Уопсастыба

Уһун, тыйыс тымныылаах Сахабыт Сирин айылҕата түмэр күүстээҕин биллэрэр ыйа үүннэ. Ону хантан билэбит? Биллэн туран, өбүгэбит үгэһэ, билиитэ, үөрэҕэ сырдык суолдьуппутунан буолар.

Айыы Үөрэҕинэн алтынньы ый эйгэлэрэ: Боотур, Хапсаҕай, Ил.  Бу ыйбыт ытык айымньытынан  “Уол оҕо барахсан” диэн норуот ырыата буолар. Ырыаны П.Яковлев Чурапчы Болтоҥотун олохтооҕуттан И. Новгородов суруйбут.

  Эр киһи эркин, тирэх, дурда-хахха, араҥаччы.

Уол оҕо аҕа ууһун тойоно. Ыал, дьиэ кэргэн ис тутулун аҕа тутар. Алтынньы ыйбыт ох тыла – Уруй, бэлиэтэ  – Хотой. Ытык тыл – Ур. Хотой Айыыһыппыт эр киһини  «Уруй» диэн алҕаабыт. Уол оҕо Сир ийэ куттаах, Аан Алахчын, Иэйэхсит хотуҥҥа тэҥнээх Күн күбэй Ийэтин сүрэҕин сылааһынан  иитиллэр. Оннук иитиллибит уол оҕо дьол чороонун дьалкыппат. Боотур киһи хараҕын баанан баран, толору кымыстаах чороону дьалкыппакка ат үрдүгэр ыстанан тахсар диэн баар. Ийэ ийэ сиргэ, ийэ тылга, орто дойду олоҕор тапталы үөскэтэр.  Эр киһи эркин, тирэх, дурда-хахха, араҥаччы.

БООТУР.Ортоку дойдуга бастакы түспүт боотур – Ньургун Боотур. Сахаларга Эллэй Боотур үгэһин олохтоспута. Хас биирдии аҕа ууһа боотурдаах этэ, хотугу сахалар боотуру хоһуун дииллэрэ.

ИЛ . Ил диэн судаарыстыба. Саха былыргыттан бэйэтэ бэйэтэ Иллээх этэ. Саха Илэ Үрүҥ Айыы Тойон алгыһынан тэриллибитэ. Саха Илин олохтообут киһи – Эллэй Боотур. Киниттэн саҕалаан дарханнар үөскээбиттэр. Дарханнар сахаһыт (саха бэрээдэгин олохтооччу) буолбуттар.

ХАПСАҔАЙ. Хапсаҕай былыр икки өрүттээх эбит: охсуһуулаах уонна көннөрү хапсаҕай. Эти-сиини эрчийэргэ туһалаах. Бастакы хапсаҕайдьыт Эллэй Боотур, кини Эллэй Боотуртан үөрэммит.

            Улуу Ил

«Айыы итэҕэлигэр Улуу Ил суолтата сүдү. Тоҕо диэтэххэ олох Алгыһынан салаллара Айыы сиэрэ – майгы буолар. Улуу Ил – былыр былыргыттан күн аныаха диэри олус үрдүк сыал-сорук. Бэйэтин кэмигэр Тыгын Дархан сахаларга Улуу Или олохтуур баҕалааҕа. Улуу Ил идеята – олоҕу эйэлээхтик олоруу, олох тутула алгыстаах санаанан салаллара сүппэтэҕэ. Ити түмүгэр саха сирин норуоттарын  түмэр, олох тутулун сүрүннүүр Ил Түмэн, Ил Дархан диэн тэриллии баар буолла. Онон  Өбүгэ дьоммут ыра оҥостубут Улуу Ил туһунан Айыы санаата улаата турар кыахтанна.» (А.Н. Павлов-Дабыл)

«...Или тэрийии аҥардас Хаан эрэ толкуйа буолбатах: “биир киһи итини барытын хайдах да ситэн саба тутуо суох. Итиниэхэ үгүс киһи төбөтүн үлэлэтиэххэ...” Хаан: “хас биирдии омук, биис, уус уратытын, кини туохха дьоҕурдааҕын, туох итэҕэстээҕин таба быһаардарбыт уонна онно түбэһиннэрэн дьаһаннарбыт – дьэ биһиги ИЛИ тэриниэх этибит”... (Н.А.Лугинов “Чыҥыс хаан ыйааҕынан” )

            Алтынньы ый туомнара

Алтынньы ыйга көмүскэс, дьулурҕа, ходуот, сытыы, чиргэл, хоодуот санааны олохтуурга анал туомнар, тэрээһиннэр үгэс быһыытынан ыыталлаллар. Уол оҕо сүрэ бөҕөргүүрүгэр, ис кыаҕа арыллан үрдүүрүгэр анаммыт “Боотур омооно” (Дорҕоон Дохсун, “Уол оҕо – кус быһый, ат бөҕө” (Попова Г.С.-Санаайа)  бырайыактар  үлэлииллэр. Оскуолаларга, нэһилиэктэргэ “Добдурҕа оонньуулара” ыытыллаллар.

