн сырдатыллаллар. Дьиэ сыаната манна 21 мөл. солк. саҕаланар, ол иһин элита олорор.

Тутуу иккис уочаратын быһыытынан, Ахмат-Тауэр диэн 102 этээстээх 435 миэтэрэ үрдүктээх башня уонна 54 этээстээх многофунциональнай киин тутулла турар.

Туристар 30 этээстээх небоскреб үрдүгэр тахсан Грознай куорат панораматын тула өттүн барытын эргийэ сылдьан көрөллөр. Ол эрэн Рамзан Кадыров резиденциятын хаартыскаҕа түһэрэр кытаанахтык бобуллар, харабыллар дьону кэтии сылдьаллар.

Сибэкки паарката

Грозный-Сити аттыгар баар пааркаҕа сүрэх курдук быһыылаах, сүүһүнэн тыһыынча сибэккинэн киэргэммит 467 арка ыраах саҕахха диэри бара турар, бүтэр уһуга көстүбэт. Манна пааралар, таптаһар сүрэхтэр сөбүлээн хаартыскаҕа түһэллэр.

Пааркаҕа 500 тахса араас экзотическай от-мас үүнэр, слон, эһэ скульптурата баар, сайыҥҥы буһарык куйааһы фонтан уута сөрүүкэтэр. Олохтоох дьону өйдөөн көрдөххө, кыргыттара куба курдук кынталдьыһан уста сылдьаллар,  муус маҥан сирэйдээхтэр, хойуу кыламан быыһынан төп-төгүрүк киэҥ харахтаахтар. Бары солко былаат бааналлар, баттахтарын көрдөрбөттөр, сырдык таҥастара илиилэрин-атахтарын сабар эрээри, быһыыларыгар-таһааларыгар топ курдук олорор. Көбүс-көнө уҥуохтаахтар, бэйэлэрин «сыаналарын» билинэллэрэ тута көстөр.  

Кавказ омуктара хойуу хара баттахтаах, хара харахтаах буолуохтара дии санаабытым, чеченнэр олох атыттар, сырдыктар, күөх харахтаах киһи элбэх. Эр дьоно хойуу бытыктаах эрээри, сырдык кугас баттахтаахтар, уһун, хойуу кыламанынан хаймыыламмыт күп-күөх кыраһыабай харахтаахтар.

31-гэр өрөспүүбүлүкэ баһылыга буолбута

Олохтоохтор ислам итэҕэллээхтэр, ол иһин итирдэр утаҕы өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн атыылаабаттар. Арай туристарга эрэ кэмнээн биэрэллэр. Грознайга биир даҕаны итирик, ускул-тэскил сылдьар, дьонтон умналыыр киһини көрбөккүн. Тулаайах оҕолору, соҕотох хаалбыт кырдьаҕастары көрөр дьиэ эмиэ суох. Итэҕэллэрэ оҕону төрөтөн баран быраҕары, сааһырбыт төрөппүттэрин, чугас дьонун көрүүтэ-истиитэ хаалларары кытаанахтык бобор. Ийэтэ-аҕата суох хаалбыт оҕону аймахтара иитэн, киһи-хара оҥороллор.

Мусульманнар төрүөхтэриттэн аҕа саастаах дьону, чуолаан ийэлээх-аҕаларын ытыктыыллар, өрө туталлар, улаатан да баран дьиэ кэргэннэрин кытта сибээстэрин быспаттар.

Ол иһин Рамзан Кадыров аҕатын кэриэстээн, Ахмат Кадыров аатын Грознай киин проспегар, «Чечня сүрэҕэ» мечетькэ иҥэрбитэ, оттон ийэтигэр Аймани Кадыроваҕа «Ийэ сүрэҕэ» диэн мечеть туттарбыта.

