Уопсастыба

Аан дойдуга, кырдьыга да, Саха Сирин курдук тымныылаах, тыйыс айылҕалаах дойду суох. Сыл улахан аҥаарын тухары тымныыбытын кытта «охсуһабыт», хаалбыт кыра аҥаарыгар аны кыһыммытыгар бэлэмнэнэбит. Мас,чох, уот, гаас, убаҕас уматык барыта холбоһон энэргиэтикэ дэнэн, салгыы хомунаалынай хаһаайыстыбаны кытта ситимнэнэн, биир хайысха буолар. Онно эбии,  биир баараҕай салаа- тутуу киирэн, барытын иилиэх-саҕалыах диэтэххэ, бэрт улахан кээмэйдээх үлэни ыытыахха наада.

Кэпсэтиибит да оннук, тымныыбытыттан саҕаланна.  Александр Иванович  бэйэтэ өр сылларга  Амма улууһун дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбатын  салаатыгар начаалынньыктан  саҕалаан, “СӨ Дьиэҕэ-уокка хомунаалынай хаһаайыстыбата” СӨ судаарыстыбаннай унитарнай тэрилтэтин бастакы солбуйааччытынан үлэлээбитэ, кылаабынай инженердээбитэ таайан:   “Киһи, дьиэ кэргэн аан бастакынан сылаас, олорор дьиэлээх буолуохтаах. Аны, дьиэтигэр  уута-хаара барыта баар,  бары ситимнэрэ сөпкө  үлэлиир буоллахтарына эрэ уһун кыһыммытын этэҥҥэ туоруубут. Биллэн турар, оччоҕо эрэ  үлэ тахсар, сайдабыт, оҕолорбут, ыччаттарбыт чэгиэн, доруобай улааталлар», -диэн  тиэмэбитигэр киирдибит.

Дьон тупсаҕай олохтоноро сокуонунан мэктиэлэнэр

-Александр Иванович, бастатаны туран эһиги салайар кэмитиэккит туһунан сиһилии билиһиннэр эрэ.

-Биһиги үлэбит хайысхата диэн биир сүрүннээх, ол – дьон сөптөөх олоҕун-дьаһаҕын тиһигин быспакка хааччыйыы. Бастатан туран, биһиги тыйыс усулуобуйалаах айылҕабытын учуоттаатахха, дьиэни сылааска холбооһун, сылааһы биэрии, уу ситимин тардыы сүрүн сорукпутунан буолар. Энэргиэтикэ эмиэ дьон, уопсастыба олоҕун хааччыйыыны кытта быһаччы ситимнээх салаа буолан, биир соруктаах үлэни тэрийэбит. Ону тэҥэ, олорор дьиэни тутуу боппуруоһа ситимнэһэринэн, биир киэҥ хайысхалаах тиһик диэххэ сөп.

Биһиги сис кэмитиэппит ити үөһээ этиллибит хайысхаларынан Ил Түмэн көрүүтүгэр киирэр сокуоннар бырайыактарын барыллаан үөрэтэр, ырытар, бэлэмниир уонна дьокутааттар быһаарыыларыгар киллэрэр.  Кылгастык быһааран биэрдэххэ, олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыба тэрилтэлэрин  уонна олорор дьиэлэри, атын да салаалар эбийиэктэрин барыларын энэргиэтикэнэн хааччыйыыга сокуоннары ылынабыт. Салгыы, нэһилиэнньэлээх пууннары гаастааһын, энергиянан хааччыйыы уонна олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыба тэрилтэлэригэр, олорор дьиэ пуондатыгар, атын да салаалар эбийиэктэригэр  хапытаалынай өрөмүөнү ыытыы боппуруостарынан дьарыктанабыт. Инновационнай бэлиитикэ уонна тутуу матырыйаалын бырамыысыланнаһыгар сыһыаннаах сокуоннарга эмиэ биһиги кэмитиэппит эппитинэстээх. Биирдэ көрдөххө, судургу, дьон күннээҕи олоҕун хааччыйыы боппуруостара курдук эрээри,  бу хайысханы сокуонунан салайыы, бэрээдэктээһин уонна быраабы сүрүннүүр нуормалары ылыныы, тутуһаннарыы олус уустук, ымпыга-чымпыга  элбэх.

Кэмитиэппит 17 чилиэннээх, нэһилиэнньэ бары араҥатын хабар састааптаах - учуонайдар, урбаанньыттар, производствоҕа быһаччы үлэлии сылдьар дьон, учууталлар, быраастар бааллар Онон, холобурдаан эттэххэ,  биир сокуон бырайыагын олох бары эйгэтин өртүнэн ырытан, сыаналаан көрөбүт.   Итинник сыһыан ылынар сокуоннарбыт көдьүүһүн  үрдэтэр, норуот кыһалҕатын быһаарсарыгар чэпчэки да буолар.

