Уопсастыба

 Уйулҕан уратыта элбэх. Туох-ханнык иннинэ кини  Дьоруой ийэ оҕото,  үлэни өрө тутан олорбут саха ыалын олоҕун сиэрин-туомун иҥэринэн уһаарыллан тахсыбыта, кини аныгы үлэтигэр, айымньытыгар, олоххо сыһыаныгар биллэр. Элбэх оҕолоох ыал сиэринэн буоллаҕа, Уйулҕан туохха барытыгар олус эппиэттинэстээхтик сыһыаннаһар. Мин биир ааҕааччылары кытта көрсүһүүгэ кини кэнники биллэр арамаанын суруйарыгар оҥостубут уруһуйдарын, каартатын, бэлиэтээһиннэрин көрөн баран сөхпүттээхпин. Иҥэн-тоҥон матырыйаалы үөрэтэрин биһирээбитим.

Биһиги бүгүҥҥү нүөмэрбит Ийэ күнүгэр ананар. Уйулҕан “Ийэкээм” хоһооно ийэ уобараһын аар баҕах хатыҥҥа дьүөрэлээн арыйбыта саха киһитигэр күндү, чугас.  Кырдьыга даҕаны,  “чэрдийбит ытыстаах” саха  Ийэтигэр гимн. Дэлэҕэ даҕаны саллааттар ийэлэрэ Мария Егоровна Емельянова буойуттары кытта көрсүһүүтүгэр алаадьы түҥэтэр кэмигэр ырыа буолан көппүт “Ийэкээми” холбуо дуо?

Бу ырыаны аан бастаан толорбут таланнаах ырыаһыт Константин Степанов сарсын, алтынньы 14 күнүгэр Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордууһаларын дьиэтигэр Саха Сирин Ийэлэригэр анаммыт кэнсиэригэр эмиэ ыллыаҕа.

Билигин сэһэргэһиибитигэр киириэх.    

-Былырыын “Хаҥаластан хааннаахтар. Тигиилээхтэн төрүттээхтэр. Уһун Дьуона” диэн историческай арамааны суруйан, элбэх кэпсэтиини, саҥа сүүрээни киллэрдиҥ. Бу үлэни суруйан, тус бэйэҥ туох саҥаны биллиҥ?

Кэнники айымньыбар Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии сылларыгар, салайар холкуоһуттан биир да киһини хоргутан өлөрбөтөх, туруу, хоһуун холкуос бэрэссэдээтэлэ Егоров Ион Семенович-Уһун Дьуона туһунан суруйарга холоммутум. Миэхэ Ньурба, Хатыы нэһилиэгин былыргытын туһунан төрүччү оҥорбут Васильев Егор Яковлевич диэн 94 саастаах ытык кырдьаҕаһы кытары көрсүһүүм улахан тирэҕинэн буолбута. Онон Уһун Дьуона төрүтүн түҥ өбүгэлэриттэн саҕалаан, ийэтин өттүнэн Хаҥаластан хааннааҕын, аҕатын өттүттэн Тигиилээх сирэйдээхтэр төрүттээҕин хасыһан, олох да Дыгын Дархан саҕанааҕы кыргыс үйэтин түөрэн, Ньурба улууһун төрүттэниитин суруйан таһаарбытым. Ол иһин кинигэбин “Айар” кинигэ кыһатын дириэктэрин Август Егоровы кытта толкуйдаан баран, «Хаҥаластан хааннаахтар, Тигиилээхтэн төрүттээхтэр. Уһун Дьуона»  диэн ааттаабыппыт.

Бу иннинэ 2013 с. «Бичик» кинигэ кыһата Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии сылларыгар Чурапчы холкуостарын күүс өттүнэн хоту көһөрүү туһунан «Көһөрүллүү» диэн сэһэним кинигэтин бэчээттээн таһаарбыта. Онон сэрии саҕанааҕы сут кураан сылларын хасыһан чинчийбитим миэхэ улаханнык туһалаабыта диэххэ сөп. Ол курдук, Ньурбаҕа уонна Сунтаарга хоргуйан өлүү хайа да оройуоннардааҕар үрдүгэ. Оттон Уһун Дьуона Мэҥэдьэк Хатыы холкуоһугар биир да киһи хоргуйуутун таһаарбатаҕа. Билиҥҥи салайааччылар бу үөрэҕэ суох буолан баран, норуотун харааннаабыт хоһуун холкуос бэрэссэдээтэлин курдук буолуохтарын баҕарабын.