Л. А. Афанасьев-Тэрис «Эллэй Боотур» романа

Лазарь Андреевич  саха төрдө буолбут Эллэй Боотур номоххо, сурукка-бичиккэ киирбит түгэннэрин уларыппакка «Эллэй Боотур» диэн уус-уран романы суруйбута. Бу романын ааптар архыып матырыйаалларыгар уонна В.В. Ксенофонтов «Эллэйада» үлэтигэр олоҕуран суруйбута. Ромаҥҥа Эллэй быһа холоон 9-10 үйэлэргэ олорбут түгэннэрэ бу харахха көрөн турар курдук олус судургу, өйдөнөр тылларынан суруллубут.

Тыһыынчанан сыл анараа өттүттэн Чээл Быраан биис уустара, илин, арҕаа, соҕуруу, хоту олорор араас омуктара, сахалар Үрүҥ Айыы Тойон Таҥараны кытта ситимнэһэр Ыһыах Алгыһын бары ыла сатыыллар эбит. Татар Тайма Эллэй диэн уолламмытын туһунан сурах тарҕаммытыгар: «Эллэй – таҥара уола, инникитин биһиги Илбитин тутуо», – диэн тыл-өс тарҕаммыт. Ыһар ыһыахтарын Алгыһыгар бу тыл киирэн, Орто Дойду 35 бииһин дьоно Эллэй кэскилин оҥорон кэбиспиттэр.

Лазарь Андреевич «Эллэй Боотур» романын хас биирдии этиитигэр өбүгэбит дириҥ өйө-санаата, сиэрэ-туома, майгыта-сигилитэ, киэҥ историята хатанар курдук. Бу кинигэҕэ Эллэй уобараһынан Сахабыт сирин тутула хайдах буолуохтааҕа арыллар.

Тэрис «Эллэй Боотур» айымньыга уол оҕону кыра эрдэҕиттэн иитэр-үөрэтэр (уһуйар) «БАРҔА» үөрэх баарын суруйар. Бу үөрэх көмүскээччи, харыһыйааччы, хорсун, чэгиэн-чэбдик, кыанар-хотунар буоларга эти-хааны, өйү-санааны эрчийии, уһуйуу үөрэҕэ буолар. Манна уол оҕо Боотур буолан ситэн-хотон тахсарыгар утумнаах уһун үөрэҕи, дьаныардаах дьарыгы барарын билэр.

Эллэй БАРҔА-ҕа үөрэниитэ.

Барҕа. Үөрэтэр сир Барҕа диэн ааттанар. Тойон ууһуттан төрүттээх бас-көс дьон, аҕа уустар баһылыктарын оҕолоро тойон үөрэҕэр үөрэнэллэр эбит. Эллэй сэттэ сааһыттан үөрэнэ киирэр. Барҕаны Сэһэн оҕонньор салайар, онтон үөрэтээччилэринэн Бахсылар буолаллар.

Барҕа хайысхата:

1) Итэҕэлгэ үөрэтии (сиэри – майгыны үөрэтии, ис кыаҕы сайыннарыы);

2) Олорор дойдуларын Орто Дойдуну үөрэтии (саха төрдө, атын омук сирин-уотун, географиятын, үөрэтии) - геокултуура ;

3) Боотур үөрэҕэ.

Барҕа ис хоһооно:

1.Итэҕэл үөрэҕэ. Оҕо сэттэ сааһыгар диэри Таҥара этиитигэр сылдьар, кинини Итэҕэлгэ сыһыарар кыһалҕа суох. Сэттэ сааһыттан мэнигэ киирэр,Таҥара этэрин соччо истибэт буолар. Бу сааһыттан Таҥараҕа сыһыарыллыахтаах, сыыһаны-халтыны оҥорботун, бэйэтин туттуна үөрэннин, сиэрдээх буоллун диэн такайан барыллыахтаах.  Киһи олоҕун, от-мас үүнүүтүн, күн-дьыл туругун барытын  тоҕус халлааҥҥа олорор Таҥаралар быһаараллар. Барҕаҕа бахсылар үөрэнээччилэрин  Айыы суолун сатаан арыйарга үөрэппиттэр. Ол иһин Барҕаҕа үөрэнэр оҕолор күннээҕи олоххо кыттыгастаах буоларга үөрэммиттэр.