        Кэмитиэппит социальнай-экэнэмииичэскэй  сайдыы эйгэтигэр судаарыстыбаннай бэлиитикэ тумус хайысхаларынан көрөн,  сокуону сөп түбэһиннэрэр соруктаах үлэни ыытар. Хайысхалар сүрүннээн 3 судаарыстыбаннай бырагырааманан торумнаналлар: “СӨ хаачыстыбалаах олорор дьиэнэн хааччыйыы”, “ СӨ хаачыстыбалаах дьиэ-уот хомунаалынай өҥөлөрүн уонна энэргиэтикэни сайыннарыыны хааччыйыы”,  “СӨ сиригэр аныгы куорат эйгэтин тэрийии”.

7-с ыҥырыы састаабынан кэмитиэт уопсайа 9 мунньаҕы ыытта.   Ааспыт сыл күһүҥҥү уонна 2024 сыл сааскы сессиятыгар 8 сокуон бырайыагын оҥорон, дьокутааттар көрүүлэригэр киллэрдибит, онтон 7-тэ бүтэһиктээх ааҕыыны ааһан ылылыннылар. Бу сокуоннарыттан үксүн норуот дьокутааттара, икки сокуону СӨ Бырабыыталыстыбата, биир сокуону  СӨ Борокуруора көҕүлээбиттэрэ.

Билигин биир сокуон бырайыага – “Элбэх кыбартыыраах дьиэлэри салайыыга урбаан үлэтин эрэгийиэннээҕи судаарыстыбаннай лиссиэнсийэни хонтуруоллааһыҥҥа уонна олорор дьиэлэри эрэгийиэннээҕи судаарыстыбаннай хонтуруоллааһыҥҥа  “Дьокуускай куорат” куорат уокругун олохтоох салайыныы уорганнарыгар СӨ сорох судаарыстыбаннай боломуочуйаны  биэрии туһунан” (норуот дьокутааттарын көҕүлээһинэ) көрүүгэ сылдьар.

Госдуума өйөөтө- сокуону ылыныахтара

-Ааспыт сыл күһүнүгэр Ил Түмэн Госдуумаҕа уустук суоллаах-иистээх сирдэргэ кытаанах тобохтору харайыы, тиэйии-таһыы сокуонугар уларытыылар туһунан сокуон барыла билигин хайдах быһаарыллан иһэрий?   

-Арассыыйа үгүс эрэгийиэннэрин кытта холоотоххо, биһиги айылҕабыт тыйыһын бары билэллэр.  Суолбут-ииспит уустуга, дэриэбинэлэрбит, куораттарбыт икки ардылара ырааҕа үгүс ыарахаттары үөскэтэллэр, сороҕор кыаллыбат да курдук буолар. Ону барытын түмэн Госдуума таһымыгар сокуоннары сөпсөһүннэрэргэ үлэ ыытабыт. Онно Арассыыйа Федерациятын Конституциятын сүрүн төрүттэригэр, сокуону оҥорууга дойду субъектара кыттыһалларын туһунан ыйыллар 104 ыстатыйатыгар олоҕурабыт. Ол курдук, ааспыт сыл күһүнүгэр Ил Түмэн аатыттан Госдуумаҕа  “Оҥорон таһаарыы тобохторун туттуу туһунан” ( уустук суоллаах-иистээх нэһилиэнньэлээх пууннарга  кытаанах тобохтору кытта үлэлиир эрэгийиэннээҕи оператордары быһаарыы бэрээдэгин судургутутар чааһыгар) РФ Сокуонугар уларытыылары оҥорорго  этии киллэрбиппитин өйөөбүттэрэ.  Госдуума Экологияҕа, сир баайыгар уонна тулалыыр эйгэҕэ кэмитиэтэ, бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Александр Коган тус бэйэтэ өйөөн, ону кытта РФ Айылҕа баайыгар уонна экологияҕа министиэристибэтэ, ППК  “РЭО” уонна РФ Бырабыыталастыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Виктория Абрамченко сэҥээрэннэр, сокуон барыла Госдуума көрүүтүгэр киирбитэ.

