Уопсастыба

«Бастаан үөрэхпин бүтэрэн баран идэбинэн үлэлиэхпин баҕарбатаҕым. Графическай дизайнер, фотограф, реклама эйгэтигэр түөрт сыл үлэлээбитим. Онтон биир үтүө күн дириэктэрим психологынан үлэлээ, киһи тиийбэт диэн баран көһөрөн кэбиспитэ.

Дьон араас кыһалҕатын кэлэн тоҕо тэбээн, кэпсиирэ уопута суох эдэр киһиэхэ ыарахан этэ. Сүрэхпэр чугастык ылынарым, сороҕор сатаан көмөлөһөр кыаҕа суохпуттан бэйэбин кэрбиир этим. Онтон араас куурустарга үөрэнэн, 14 сыл тухары уопутуран, билигин идэбин сөбүлүүбүн. Дьон кыһалҕаларын быһааран, бэйэлэригэр тирэхтэнэн үөрбүт харахтарын көрдөхпүнэ, махтал тылын иһиттэхпинэ, үөрэбин”, — диэн кини кэпсээнин саҕалыыр.

Атын дьону кытта бэйэҕитин тэҥнээмэҥ

Элбэх дьонноох сиргэ тахсартан кыбыстар, дьон хараҕар быраҕыллыбат буола сатыыр, үлэтигэр сэмээр хайҕанарын күүтэр, ким эрэ кинини кириитикэлээтэҕинэ, эбэтэр күлүү гыннаҕына ыарыылаахтык ылынар киһи — бэйэтигэр намыһах эрэллээх. Хайа баҕарар түгэҥҥэ атын дьону кытта бэйэҕитин тэҥнээмэҥ, куруук сэмэлиир, буруйдуур, сүр баттыыр дьонтон дьалты туттунуҥ. Тугуҥ эрэ сатамматаҕына бэйэҕин үөхпэккэ, хайдах баарынан, чэпчэкитик ылына үөрэниҥ.

Оҕо сааскыттан тутулуктаах

Киһи бэйэтигэр эрэллээх буолуута оҕо сырыттаҕына ийэлээх-аҕата, чугас дьоно, бииргэ алтыһар оҕолоро, баспытааталлар, учууталлар киниэхэ хайдах сыһыаннаспыттарыттан улахан тутулуктаах. Кинилэр үтүө, эбэтэр мөкү сыһыаннара улааппытын кэннэ кытта дьайар.

Хас биирдии оҕо туохха эрэ дьоҕурдаах, ону төрөппүттэрэ таба көрөн, холобур, оҕо уруһуйдаатаҕына, үөрэ-көтө хайҕаан иһэр буоллахтарына, бэйэҕэ эрэл олохсуйан барар.

Оттон дьоно аахайбат түгэннэригэр, эбэтэр: «Маны хайдах сатаан суоттаабаккын? Өссө биирдэ оҥор! Ыал оҕолоро сатыыллар дии!», — диэн сирэй-харах астахтарына, оҕо бэйэтигэр эрэлэ түһэр.

Баҕар, оҕо айылҕаттан симик, килбик, таҥаһа-саба мөлтөх буолан, кылааһыгар күлүү-элэк гыныллыбыт, туоратыллыбыт буолуон сөп. Улахан дьонтон элбэхтик мөҕүллүбүт, эбэтэр бииргэ үөрэнэр оҕолорун кэлэктииптэригэр кыайан киирбэтэх оҕо бэйэтигэр эрэлэ суох буола улаатар.  

Бэйэни намыһахтык сананыы итинник араас түгэннэртэн тиһиллэн тахсар. Улаатан баран ону чөлүгэр түһэрэргэ бэйэҕин хайҕана, өрө көтөҕө, таптыы сылдьыахха, ытыктыы үөрэниэххэ наада. Үлэҕэр, олоххор сыал-сорук туруорунан баран ону ситистэххинэ, бэйэҕэр эрэлиҥ күүһүрэр.

