Уопсастыба

Ыытааччы библиограф Сардаана Алексеева, тэрийэр бөлөх салайааччыта, суруйааччы Евдокия Иринцеева-Огдо ― хас биирдии тыл этээччигэ минньигэс сүрэх бирээнньик бэлэххэ тиийэ ― бу улахан түмсүүнү ис сүрэхтэн кыһаллан иилээтилэр-саҕалаатылар. 

            Саҥа айымньыны «Айар» кинигэ кыһатын биир бастыҥ эрэдээктэрэ Н.П. Андросова көрөн-истэн таһаарбыт. «Айар» генеральнай дириэктэрин солбуйааччы В.Н. Луковцев эмчит киһи имигэс, өйгө түһэр тылынан суруйара ааҕааччыга улахан суолталааҕын, наука тиэрминнэрин сахалыы биэрэргэ оннооҕор тыл билимин үөрэхтээхтэрэ ыарырҕаталларын бэлиэтээтэ. Бу кинигэ ― Саха сиригэр уонна Уһук Илиҥҥэ сүрэҕи көһөрүү 5 сылыгар ананан, Петр Иванович 2017 сыллаахха «Киһи соҕотох сүрэхтээх» диэн 50 эрэ ахсаанынан бэчээттэммит үлэтин өссө кэҥэтэн, дириҥэтэн ― 2000 ахсаанынан тахсыбытын туһунан эттэ.

            Көрсүһүү кэмигэр Медицина Национальнай киинин эрдэтээҥҥи уонна билиҥҥи салайааччылара В.Л. Александров, В.С. Попов, А.С. Коростелев, К.И. Иванов, А.В. Булатов сүрэх хирургията хаһан, хайдах саҕаламмытын, билиҥҥи уонна инники кэскилин туһунан санааларын үллэһиннилэр. Биһиги бастакы Бэрэсидьиэммит Михаил Ефимович Николаев кардиохирургияны кылгас кэмҥэ сайыннарарга туруорбут үрдүк соругун толорорго П.И. Захаров төһүү күүс буолбутун, биир эрэ сыл иһигэр саха хирурдара сүрэххэ оҥоһуллар бары эпэрээссийэлэри дэгиттэр баһылаабыттарын, онтон 2018 с. оҥоһуллубут сүрэҕи көһөрүү уһулуччулаах эпэрээссийэтэ ― Сүрэх-тымыр киинэ тутулларыгар олук буолбутун сырдаттылар.

            Петр Ивановиһы эмчиттэри бэлэмниир үрдүк үөрэх кыһатыгар бииргэ үлэлиир учуонайдара, Медицинскэй институт профессордара П.Г. Петрова, В.Г. Игнатьев, кафедра сэбиэдиссэйэ Н.С. Дьячковскай эҕэрдэлээтилэр. Маны таһынан, норуот хаһаайыстыбатын, култуура, ускуустуба биллэр көстөр дьонноро И.И. Горохов, И.И. Полушкин, В.П. Ноговицын, А.Н. Зверева о.д.а. иһирэх ахтыылары оҥордулар, ааптарга истиҥник махтаннылар.

            П.И. Захаровка эмтэнэн, иккис тыыны ылан, олохторун саҥаттан саҕалаабыт курдук сананан, таһаарыылаахтык үлэлии-хамсыы, айа-тута сылдьар И.И. Борисов уонна А.И. Андреев долгуйан туран сүрэхтэрин астылар. Кэпсээннэрэ, анаан-минээн Төҥүлүттэн кэлбит Иван Иванович Борисов этэринии, «хирург ыарыһах хараҕынан» диэн буолла. Петр Иванович кинилэргэ эппит хас биирдии тыла, аҕалыы амарах сыһыана сүргэни көтөҕөр, кынаттыыр кыахтааҕын, кэмигэр оҥоһуллубут уустук эпэрээссийэ кэнниттэн олоххо тардыһыылара өссө күүһүрбүтүн, үлэлэрэ-хамнастара ордук тэтимирбитин бэлиэтээтилэр. Онон, ытык киһилэрин сахалыы кинигэтэ кинилэргэ үтүө сүбэһит, тирэх, доҕор буолуоҕун уонна ханнык баҕарар ааҕааччыга хайаан да туһалыаҕын туһунан эттилэр. Бу күн ааптар аймахтара, бииргэ үөрэммит доҕотторо, биир дойдулаахтара, кэллиэгэлэрэ сүрэх хирурун оҕо, эдэр сааһыттан араас түгэннэри билиһиннэрдилэр. СӨ народнай артыыһа Алексей Калининскай уонна ураты куоластаах Николай Спиридонов ырыаны-тойугу көҕүлүттэн туттулар.

            СӨ култууратын миниистирэ А.И. Ноев араас сылларга Сибиир кырдьаҕас Томскай куоратыгар үөрэммит устудьуоннар ааттарыттан алгыс баһын сыалаата. Кини, «Айар» кыһа айымньылаах үлэтинэн, кинигэни оҥорон таһаарыы култуурата үрдээн иһэрин ыйда. «Петр Иванович биһиги Ньургун Боотурбут буолар», ― диэн этэн туран, ааптарга «томичтар» бэлэхтэрин ― «Ньургун Боотур» кинигэни туттарда. 

            «Дьоҥҥо наада буолуо диэн санаанан салайтарабын. Саха тылын умнумуохха, сайыннара туруохха. Интеллигенция итини өйдүөҕэ, эдэрдэр оҕолорун сахалыы иитэр-үөрэтэр буолуохтара диэн эрэнэбин. Саха тыла ― сүдү күүстээх, түҥ былыргы тыл. Мин сахалыы саҥарарбынан, билэрбинэн киэн туттабын. Онуоха учууталбар Егор Егорович Эверстовка махтанабын. Кини, хаһан билиэхпитигэр диэри, уруок кэнниттэн киэһэ хаалларар үгэстээҕэ. Оннук кытаанах оскуоланы ааһан, төрөөбүт тылга дириҥ тапталы иҥэриммит эбиппин.

Медицинаҕа саха тыла киирэрэ наадалаах. Үгүс тиэрминнэри бэйэм айан таһаардым быһыылаах. Холобура, «трехстворчатый клапан» диэни «үс сарбынньахтаах клапан» диэн тылбаастаатым. Кинигэбэр тылы сыыһа-халты туттуу да ханна барыай, ону ааҕааччы бэйэтэ сыаналыа.

Хирург үлэтэ ыарахан да буоллар, үөрүүтэ элбэх. Хирург дьолу син биир булар. Эһиэхэ, бүгүҥҥү сүрэхтэниигэ кыттыбыт бар дьоммор махталым муҥура суох», ― диэн түмүктээтэ, саҥа кинигэни бэлэхтээбит сүрэх хирура, учуонай, суруйааччы, саха саарына Петр Иванович Захаров.

Ис киирбэх, тупсаҕай оҥоһуулаах, дириҥ ис хоһоонноох «Сүрэх хирург хараҕынан» кинигэ аҕыйах хонуктааҕыта киин куоракка уонна улуустарга баар «Айар» кыһа бары маҕаһыыннарыгар тахсан, номнуо хамаҕатык атыыланар кинигэлэр ахсааннарыгар киирдэ.     

Мария Решетникова, Дьокуускай.