-Айар үлэҕэ хаһааҥҥыттан киирбиккиний?

- Айар үлэҕэ тоҕуһуонус сыллартан кыралаан ылсыбытым. Ийэм оҕо сааһын туһунан «Кээтии оҕо сааһа» диэн кэпсээн суруйбутум. Ол кэпсээним  «Далбар хотун» сурунаалга тахсыбыта. Уонна хоһоон суруйар этим. Ол курдук «Быыра  оҕум» диэн хоһооммор Үөһээ Бүлүү норуодунай тыйаатырын, «Хотун Бүлүү» тэлэбиидэнньэтин кытары видеоклип устубуппут.

-Ханнык тиэмэ, олох көстүүтэ эйигин ордук  долгутарый?

- Миигин олоххо буолан ааспыт чахчылар,  ордук былыргыны суруйуу умсугутар. Ол курдук айымньыларым барыта кэриэтэ историческай хабааннаахтар:  «Хоһуун таас»,  «Көһөрүллүү»,  «Туоһахта уонна Лэкиэс»,  «Хаҥаластан хааннаахтар, Тигиилээхтэн төрүттээхтэр. Уһун Дьуона» диэннэр.

-Эн дэгиттэр талааннаах киһигин. Биир киһи холугар хоһоонньуккун, суруйааччыгын, уускун, оһохчуккун уонна тутаах үлэҥ – учууталгын. Эн бэйэҕэр ордук ханнык идэҥ чугаһый?

- Ордук мастан кыһан уһанарбын сөбүлүүбүн. Ол гынан баран, элбэх хайысхаҕа хайдабын быһыылаах, онон чуолаан бу манан дьарыктанабын диэбэппин. Скульптура миэхэ ордук чугас курдук.

- Сахалыы ааҕар дьон ахсаана аҕыйаан иһэр диэни кытта сөпсөһөҕүн дуо?

-  Ол кырдьык быһыылаах. Билиҥҥи дьон түргэнник, туох тоҕоостооҕун сүһэн ыларга дьулуһар. Билигин куйаар  ситимигэр талбыт тиэмэлэрин арыйдылар да барыта арыллан тахсар. Оттон литэрэтиирэни сэргиир ааҕааччылар бааллар, кинилэр син биир ааҕаллар. Ол гынан баран ыччат өттө ааҕыыга соччо сыстыбат буолан эрэр курдук. Литэрэтиирэҕэ ойуулаан суруйуу, хоһуйуу сороҕор ааҕааччыны сылатар быһыылаах.  Аныгы ааҕааччы түргэн-тарҕан худуххай соҕус суруйуулары талар буолбут курдук.

- Ыччаты  сахалыы кинигэни ааҕарын хайдах ситиһиэххэ сөбүй?

-  Туох-ханнык иннинэ айымньы ыччат кутун тутар буолуохтаах. Суруйааччы ыччат олоҕор көрсүтэлиир түгэннэри арыйарга кыһаллыахтаах. Оччоҕуна ыччат ааҕыа этэ.

- Айар, суруйар дьоҕурун хаһан, туохтан сэдиптээн арыллыбытай?

- Айар, суруйар идэ дьоҥҥо араастык киирэр быһыылаах. Киһи олоҕор туох эрэ сүҥкэн уларыйыылар, санаа-оноо оонньуута ордук киһини тугу эрэ этэргэ күһэйэр буолан, айар аартык ааныгар тиийэҕин. Мин 1989 с. улаханнык ыарытыйан баран, эппэрээсийэ ааһан бэттэх кэлбитим. Онтон ыла олоҕу саҥалыы көрбүтүм. Олох күндүтүн.

- Оҕо сааһыҥ саамай өйдөнөн хаалбыт түгэнэ ханныгый?

- Оҕо сааһым өйдөнөн хаалбыт түгэнэ маннык этэ: 6-7-х уолу ийэм санаторийга илдьэр буолбута. Онно илдьиэн иннинэ балыыһаҕа аҕабын кытары көрүһүннэрбитэ. Аҕам Лэгэнтэй барахсан төбөбүн имэрийэ-имэрийэ миэхэ кэриэһин эппитэ. «Улаатан дьоһун киһи буолаар, ийэҥ тылын истэр көрсүө киһи буолаар»,- диэбитэ өйбөр хатанан хаалбыта. Онно кини өлөр ыар ыарыытыгар ылларан сытара.