Аны олохпутугар тугу эрэ кыайан ситиспэтэхпитинэ, бэйэбитин буруйдана саныыбыт. Төһө да улааппыппыт иһин урут хаһан эрэ баспытааталыҥ, учууталыҥ, чугас дьонуҥ эппитэ түгэх өйгөр хаалан хаалар уонна инники олоххун салайар.

Холобур, кыыс оҕо ийэтин-аҕатын мөкү сыһыанын көрөн улааттаҕына, кини өйүгэр ыал буолуу — куһаҕан диэн өйдөбүл олохсуйан, олоҕун оҥосторугар кэккэ ыарахаттары көрсөр.

Тус кыраныысса суолтата   

Бэйэҕэ эрэллээх буолуу таһынан, бэйэни сыаналааһын диэн баар. Төһө даҕаны үлэҕин кыһаллан үчүгэйдик оҥорбутун үрдүнэн, бэйэтин кыайан сыаналаабат киһи дуоһунаһа, хамнаһа үрдүүрэ, олоҕор ситиһиилэнэрэ уустук соҕус.

Тус бириэмэтин сыаналаабат киһи үлэ чааһын кэнниттэн хаалан үлэлиир, үлэтигэр атын киһи эппитинэн сылдьар, ис санаатын этиэн куттанар. Дьон хайа диэки барар ону батыһар.

Киһи бэйэтин бириэмэтин, үлэтин, сыратын-сылбатын сыаналаатаҕына биирдэ бэйэтин тус кыраныыссатын олохтуур кыахтанар. Ону кыайан тутуспат, бэйэтигэр эрэлэ суох киһини үгүстүк туһаналлар.

Билигин социальнай ситим үйэтигэр блогердар чаҕылхай олохторун көрө-көрө үгүс дьон бэйэтин тэҥнээн көрөр уонна кинилэр курдук  сүүһүнэн тыһыынчаны аҕыйах хонук иһигэр кыайан оҥорбот түгэнигэр санаата түһэр. Киһи барыта тойон-хотун, халыҥ харчыны хамсатар урбаанньыт буолбат, кинилэр курдук талбыт куоратын аайы дьиэ-уот атыылаһар кыаҕа суох. Онон мин эрэ кыра дуоһунаска, кыра хамнаска олорон хааллым диэн бэйэҕин дьонтон итэҕэс сананыа суохтааххын.

Киһи бэйэтин атын киһини кытта хаһан даҕаны тэҥниэ суохтаах. Бэйэҥ урукку өттүгэр хайдаххын эрэ тэҥнээн көрүөххэ сөп. Биир-икки сыл анараа өттүгэр хайдах этигиний, онтон билигин? Атын киһи атын дьиэ кэргэҥҥэ, услуобуйаҕа улааттаҕа, бу олоххо атын бырагыраамалаах, сыаллаах-соруктаах кэллэҕэ.

Куйаар ситимигэр дьону элбэх харчыны оҥорон, саҥаттан саҥа дьиэ, массыына, сыаналаах «iPhone» атыылаһарга, омук сирин кэрийэргэ, кыраһыабай олоххо тардыһарга угуйаллар. Ону эккирэтэ сатаан сорох дьон үгүс кирэдьииккэ киирэр, иэһин төлөөрү сырата-сылбата баранар. Ол иһин киһи бэйэтин кыаҕын билинэн туран, кимиэхэ да тэҥнэһэ  сатаабакка, баҕарар сыалын ситиһэ  сатыахтаах.

