Уопсастыба

Ол эрэн ийэтэ уолаттарын ордук таптыыр, улаатан туспа ыал буолан барбыттарын да үрдүнэн, уопуттаах учуутал үрдүк хамнаһын, биэнсийэтин мунньан, ый ахсын оҕолоругар, сиэннэригэр ыыта турар.

Сылга биирдэ тыа сирин чэбдик салгынынан тыына, сибэккилээх хонууга көччүйэ кэллэхтэринэ сөбүлүүр астарын остуол хотойорунан астаан, баарын-суоҕун барытын биэрэн ыытар. Ийэлэрэ барахсан үйэтин тухары оскуолаҕа учууталлыыр эрээри, дьахталлар курдук бырааһынньык аайы саҥа көстүүм, былааччыйа ылыммат.

Хойутаан хаалыа

Дьиҥэр, 45 сыл устата үүнэр көлүөнэни сыыппара, суот-учуот эйгэтигэр уһуйбут математика учуутала хамнаһа ботуччу эрээри, харчытын уолаттарыгар, сиэннэригэр курдары ыыта турар. Бэйэтэ уонча сыл иккис тирии курдук биир таҥаһынан сылдьар: «Дэриэбинэҕэ ол кимиэхэ көстөөрү?», — диэн тыллаах.

Бииргэ үлэлиир кэллиэгэлэрэ сандал саас бастакы бырааһынньыгын бэлиэтээн, остуолга ас тардан, чэй иһэ олорон: «Зинаида Прокопьевна, оҕолоруҥ куоракка олороллор, онно маҕаһыыҥҥа сылдьан, бэйэҕэр саҥа таҥас ылыныаххыный, хайдах хах курдук куруук биир таҥаһы кэтэҕиний?», — диэн үтэн-анньан көрдүлэр.

Онуоха Зинаида Прокопьевна: “Улахан кийиитим биэс оҕолоох, үлэлээбэккэ олорор, уолум эрэ үлэлиир, икки оҕолоох кыыһы кэргэн ылбыта. Кыра уолум үс оҕолоохтор, кийиит оҕолорун көрөн олорор. Онон оҕолорбор, сиэннэрбэр хайдах көмөлөһүөм суоҕай?”, — диэн хардарар.   

Арай кыыһын Сибиэтэ туһунан ийэтэ хаһан даҕаны кэпсээбэт. «Хайа, оттон били кыыһыҥ кэргэн таҕыста, оҕолонно дуо? Сааһа хаһа буолла?», — учууталлар дөрүн-дөрүн ыйыталлар.

Зинаида Прокопьевна саамай ыарыылаах миэстэтигэр үктэтэн, тугу этиэн билиминэ чочумча соҕус саҥата суох олорон баран: «Үлэлии сылдьар, солото суох, өрөбүлгэ кытта үлэлэтэллэр үһү», — диэн үөһэ тыынна. «Хайа, сааһа ырааппыт дии, сотору 40-чата буолуо, хойутаан хаалыа, үлэ куобах буолбатах, куотуо суоҕа», — дэстилэр дьахталлар. 

Миэстэ тиксибэт

Симик Сибиэтэ уолга чугаһыан кыбыстар. Оскуолаҕа үрдүкү кылааска биир сырдык хааннаах бааһынайдыҥы уолу ыраахтан сөбүлүү көрөр, аттынан аастаҕына сүрэҕэ битигирэччи тэбэр этэ даҕаны, Владик кинини эрэ өйдөөн көрбөтөҕө. 

Устудьуоннуу сылдьан уонна үөрэхтэрин саҥа бүтэрбит бастакы сылларыгар сытыы-хотуу дьүөгэлэрэ утуу-субуу ыал буолан, оҕолонон, Сибиэтэттэн тэйэн хаалбыттара. Урукку курдук бырааһынньыктарга ыҥырбат, төлөпүөннээн, күннэрэ хайдах ааспытын, туохтан үөрэллэрин-хомойоллорун кэпсээбэт буолбуттара. Сулумах Сибиэтэ ону өйдөөн, ыал дьүөгэлэригэр баайса-баайса сыҥалана сатаабат, хара күүһүнэн дьиэлэригэр сэлэһэ бара сатаабат буолбута. 