- Ийэҥ туһунан истиҥ суруйуулардааххын. Бу олорон санаатаххына, ийэҕит хайдах ииппитэй?

- Ийэбит барахсан 12 оҕону ыанньыксыттыы-ыанньыксыттыы соҕотоҕун иитэн атахпытыгар туруорбута. Убайдарым, эдьиийдэрим ийэбитигэр көмөлөһөн, биһигини, кыра дьоннору, атахпытыгар туруорсубуттара. Ийэм 1962 с. «Герой Ийэ» буолбута. Ол кэнниттэн аҕам уһаабатаҕа. Ийэбит сатабыллаах мындыр майгылаах буолан биһигини киһилии ииппитэ. Сэбиэт Артыамыайап Сэргэй  Михайлович сыл аайы биһиги улахан дьиэ кэргэммитигэр көмөлөһөрө. Ол курдук ахсыыбытынан истээх сон, бэргэһэ, хаатыҥка, онтон да атын көмө тиһигин быспакка оҥоһуллара. Онон мин ааспыт сэбиэскэй былааһы үөҕэр дьону сөбүлээбэппин.

Мин ийэм бэрт сэдэх, олох ыарахаттарын ааспыт оҕо сааһын туһунан «Хоһуун таас» диэн сэһэн суруйан, 2013 сыллаахха 100 сылын бэлиэтиир гына «Сайдамҥа» бэчээттэппитим. Уонна ол кэмнэргэ Роман Степановтыын билсэн, ийэм туһунан хоһооммун биэрэн «Ийэкээм» диэн ырыа айыллыбыта. Аны ол ырыабытын клип оҥорорго сананан клип устан таһаарбыппыт. Саха Сирин үтүөлээх артыыһа Елизавета Потапова Ийэ оруолун толорбута. Оттон ырыаны Константин Степанов ыллаабыта. Бу клиппытын ютубка 593 844 киһи көрбүт.  2014 сыллаахха маҥнайгы «Үрдэл» музыкальнай бириэмийэ  күрэс кыайыылааҕа буолбута, «Этигэн хомус» бастыҥ саҕалааччыта диэн ааты эмиэ ылбыта. Онтон Ил Дархан гранын «Любимая песня народа» ааты эмиэ ылбыта. Константин Степанов айар аартыгар бу ырыа улахан суолу аспыта диэххэ сөп. Онон ийэм сырдык аатын үйэтитэргэ литэрэтиирэ да, ырыа да өртүнэн, үйэлээх мэҥэ бэлиэни оҥордум диэххэ сөп.

- Итэҕэлиҥ туохханый?

-Итэҕэлим диэн сахам сиэригэр-туомугар сүгүрүйүүм буоллаҕа дии. Сахалыы саҥабыт сатарыы турарын туһугар бары биир санаанан туруулаһыахтаахпыт.

- Саханы саха дэтэр туох баарый?

- Саханы саха дэтэр биһиги тус бэйэбит сиэрбит,  Олоҥхобут, оһуохайбыт,  Дьөһөгөйбүт оҕото, Саха хомуһа, Саха тыйаатыра, Саха быһаҕа, Саха хапсаҕайа, мас тардыһыыта, бэргэнник ытыы. Бу барыта саханы саха дэтэр.

-Ханнык суруйааччы айымньытыгар уһаарыллан тахсыбыккыный?

- Уйбаан Гоголев, Далан, Джек Лондон, Майн Рид, Фенимор Купер айымньыларын сэргиирим. Кэлин Василий Титов тылы уобарастаан хоһуйан суруйарын «Уоттаах чыычаахтар» кинигэтигэр сөҕө аахпытым.

- Барлааман хаһыатын ыалдьытын быһыытынан эттэххинэ, норуот дьокутааттара ханнык боппуруоһу өрө тутан үлэлииллэрэ нааданый?

-   Бастатан туран,  тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын тупсарыыга үлэлэһиэхтээхтэр. Ыччат тыа сиригэр тупсаҕай дьиэҕэ-уокка олорон таһаарыылаахтык үлэлииригэр төһүү буолуохтаахтар. Кистэл буолбатах, билигин ыччаттар үлэтэ суох буолан киин сирдэргэ көһөллөрө элбээтэ. Салгыы саха тылын, сиэрин-туомун өйүөхтээхтэр.

