Уопсастыба

Бу нэдиэлэ саҥатыгар Дьокуускай куорат 23 №-дээх оскуолатыгар Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа Алексей Лупеевы кытта көрсүһүү буолан ааста. «Өстөөҕү өлөрөргөр суобаһыҥ оонньооботоҕо дуо? Хас киһини охтордуҥ?”, — диэбит курдук оҕолор киһи үөйбэтэх-ахтыбатах ыйытыктарын биэрдилэр.

«Сайын +» күнүскү оҕо лааҕыра оскуола иһинэн үлэлиир, манна иккис түһүмэххэ 12-17 саастаах оҕолор дьарыктаналлар. Уһуйааччылар үүнэр көлүөнэ Аҕа дойдуга бэриниилээх буола улаатан тахсарыгар, ыччат ортотугар буруйу оҥоруу аччыырыгар болҕомтолорун уураллар.

Төрөппүттэртэн төлөбүрэ суох лааҕыр 10-16 чааска диэри үлэлиир, оҕолору күҥҥэ үстэ аһаталлар. 75 оҕо үс этэрээккэ арахсан, социальнай бырайыактарынан, үҥкүүнэн дьарыктаналлар, пааркаҕа, бассейнҥа сылдьаллар.

Инженер идэлээх бөлөмүөччүк, разведчик

Алексей Лупеев «Аҕа дойдуну көмүскээччилэр» судаарыстыбаннай пуондаларын Саха Сиринээҕи салаатыгар социальнай координаторынан үлэлиир. Пуонда дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээһининэн тэриллибитэ. Манна буойуннар мэдиссиинэ, социальнай үлэһит, юрист көмөлөрүн ылалларыгар, үлэ булалларыгар, кыргыһыы хонуутугар эчэйиини  ылбыт, доруобуйаларынан хааччахтаахтарга  көмөлөһөллөр.

2022 с. Анал байыаннай дьайыыны биллэрээттэрин кытта, кини «Водоканал» АУо саахалы туоратар биригээдэтигэр үлэлии сылдьан,   баҕа өттүнэн Аҕа дойдуну көмүскүү барбыта. Үрдүк үөрэхтээх инженер штурмалыыр этэрээккэ киирэн, бөлөмүөччүгүнэн инники кирбиигэ сылдьыбыта. 2001-2003 сс. аармыйаҕа сулууспалыыр кэмигэр байыаннай эрчиллиини муора пехотатыгар ааспыта. Төһө даҕаны сүүрбэччэ сыл ааспытын иһин, сэрии сэбин хайдах тутталларын өйүгэр сааһылаан, санаан кэлбитэ.

Иккис командировкатын эмиэ штурмалыыр этэрээттэн саҕалаан баран, өстөөх суолун ирдэһэр разведкаҕа үлэлээбитэ, онтон батальон хамандыырын солбуйааччытыгар тиийэ үрдээбитэ. 

Саба түһүү сарсыарда 4-5 чааска ыытыллар 

Байыаннай дьайыы бэтэрээнэ кылааска киирээт, ким патриот баарый, илиигитин көтөҕүҥ диэбитигэр бэрт аҕыйах илии күөрэйдэ. Алексей Лупеев бу тыл ис хоһоонун быһааран баран: «Оччотугар төрөөбүт дойдугутун таптаабаккыт дуо?” — диэн ыйыппытыгар биир даҕаны оҕо ”оннук” диэбэтэ.

Салгыы уһун-киэҥ лиэксийэни ааҕа барбакка, кэпсэтиини ким тугу ыйытыан баҕарарыттан саҕалаата. Оҕолор биир-биир илиилэрин көтөҕөн, ыйытыктарын кутан-симэн бардылар.

Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа буойуннарга, кинилэр дьиэ кэргэттэригэр күүс-көмө буолар пуондаҕа үлэлээн, дьоҥҥо туһалаах курдук сананарын иһитиннэрдэ.

Кини инники кирбиигэ өстөөҕү кытта киирсии төгүрүк суукка, субуоталаах өрөбүлгэ сынньалаҥа суох ыытылларын, быыстала суох артиллерия ытыалыырын туһунан кэпсээтэ. Ол иһин уолаттар симиэнэ быһыытынан, бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэр.

Өр кэмҥэ кыргыһыы хонуутугар сылдьар киһи сылайан, робот курдук сылдьар. Бөлөмүөтү, 1200 боторуону хайаҕа соһон таһаарар эдэр да киһиэхэ чэпчэки буолбатах. Адреналин кылгас кэмҥэ тиийэр, онтон сэниэҥ эстэр. Онон эт-хаан өттүнэн дьарыктаах, эрчиллиилээх, элбэх эниэргийэлээх буолуохха наада.

Саамай улахан саба түһүү, кы­рыктаах кыргыһыы сарсыарда халлаан суһуктуйуута 4-5 чааска буолар эбит, бу кэмҥэ киһи айылҕатынан күүскэ утуйар, болҕомтото ыһыллар кэмэ. Ол иһин бөһүөлэк, куорат утуйа сыттаҕына саба түһүү саҕаланар.

Уута суох киһи өр барбат

Кыргыһыы хонуутугар аччык, сэниэтэ суох киһи буойун буолбат, уолаттар өстөөҕү кытта уун-утары киирсэргэ миин, соркуой буһарар сололоро суох. Ол иһин кураанах аһынан үссэнэллэр, кэнсиэрбэ, килиэп, галет укта сылдьаллар. Кинилэр сири хаһан, окуопаҕа, блиндажка, эбэтэр нэһилиэнньэлээх пууҥҥа дьиэ боппуолдьатыгар олороллор. 