Арай Веркалаах Настя саҥа ыал буолаат син суобастара оонньоон, төрөөбүт күннэригэр ыҥыран, кэргэттэрин бииргэ үөрэммит табаарыстарын кытта билиһиннэрэ сатаабыттара даҕаны, туох да туһа тахсыбатаҕа.

Кыргыттар кэлин дьиэ кэргэнинэн табаарыстаһар доҕотторун булан, элбэх саҥата суох Сибиэтэлэрин умнан кэбиспиттэрэ. Айылҕаҕа шашлыктыы, балыктыы, сөтүөлүү баралларыгар хас да массыынанан хомунарга симик Сибиэтэҕэ миэстэ тиксибэт курдуга.

Үлэтинэн эрэ олорор

Онон Сибиэтэ барахсан үлэтинэн эрэ олороохтуур, буҕаалтыр идэлээх кыыс сыыппара эйгэтигэр киирдэҕинэ, күннээҕи кыһалҕатын барытын умнан кэбиһэр. Хонтуораҕа сарсыарда эрдэ бастакынан кини кэлэр, киэһэ саамай бүтэһик кини дьиэлиир. Үлэҕэ баттатан буолбатах, дьиэтигэр күүтэр-кэтэһэр кимэ да суох, тэлэбииһэрин иннигэр олорон соҕотоҕун аһыыр. Оҕолоох кыргыттар уһуйаантан оҕобутун ылабыт диэн биэс иннинэ ойон туран, биирдэ субурус гынан хаалаллар. Кини ханна ыксыай?

Үлэ мунньулуннаҕына, отчуот оҥорор кэмҥэ: “Субуоталаах-өрөбүлгэ ким тахсарый?”, — диэн ыйыттахтарына, ким эрэ оҕотун төрөөбүт күнэ, эбэтэр оҕото ыалдьыбыт буолан хаалар. Ол иһин Сибиэтэ тахсарыгар тиийэр. Харчытын аахсыан, тойоҥҥо этиэн куттанар, онон бу тэрилтэҕэ үлэлии кэлиэҕиттэн эбии төлөбүр ылбакка бырааһынньыкка, өрөбүлгэ кытта үлэлиир.

Үлэтигэр кимиэхэ даҕаны «суох» диэбэт буолан, хаалбыт үлэни барытын киниэхэ сүктэрэллэр, ханна эрэ бараары гыннахтарына, киниттэн көрдөһөллөр. Сибиэтэ бэйэтин уонна дьон үлэтин саҥата суох бүтэрэн-оһорон иһэр. Ыксаллаах кэмҥэ куруук көмөлөһөрүн иһин кыргыттар Сибиэтэҕэ махтанан, минньигэс туорт, суши аҕалан биэрэллэр.

Идэлээх бырааһынньыктарыгар үчүгэй үлэһиттэргэ Бочуотунай грамота, Үтүөлээх үлэһит бэлиэтин биэрэллэр, арай Сибиэтэ эрэ аакка-суолга тиксибэккэ күлүккэ олорон хаалар. Арай хаһан эрэ биирдэ махтал сурук биэрбиттэрэ.

Өр үлэлээбит бастыҥ үлэһиттэр дьиэ атыылаһалларыгар тэрилтэ бырыһыана суох кирэдьиит биэрбитигэр кини тиксибэтэҕэ. Сир учаастагын түҥэтиигэ эмиэ чугаһаппатахтара.

Саҥа Дьыл кэнниттэн кылаабынай буҕаалтырдарын бочуоттаах сынньалаҥҥа атааран баран кими аныахтарай диэн таайа сатаабыттара. Тойон өр толкуйдуу барбакка икки сыллааҕыта саҥа кэлбит отуччалаах эдэр кыыһы Александра Алексеевнаны анаабыта.