2. Эллэй суруга. Былыргы түүр омуктар руна  суруктара.

3.Аан Дойду туһунан билии.Орто дойдуга Үрүҥ Айыы Тойон сорудаҕынан Айыылар үүнээйилэри, кыылы-сүөлү, айыы дьонун Үөһэ дойдуттан түһэрбиттэр.

4. Куолу – Дьүүл үөрэҕэ. Одун Хаан уонна Чыҥыс Хаан куолуну (киһи тутуһар быраабылата) уонна дьүүлү (куолуну кэспити сууттааһын) олохтообуттар. Куолу быһыытынан, дьон бииргэ түмсэн Ил тэринэллэрэ. Иллээх дьон биир бас бэринэр киһилээх буолаллара. Ол киһини «Хаан» диэн ааттыыллара, кини Таҥараттан аналлаах киһи, ыраахтааҕы курдук суолталаах. Куолу быһыытынан хас биирдии ыал күннээҕи олоҕор, аҕа ууһун баһылыктара дьаһалы толороллоругар аата ахсаана суох элбэх быраабыла баара. Бу хас биирдии куолу «сиэр» диэн ааттанара. Куолуну кэһиини «аньыы» дииллэрэ. Буруйдаах дьүүллэнэрэ. Оччолорго куолуну-дьүүлү билэр киһини «сахаһыт» диэн ааттыллара. Хас аҕа ууһун аайы сахаһыттар бааллара. Эллэй бу үөрэҕи билэн улааппыт.

5. Боотур үөрэҕэ. Анал үөрэтиини ааспыт киһи Боотур буойун буолар. Эллэй олох маннык кэрдиистэрин ааспыт: биһиккэ сыттаҕына тиистээх кымньыынан охсуолаан аһарар; үс саастааҕар уоттаах чоҕу аһарар; тоҕус сааһыгар оҕунан ытар.

Маны таһынан кинини маннык дьайыыларга үөрэппиттэр: атаҕар кыаныы, кылыйыы, куобах, буурдааһын; кымыстаах чороону көтөҕөн ат үрдүгэр ойон тахсыы; хапсаҕай дьарыга, кыһыл илиинэн киирсиигэ үөрэтии;тимир куйаҕынан хамсаныы.

5. Этиттэрии. Тугу барытын этинэн-хаанынан сэрэйэр; бэйэтэ наҕыл, үөрүү туругар киирэр.

6. Ситии кэмэ. Эллэй 18 туоларыгар үрдүк уҥуохтаах, кэтит сарыннаах уол модуна буола улаатар. Эллэй Боотур урааҥхай удьуора сирин-уотун, айылҕатын билэн, омук олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын, сатабылын-дьоҕурун баһылаан, ырыатын-тойугун, тылын-өһүн иҥэринэн ыал буолан, хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи тэнитэн ураһа туттан, көмүскэс санаалаах күн ууһун дьонноругар, аһыныгас санаалаах айыы хаан аймахтарыгар анаан күн саамай муҥутуур тыган турар кэмигэр Үрдүк Айыылары кытта алтыһар, Үрүҥ Айыы Тойон Таҥараҕа сүгүрүйэр ЫҺЫАХ ыһар.

«Үрүйэлэр, үрэхтэр курааннаатахтарынв, улуу өрүс да уута уолар... Улахан государство сүрүннүүр омуга силиһин-мутугун харыстамматаҕына, сотору кэминэн куруҥ маска кубулуйуо турдаҕа. Ааспыт кэмнэргэ итинник этэ... Хойутун-хойут оннук эрэ буолбатар ханнык диэн, Үрдүк Айыыларбытыттан үҥэн-сүктэн күрдөһүөҕүҥ...Дом!»    (Б.Ф. Неустроев –Мандар Уус. Ойуу тыла. Айыы тыла).

Или, Түмсүүнү, Тэрээһини төрүттээн олохтуур аналлаах хомпуруун Хотой Айыыһыппыт бэттэх көрөн мичик гын.  Дом!

Анна ХОЛМОГОРОВА.