Цитата. -2023 сыл алтынньы 4 күнүгэр Госдуумаҕа сокуоҥҥа уларытыылары киллэрии туһунан Ил Түмэн оҥорбут сокуонун барыла 2024 сыл кулун тутар 14 күнүгэр Госдуумаҕа бастакы ааҕыыны ааспыта уонна бу сааскы сессияҕа ылыныллара күүтүллэр. Саха Сирин парламенын бары этиилэрин ылыммыттар. Сокуон бу сыл балаҕан ыйыттан толору күүһүгэр киирэрэ сабаҕаланар.   

Онон бу сокуон барылыгар, тыйыс айылҕалаах, уустук суоллаах-иистээх сирдэргэ,  тобох бөҕү харайыы болдьоҕо 11-12 ыйга диэри олохтоноро ыйыллыбыта. Ону таһынан  “уустук суоллаах-исстээх сирдэр”, “бөҕү тиэйэр-таһар ыстаансыйа” диэн өйдөбүллэр эбии киирбиттэрэ.  Бөҕү тиэйэр-таһар ыстаансыйаларга ирдэбиллэри олохтооһун РФ Бырабыыталыстыбатын боломуочайытыгар сүктэриллибитэ , уустук суоллаах-иистээх сирдэр биэрэчиннэрэ, ыстаансыйалар туһунан дааннайдар бөҕү тиэйии схематыгар киллэриллибиттэрэ. Сокуон барылыгар уустук суоллаах-иистээх сирдэр сылы эргиччи суоллара суоҕунан кытаанах бөҕү бэрийэр, утилизациялыыр, харайар эбийиэктэргэ таһар-тиэйэр кыахтара суох сирдэр, нэһилиэнньэлээх пууннар итинник эбийиэктэртэн 300 км. ордук ыраах турар  уонна кытаанах бөхтөрө сыл устата 20 тыһ. туоннаттан кыра   буоллаҕына киирэллэр диэн ыйыллан турар.

Бөҕү тиэйэр-таһар ыстаансыйалар -миэстэ (былаһаакка) диэн өйдөбүлгэ туспа кытаанах бөҕү харайар, ыарахан уйуктаах тырааныспарынан тиэйэр-таһар тутуулардаах, тэриллэрдээх  эбийиэк ааттанарын, киирэрин ситистибит. Холобура, уопсайа өрөспүүбүлүкэҕэ 636 нэһилиэнньэлээх пуун баарыттан,  уустук суоллаах-иистээх сирдэр ахсааннарыгар 221 нэһилиэнньэлээх пуун киирэр. 

Кэмитиэт саҥаны салгыы туруулаһар

-Кэмитиэт сокуону таһаарыынан, ылыныынан эрэ муҥурдаммакка, өссө араас өрүттээх үлэни ыытар. Бу кэм устата өссө туох тэрээһиннэр ыытыллыбыттарын, ханнык саҥа саҕалааһыннары киллэрэргит туһунан билиһиннэрдэххэ.

-Оннук, кэмитиэт өрөспүүбүлүкэбит судаарыстыбаннай былааһын бары уорганнарын уонна уопсастыбаннаһын кытта ситимнээхтик үлэлэһэр. Ордук хайысхабытын кытта ыкса сибээстээх боппуруостарынан үлэлиир тэрилтэлэри  уонна биһиги салаабытыгар сылыктааһыны, сыанабылы  ыытар бөлөхтөрү тутуһан дьарыктанабыт.

Тутуу хайысхатынан эдэр исписэлиистэргэ олорор дьиэни тутуу боппуруоһа сытыытык турар. Хайа да салааҕа билигин исписэлиис тиийбэтэ сытыы кыһалҕанан буоларын билэҕит. Онно биир сүрүн биричиинэнэн олорор дьиэнэн хааччыйыы буолар. Урукку сылларга, билигин да ити хайысханан бырагыраамалар, бырайыактар үлэлииллэр да, ол ситэри быһаарылла илик. Билигин ааҕан көрүүнэн, тыа сиригэр 4 тыһ. дьиэни тутан, эдэр исписэлиистэри олорор дьиэнэн хааччыйыы соруга турар. Бу улахан сыыппара.   Билигин  ити бырагыраамалары кэлимсэтик көрөн, инвестициялааһын бырагырааматын уонна   “Мин Сахам XXI үйэҕэ” үтүө хамсааһын чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэ уонна муниципальнай тэриллиилэр ылсан, сорох чааһын атыылааһыы схематынан барыан сөп. 