Куораты урусхаллаабыт, сири кытта тэҥнээбит сэрии түмүктэнэригэр, күл-көмөр быыһыттан саҥа куораты тутан таһаарарга дьоһун кылаатын киллэрбит өрөспүүбүлүкэ урукку баһылыгын Ахмат-Хаджи Кадыровы олохтоохтор олус ытыктыыллар. Хас да дьиэ тас эркинигэр: «Ахмат — дьоһун күүс!» диэн сурук ыйанан турар.

Биир өттүнэн Чеченскэй өрөспүүбүлүкэ кимтэн да тутулуга суох көҥүл буоларын туһугар турууласпыт боевиктар, өрөспүүбүлүкэ 2003с. референдум түмүгүнэн Арассыыйа састаабыгар киирбитин сөбүлээбэтэхтэрэ. Улуу Кыайыы күнүгэр киин трибунаҕа теракт оҥорон, Ахмат Кадыров 2004 с. сырдык тыына быстыбыта.

Кыра уола Рамзан Кадыров 29 сааһыгар бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ, онтон 31-гэр өрөспүүбүлүкэ аҕа баһылыга буолбута. 16 сыл тухары төрөөбүт дойдутун сайыннаран, Грознайы саҥаттан тутан таһаарда.

Европаҕа саамай улахан мечеть

Өрөспүүбүлүкэни үс улахан мечеть киэргэтэр: Грознайга «Чечня сүрэҕэ», Аргуҥҥа «Ийэ сүрэҕэ» уонна Шалига «Мусульманнар киэн туттуулара». Үс мечеть барыта Рамзан Кадыров өрөспүүбүлүкэни салайар кэмигэр тутулунна.

Ахмат-Хаджи Кадыров аатын сүгэр «Чечня сүрэҕэ» мечеть Стамбулга баар султан Ахмед мечетигэр майгынныыр. 63м. уһуннаах түөрт минареттаах, турецкай мрамортан оҥоһуллубут киэҥ тэлгэһэлээх, иһигэр киирдэххэ, улахан кыраһыабай куполлаах, кыһыл көмүстэн, боруонсаттан кутуллубут 36 люстраны Swarovski күлүмүрдэс таастара киэргэтэллэр. 2008с. тутуллубут мечетькэ 10 000 киһи киириэн сөп.

2014с. Аргун куоракка «Ийэ сүрэҕэ» мечети Рамзан Кадыров ийэтигэр, Аймани Кадыроваҕа анаан туттарбыта. Хай-тек истииллээх мечеть киэһэ хараҥаҕа күндү таастардаах шкатулка курдук араас өҥүнэн суһумнуу оонньуур. Купол үрдүн 50 000 светодиоднай лаампа, 96 прожектор киэргэтэр, хас мүнүүтэ аайы өҥө уларыйа турар, кытархай, халлаан, от күөҕэ өҥүнэн чаҕылыйар. Кыһыл көбүөр устун иһигэр киирдэххэ, хас да киилэ кыһыл көмүстэн кутуллубут 8 туонналаах люстра күлүмүрдэс уоттара мечеть иһин сырдаталлар.

Европаҕа саамай улахан мечеть Шали куоракка Грецияттан аҕалыллыбыт үп-үрүҥ мрамортан 2019 с. тутуллубута. «Мусульманнар киэн туттуулара» пророк Мухаммед албан аатыгар анаммыта. Мечеть остуоруйаҕа баар дыбарыас курдук күлүмүрдүүр, тиэргэнин иһигэр роза сибэкки 120 көрүҥэ үүнэр, мип-минньигэс дыргыл сыта ыраахтан биллэр, саадка 12 фонтан дьэҥкир уунан ыһыахтана оонньуур. Киэһэ хараҥаҕа үп-үрүҥ мечеть куполын, халлааҥҥа харбыаласпыт минареттарын кустуктана оонньуур тырымнас уоттарынан сырдаталлар.

Ити курдук биир күн остуоруйа дойдутугар сылдьан кэлбит курдук сананаҕын.