Алексей этэринэн, элбэх астаах эрээри, уута суох киһи өр барбат, онон саамай наадалаах уу уонна байыаннай тэрил. Ас оннугар сороҕор элбэх ууну ылалларын кэпсээтэ.

— Өстөөҕү өлөрөргө бэйэҕин буруйдамматаҕыҥ, суобаһыҥ оонньооботоҕо дуо? — диэн ыйытыкка кини толкуйдуу барбакка, кытаанахтык: «Эн өлөрбөтөххүнэ, эйигин охторуохтара, онон киһи кэмсиммэт», — диэтэ.

Онтон кэлин киһи туох буолбутун өйдүүр эрээри, өстөөх туһугар дууһа ыалдьыбатын, арай бииргэ сэриилэһэ сылдьар доҕоргун эчэттэхтэринэ, сүтэрдэххинэ чахчы хомойоргун эттэ.

«Утарсааччыгын аһынан, суобаһыҥ оонньуура кыргыһыы хонуутугар мэһэй эрэ буолар. Маннык өйдөөх-санаалаах киһи туһалааҕы оҥоруон оннугар дьонун атахтыыр. Туруоруллубут сыал-сорук кэтэмэҕэйдээбэккэ булгуччу толоруллуохтаах, атын суол суох.  Кырасдааныскай олоххо эргиллэн кэлэн баран суобаһыҥ уоскуйбатаҕына, Таҥара дьиэтигэр, уйулҕа үлэһитигэр сылдьыахха сөп», — диэн быһаарда кини.

Кырдьыгы сымыйаттан араарарга 

Бастакы кыргыһыытын ахтарыгар ойуурдара биһиги тыабытыгар майгыннаабатын, бурдугу, ирииһи, гречканы, кукурузаны, подсолнуҕу олордорго уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ нэлэмэн хонуу, истиэп баарын кэпсээтэ. Хонууну көбүс-көнө суол устун маһы олордон араараллар эбит.

Өстөөх онно саһан сытарын булан ылан, самнарыахтаахтар. Алексей олунньуга-кулун тутарга Дьокуускайга кырыа кыһын, халыҥ хаар сытарын, оттон анараа күөх от бытыгыраан, үүнээйи тылларын, үс миэтэрэлээх сиргэ хойуу сэбирдэх быыһыгар киһи көстүбэтин сэһэргээтэ.

«Өскөтүн үрдүгэр сэбирдэх тохтон бардаҕына, өстөөх ханна бааргын билбит, онон тоҕута ытыалыахтарын иннинэ куотуоххун наада. Аан бастаан тиийэн, соһуйан, адреналин күүһүнэн сылдьаҕын. Кыргыһыы кэмигэр бэйэ-бэйэҕин көмүскэһэҕин, элбэх киһи охтор, ким төһөнү өлөрбүтүн чуолкай ааҕар уустук. Арай, снайпер ааҕыан сөп», — диэтэ Алексей Лупеев.

Оҕолор ыйытыктарыгар эппиэттиир кэмигэр Анал байыаннай дьайыы саҕаламмытыгар сорох эдэр дьон Казахстааҥҥа, Турцияҕа, Таилаҥҥа куоппуттарын, кинилэр дойдуларын ис сүрэхтэн таптаабаттарын иһитиннэрдэ. Төрөппүттэрэ онно үөрэппэтэхтэр.

1941-1945 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги эбэлэрбит-эһэлэрбит, биллэн турар, куттанар этилэр даҕаны, атын суол суох этэ. Дойдугун көмүскүү барбатаххына, ньиэмэстэр оҕолоргун, дьоҥҥун имири эһэр кутталлаахтара. 

«Билигин ас-таҥас, аралдьыйыы дэлэгэй, ол иһин дьон анараа туох буола турарын өйдөөбөттөр. Саха Сирэ ыраах, биһигини таарыйбат дии саныыр сыыһа, аныгы байыаннай тэрил ханна баҕарар тиийэр кыахтаах. Өскөтүн баҕа өттүнэн сэриилэһэ барар дьон бүттэҕинэ, эйэлээх олохпут эстиэн сөп.

Белгород куорат олохтоохторун камикадзе коптер тоҕута ытыалыыр, сирена тыаһаата даҕаны, буомбалааһынтан саһар сиргэ куоталлар. Ким маннык олоххо олоруон баҕарыай?», — диэтэ Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа.

Аармыйаҕа сулууспалаабатах дьон аптамааты, бөлөмүөтү хайа өттүттэн туталларын билбэттэрэ хомолтолоох, ол иһин үүнэр саҥа көлүөнэ байыаннай өттүнэн бэлэмнээх буолуохтааҕын бэлиэтээтэ. 

Оттон кини бүтэһик киирсиитигэр бааһырбытын, госпиталга эмтэммитин, табаарыһа илиитэ суох хаалбыт эрээри, бары тыыннаах эргиллибиттэрин эттэ.  

Көрсүһүү түмүгэр Дмитрий Апросимов, «Билии» Арассыыйатааҕы уопсастыба Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрэ от ыйыттан Арассыыйа эрэгийиэннэригэр «Аҕа дойдуга сулууспалыыбын» федеральнай бырайыак чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэҕэ «Билии дьоруойдара» бырайыак үлэлээн эрэрин туһунан иһитиннэрдэ. 

Билигин Анал байыаннай дьайыы туһунан куйаар ситимигэр араас сымыйа сураҕы тарҕаталлар, оттон оскуола оҕолоро аныгы кэм дьоруойдарын кытта илэ көрсүһүү кэнниттэн санаалара уларыйар, дойдуга тапталлара күүһүрэр. Итинник көрсүһүүлэр сайыҥҥы лааҕырдарга салгыы ыытыллыахтара.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