-Дьиэ кэргэниҥ туһунан билиһиннэрдэххинэ...

-  Олоҕум аргыһа Наталья Михайловна саамай өйүүр, көҕүлүүр киһим. Бастакы ааҕааччым кини буолар, кини сэргээбит буоллаҕына син сөптөөх суолунан баран иһэр эбиппин диэн эрэх-турах сананабын. Үлэ быыһыгар суруйар син уустуктардаах. Киһи сылайар даҕаны. Онно өйөбүл буолар киһилээҕим олус үчүгэй.

Үс оҕолоохпут, үһүөн идэлэри баһылаан, үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Улахан кыыһым бу соторутааҕыта «Саха сөрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин систиэмэтин туйгуна» ааты ылла.

 -Айар үлэҕэр туох былааннааххыный?

- Айар үлэ ханнык баҕарар киһиэхэ туох эрэ уот саҕылыннаҕына саҕаланан барар. Мин биир тиэмэни кыралаан үөрэтэ сылдьабын да, туохтан саҕалыахпын мунаарабын.

-Олоххор  туохтан эмэ кэмсинэ саныырыҥ баар дуо?

- Олоххо туохтан да кэмсиммэппин. Дьылҕа хаан тугу туһулаабытынан айаннаан иһэбин.

- Арай иккистээн олоххун саҕалаа диэтиннэр, тугу уларытыаҥ  этэй эбэтэр оруобуна бу суолгун хатылыаҥ дуу?

-  Иккистээн төрүүрүм буоллар бу олохпор хайдах олорбутум курдук олоруом этэ. Үлэлээн-хамсаан, айан тутан.

- Дьоллоох киһинэн ааҕынаҕын дуо?  Тоҕо?

- Дьоллоох киһинэн ааҕынабын. Бу орто дойдуга кэлэн суол-иис хаалларыы бу бэйэтэ дьол буоллаҕа дии. Ол курдук, саха киинэтэ сайдарыгар бэйэм кылааппын «Суор тиһэх кыланыыта» диэн киинэ сынаарыйын суруйан, режиссердаан киллэрсибитим. Ийэлэргэ гимн курдук «Ийэкээм» диэн ырыа айыллан, клип устан хааллардым. Ону сэргэ «Быыра оҕум», «Туоһахта уонна Лэкиэс» клиптэри таһаарбытым. Ити суруйбут историческай айымньыларбын кэлин ааҕан дьон сэргэ туһаныа буоллаҕа. Суруллубут суоруллубат.

- Аныгы кэмҥэ ханнык түгэн ордук долгутарый?

- Бу билиҥҥи кэмҥэ аан дойду атыйахтаах уулуу дьалкыйан эрэр. Икки атахтаах эйэлээх олоҕо түөрэҥэлээтэ. Биһиги аҕыйах ахсааннаах омук маннык улахан хамсааһыннартан туттунуох этибит.  Биллэн турар, ботуруйуоттуу өй- санаа эмиэ баар буолуохтаах. Ол гынан баран, үөһэ салалтабыт баар суох ыччаппытын арҕаа анал байыаннай дьайыыга ыытары тохтоторго туруорсуо этэ. Бэйэлэрэ баҕа өттүнэн барааччылар сорохторо, биллэн турар, иэһи- күүһү боруостаары бараллар. Кирэдиит, ипотека кыһалҕатыттан. Үгүс эдэр ыал оннук кыһалҕалаах.

- Ааҕааччыларга баҕа санааҥ...

- Соло булан кинигэтэ элбэхтик ааҕыҥ диэхпин баҕарабын. Ааҕааччы баар буоллаҕына суруйааччы үлэтэ көстөр буоллаҕа дии. Бары чэгиэн туруктаах, эрчимнээх, инникигэ эрэллээх олоруохтарын баҕарабын. Сахабыт Сирэ чэчирии сайдарыгар бары туох эмэ туһалааҕы оҥорорго дьулуһуоҕуҥ.

-  “Көҕүл олоххо” олорон, сэһэргээбиккэр махтал!

Хаартыскаҕа: 1. Василий Гоголев-Уйулҕан. 2. Дьоруой Ийэ Гоголева Екатерина Васильевна.

Кэпсэттэ Айталина НИКИФОРОВА.