Гаастааһын боппуруоһунан уонна да атын  уматыктарынан ититии хайысхата билигин олус актуальнай буолла. Билигин Газгольдер технологията аан дойдуга киэҥник тарҕанан турар. Ону үөрэтэбит-чинчийэбит. Кылгастык быһаардахха, бу оптонуомунай гаас ситимэ. Убатыллыбыт гааһы тиэйэн илдьэн кыра кээмэйдээх емкоска кутан, харайан туһаныллар технология.  Аччыгый кээмэйдээх эбийиэктэргэ, чааһынай дьиэлэргэ ордук барсар. Саха Сиригэр аныгыскы сылга пилотнай бырайыак быһыытынан Уус Алдан Суоттутугар, Мэҥэ Хаҥалас Нуораҕанатыгар киллэриини былааҥҥа туруорабыт. Уопсай суумата 8  мөл. тахса. Онно өлүүлээн үбүлээһин ньыматын туттарга диэн көрөбүт. Холобура, биир эбийиэккэ 600 тыһ. солк. буоллаҕына, 200 тыһ. солк. өрөспүүбүлүкэ, 200 тыһ. солк. муниципальнай оройуон уонна 200 тыһ. туһанааччы бэйэтэ үбүлээн туруоруохтарын сөп. Ити барыллаан ааҕыы уонна былаан диэн бэлиэтиэххэ наада. Итинник ааҕыынан таһаардахха, 40 дьиэ итинник технологияҕа холбонуон сөп.    

Холобурдаан бэлиэтээтэххэ,  кэмитиэппит билигин  олорор дьиэлэргэ  оптонуомунай гаас тиһигин уонна  электроутунан барар, атын да  оптонуомунай хааччыйыы тиһиктэрин тэрийии боппуруоһунан бэрт  араас хайысхалары тутуһан үлэлиир. Хас да кыттыгас көрсүһүүлэри, дьүүллэһиилэри ыыттыбыт. Ол курдук Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков салайыытынан оптонуомунай гааһынан оттууга холбонууга туһуламмыт пилотнай бырайыагы чуолкайдыыр мунньахха  аһаҕастык дьүүллэһии, көдьүүстээх кэпсэтии барбыта. Салгыы билиһиннэрдэххэ, 2023 сыл ахсынньытыгар  “Аартыка: билигин уонна инникитин”  XIII норуоттар икки ардыларынааҕы пуорум икки сессиятыгар кыттыбытым.  “Мин эдэр сааһым үлэтэ” уопсастыбаннай бырайыагы СӨ кэҥэтии туһунан” төгүрүк остуолу  СӨ Уопсастыбаннай балаататын кытта бииргэ тэрийэн ыыппыппыт. 2024 сыл саҕаланыаҕыттан  “СӨ илин эҥэр улуустарын электроуотунан эрэллээхтик хааччыйыы миэрэлэрин туһунан” көһө сылдьар мунньаҕы,  “СӨ элэктэриичэскэй энергияҕа  сыананы (тарыыбы) олохтооһун уратыларын туһунан” диэн тиэмэҕэ Бырабыыталастыба чааһын,  “ Уус Маайа улууһун холобуругар СӨ тыатын сирин нэһилиэнньэлээх пууннарын уу ситиминэн хааччыйыы туһунан” көһө сылдьар мунньаҕы,   “Нэһилиэнньэлээх пууннарга (поселениеларга)  эдэр исписэлиистэргэ анаан олорор дьиэни сыаллаахтык тутуу туһунан” төгүрүк остуолу тэрийэн ыыппыппытын бэлиэтиэххэ сөп.

Ону кытта, Амма-Уус Маайа быыбардыыр уокуругуттан талыллыбыт дьокутаат буоларым быһыытынан, бу улуустарга хас да көһө сылдьар мунньахтары, көрсүһүлэри тэрийэн, быыбардааччыларым накаастарын толорорго, кинилэр туох-хайдах кыһалҕалаахтарын билэ-көрө сылдьарга кыһаллабын.

Чугастааҕы былааҥҥа  “Элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр уопсай баайдарын-дуолларын хапытаалынай өрөмүөннээһиҥҥэ эрэгийиэннээҕи бырагырааманы олоххо киллэрии” Бырабыыталыстыба чааһын, “СӨ чааһынай олорор дьиэлэри киин ититэр ситимҥэ холбооһун бырагырааматын оҥоруу туһунан” төгүрүк остуолу ыытыы тураллар.

Кэмитиэппит былаана элбэх. Кылаабынайа сайдыыттан  хаалбакка, аныгы технологиялар киириилэрин өйөөн иһэргэ, дьон-сэргэ интэриэһин, өҥөнөн туһанааччылар бырааптарын сокуонунан араҥаччылыырга дьулуһар, туруулаһар санаабыт баар, күүстээх.

Кэпсэтистэ Алексей МАТВЕЕВ

Хаартыскалар ааптар түһэрииилэрэ, куйаар ситимиттэн.