Ийэ-аҕа ууһун бырагыраамата

Оҕо төрөппүттэриттэн тас көрүҥнэрин, майгыларын эрэ ылбат, ийэ-аҕа ууһун бырагырааматын эмиэ ылар. Киһи удьуортан удьуорга бэриллэр матрица курдук тус-туһунан олохтоох. Хайа эрэ аймахха бары кэмигэр ыал буолан, утуу-субуу оҕо-уруу төрөтөллөр, сиэннэр сиэттиспитинэн кэлэллэр, кимиэхэ эрэ араас биричиинэнэн кыаллыбат. Үйэлэрин тухары сөбүлүүр киһилэрин кыайан көрсүбэккэ, ыал буолбакка сааһырар дьон бааллар.

Эбэтэр дьахтар олоҕун тухары араас бырааска, норуот эмчитигэр сылдьан, алгыстанан, ыраастанан, оҕо кутун таттаран оҕолоно сатыыр да үөскээбэт. Туох эрэ мэһэйдиир курдук. Холобура, эбэтэ, эбэтэр хос эбэтэ оҕо төрөтөөрү тыына быстыбыт түгэнигэр тыыннаах хаалбыт оҕотугар — төрөөрү киһи өлүөн сөп диэн күүстээх бырагыраама олохсуйар. Оччотугар сиэнэ кыыс доруобай эрээри, сатаан оҕоломмот.

Сорох дьону ылан көрдөххө, олохторугар туох барыта кэмигэр чэпчэкитик кэлэн иһэр: туох да кыһалҕата суох үөрэнэллэр, ыал буоллахтарына, уол-кыыс оҕо тэҥинэн кэлэр, үчүгэй үлэ көстөр, халыҥ хамнас аргыстаһар, олоххо ситиһии сиэттиһэр. Кинилэр төрүттэрэ дьоҥҥо элбэх үтүөнү оҥорбуттара бу олоххо оҕолоругар, сиэннэригэр үтүө төлкөнөн төлөнөр.

Удьуордарыгар өйдөспөт түгэн  быһаарыллыбакка хааллаҕына, өс-саас, хом санаа иҥмит түгэнигэр ыччаттарын олохторо санаа хоту табыллан испэт буолуон сөп. Киһи олоҕор араас тургутуктары ааһар, онно күүстээх санаалаах буолуохха наада.

Онон, бэйэҕин сыаналанаргар хайдах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтүҥ, ийэлээх-аҕаҥ сыһыана, күүтүүлээх оҕо буолан, эбэтэр былаана суох кэлбитиҥ, толору, эбэтэр итэҕэс дьиэ кэргэҥҥэ улааппытыҥ быһаччы тутулуктаах. Ол эрэн эн төрөппүттэргин, олоххун хайдах баарынан ылынарга дьулуһуохтааххын.

Ис туругу бөҕөргөтүү  

Бастатан туран, ыарахан кэмҥэ өйдүүр-өйүүр бэйэҕитигэр эрэллээх доҕор буолуҥ, ааспыты хасыһымаҥ, мөкү санааҕытын кыйдааҥ, күн аайы сиэркилэ иннигэр туран, бэйэҕитин хайгыы үөрэниҥ. Олоххор туох ситиһиилээххин блокнокка бэлиэтэнэн, ону санааҥ түһэр кэмигэр ааҕа сырыт. Хас биирдии киһи үөрэҕэр, үлэтигэр, олоҕор туох эрэ ситиһиилээх, ону таба көрүөххэ наада. Ис туруга бөҕө киһи дьон үөҕэр-сиилиир саҥатыгар кыһаммат.

Күн аайы сибиэһэй салгыҥҥа сылдьыҥ, успуордунан, сөбүлүүр дьарыккытынан дьарыктаныҥ, олоххутугар туох эрэ саҥаны боруобалааҥ.

Ылсыбыт дьыалаҕытын барытын аһары үчүгэйдик, наһаа кыһаллан сэниэҕит эстиэр диэри оҥоро сатаамаҥ.  Барыга-бары чэпчэкитик, холкутук сыһыаннаһа үөрэниҥ. Биирдэ бэриллибит олоххо астына-дуоһуйа олорорго дьулуһуҥ!