Толлор уонна кыбыстар

Симик Сибиэтэ үөрэҕин бүтэриэҕиттэн бу тэрилтэҕэ боростуой буҕаалтырынан олорор, сытыы-хотуу дьахталлар син түргэнник үрдээн бараллар, сорохтор тэрилтэ салайааччытыгар, миниистир солбуйааччытыгар тиийэ үүнэн-сайдан тахсаллар.

Кыра буҕаалтыр дуоһунаһыгар үөрэхтэрин саҥа бүтэрбит эдэр кыргыттары ылаллар, бааҥҥа, тэрилтэлэргэ докумуон илдьэргэ сүүрдэллэр. Сибиэтэ кинилэри кытта тэҥҥэ уҥа-хаҥас түсүһэр, оттон кини саастыылара отдел, управление, департамент начаалынньыга, дириэктир солбуйааччыта буолбуттара ыраатта.

Биирдэ Сибиэтэни салайар үлэҕэ каадыр резервэтигэр турарга докумуонун хомуйан биэрэригэр эппиттэрэ. Сибиэтэ барахсан ону истэн долгуйан, хайдах хотун буолан, куолаһын сонотон, дьоҥҥо сорудах биэрэн, ону ирдээн, кэмигэр толорботохторуна мөҕөн-этэн барарын кыайан өйүгэр оҥорон көрбөтөҕө. Дьону соруйуон, хаһан оҥорон бүтэрэҕит, тоҕо бытаардыгыт? —  диэн хас хардыыларын хонтуруоллуон, ыгыан-түүрүөн тыла тахсыбат. Дьоҥҥо хаһан даҕаны аккаастаабат бэйэтэ баҕарбатар даҕаны эппиттэрин истэн, аат эрэ харата докумуонун хомуйан биэрбитэ онон умнуллан хаалбыта. Умнубуттарыгар хата үөрэ санаабыта.

Ол кэмтэн ыла хас даҕаны сыл элэҥнээн ааста. Сибиэтэ биир миэстэтиттэн харыс да халбарыйбакка, карьера кирилиэһин устун өрө тахсыбакка, кур бэйэтэ кубулуйбакка кубарыйан олороохтуур. Атын сиргэ барыан толлор, начаалынньык буолуон саллар, тус олоҕун оҥостуон, эр киһиэхэ чугаһыан кыбыстар.

Барытыттан сэрэнэн-сэрбэнэн

Ийэлээх-аҕата кыыстара хаһан күтүөт аҕаларын кэтэһэ сатаан баран ыйыппат да буоллулар. Күҥҥэ көрбүт соҕотох кыыстарын Бөтүрүөптэр көмүс тэҥэ олус харыстыыллара. Сибиэтэ оскуолаҕа улахан кылааска тахсыбытыгар ийэлээх эбэтэ иннигэр олорон: «Ийэҥ балтын Люба курдук буола сылдьаайыккын! Үөрэх туттарса барбыт киһилэрэ оҕо тутуурдаах кэлиэҕиҥ. Уолаттар албынныахтара, хат оҥорон баран быраҕан кэбиһиэхтэрэ. Дьэ, сэрэн! Эдьиийиҥ Люба курдук хаалан хаалыаҥ! Бастаан үөрэххин кытаат, үлэ булуоххун наада, чэ, ол кэнниттэн ыал буолуоххун сөп», — диэн кытаанахтык үөрэппиттэрэ.

Дьоно этэрин иһит сууйар губка курдук оборон, ыраас мууска уурбуттуу ылынан иһэр Сибиэтэ устудьуоннуу сылдьан билсэ, кэпсэтэ сатыыр уолаттары чугаһаппат этэ. Үөрэҕин бүтэрэн, үлэ булан кэргэн тахсар сааһа кэлбитигэр аттыгар ким да суох буолан биэрбитэ. Туһаныахтара, албынныахтара диэн тэйиппит уолаттара бары ыал буолан, дьиэ-уот туттан, оҕо-уруу төрөтөн, бэйэлэрэ эбэ-эһэ буолан эрэллэр. Арай кини эрэ бу олоххо барытыттан сэрэнэн-сэрбэнэн, кураанах дьиэтин симик уотугар олороохтуур.