Уопсастыба

Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Дмитрий Садовников сыл ахсын тутуллар дьиэ-уот ахсаана биллэрдик эбиллэн иһэрин туһунан эттэ. Ил Түмэн Тутууга, дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбатыгар уонна энэргиэтикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Корякин тутааччы биир саамай ытыктанар, бочуоттаах идэ буоларын, саҥа тутуулар куораппыт, өрөспүүбүлүкэбит тас көстүүтүн тупсаралларын бэлиэтээтэ. 

Тутуу тэтимирдэ

СӨ Тутууга миниистирэ Виктор Романов кэлиҥҥи уон сыл иһигэр 6 мөл. кв.м. тахса дьиэ-уот тутуллубутун, ол иһигэр 2,9 мөл. кв.м. кэтэх дьиэ буоларын иһитиннэрдэ. 2023 с. дьиэ-уот тутуута муҥутуур үрдүк кирбиини ситиспит,  705,1 тыһ. кв.м., ол иһигэр 315,4 тыһ. кв.м. элбэх кыбартыыралаах дьиэ тутуллубут. 2024 с. бастакы аҥаарыгар ити көрдөрүүнү куоһаран, 368,5 тыһ. кв.м., ол эбэтэр  былырыыҥҥыны кытта тэҥнээн көрдөххө, балтараа төгүл элбэх дьиэ күлүүһүн туттарбыттар.  

Нэһилиэнньэ ахсаана элбии турар, ол иһин кэлэр сылларга тутуу тэтимин ыһыктыбакка, өссө элбэтэн биэрэн, 2030 с. 832 тыһ. кв.м. дьиэ тутуллуохтаах.

Улуустары ылан көрдөххө, саамай элбэх дьиэ Алдан, Ленскэй, Нерюнгри оройуоннарыгар уонна Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы улуустарыгар тутуллар. Кэтэх дьиэни үгүстүк Мэҥэ-Хаҥалас, Хаҥалас, Амма, Нам, Ньурба, Сунтаар, Чурапчы улуустарыгар тутталлар. Ити ааттаммыт улуустарга тиийдэххэ, дьон иккилии этээстээх, панорамнай эргиччи түннүктээх, аныгылыы моһуоннаах тупсаҕай дьиэни үгүстүк тутталларын бэлиэтии көрөҕүн. Иккилии массыына киирэр гараастаахтар, ааннара пультан аһыллар. Тыа сиригэр сорох ыаллар куорат дьонунааҕар быдан кыахтаахтык олороллоро харахха быраҕыллар.

Быйылгы көрдөрүүнэн, Дьокуускай куорат олохтоохторун ахсаана 385 000 тиийдэ, бу сыыппара сыл ахсын эбиллэ турар, ол иһин дьиэ-уот тутуута өссө эбиллиэхтээх.

Сыана ыарыы турар

Дьиэ-уот тутуллар эрээри, сыана ыарыы турара дьону долгутар, күн бүгүн иккис ырыынактааҕар саҥа тутуллар дьиэ сыаната быдан ыарахан.  Кураанах эркиннээх дьиэни ылан баран өссө өрөмүөҥҥэр кырата 1-2 мөл. солк. угуоххун наада. Аҕыйах сыллааҕыта иккис ырыынакка баар бэлэм өрөмүөннээх дьиэлэр сыаналара саҥа тутуллар дьиэттэн ыарахан этэ.

Сыана үрдээбитин да иһин, ипэтиэкэ ылар дьон ахсаана аҕыйыан оннугар эбиллэ турар, холобур, 2024 с. бэс ыйыгар диэри 8,867 млрд. солк. суумалаах 2094 ипэтиэкэни ылбыттар. Былырыыҥҥы көрдөрүүнү 20,6 % куоһарбыттар, итиниэхэ Уһук Илиҥҥи, дьиэ кэргэн ипэтиэкэтэ тирэх буолар. Дьон кирэдьиити урут ортотунан 16,7 сылга ылар этэ, билигин болдьоҕо уһаан, 23,3 сылга тиийдэ. Биллэн турар, төһөнөн уһун болдьоххо ылаҕын даҕаны, оччонон ыйдааҕы төлөбүрүҥ кыччыыр.

Күн бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ эскроу счет нөҥүө 69 эбийиэк тутулла турар, атыылана илик дьиэ-уот ахсаана урукку сыллары кытта тэҥнээтэххэ, элбэх. Ол эбэтэр 1,5-2% ипэтиэкэҕэ хапсыбат дьон дьиэ аатыылаһаллара уустугурда. Кирэдьиит бырыһыана 20-21% тиийэ үрдээн, оннооҕор 1 хостоох кыбартыыраҕа ыйдааҕы төлөбүрүҥ 100 000 солк. таҕыста, онон итиччэ ипэтиэкэни төлүүр дохуоттаах киһи аҕыйах.

Тутуллар дьиэ улахан аҥаара Дьокуускайга тиксэр, куоракка элбэх кыбартыыралаах дьиэни эрэ буолбакка, кэтэх дьиэ тутуутун эмиэ сайыннарыахтара. 

Киһи быраабын кэһии

СӨ Дьиэ-уот тутуутун дириэксийэтин генеральнай дириэктэрэ Жанна Якименко 2025-2030 сылларга хаарбах дьиэттэн дьону көһөрүүгэ үп тиийбэтин, онон саҥа мэхэньиисим киириэхтээҕин туһунан эттэ. Сүрүн төрүөт быһыытынан тутуу матырыйаала, дьиэ-уот сыаната  ыараабытын аҕынна. Билигин үп дэписиитэ 32 млрд. солк. тиийбит, ону өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтэ уйунар кыаҕа суох эрээри, кыттыгас үбүлээһин оҥоруон сөп. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин бэс ыйыгар Дьокуускайга кэлэ сырыттаҕына Ил Дархан Айсен Николаев федеральнай бүддьүөттэн эбии үп көрөргө этии киллэрбит.    

Жанна Якименко саамай элбэх хаарбах дьиэ Алдан, Бүлүү, Ленскэй, Нерюнгри, Томпо, Мэҥэ Хаҥалас улуустарыгар баалларын бэлиэтээтэ. 2017-2022 сс. бырагыраамаҕа 2764 хаарбах дьиэ киирбитэ, ол иһигэр Дьокуускайга 957 дьиэ.

Хаарбах дьиэттэн дьону көһөрөргө эһиилгиттэн кэлэр биэс сыллааҕы бырагыраама олоххо киириэхтээх, ону толорорго сыана ыараабытын учуоттаан, өрөспүүбүлүкэҕэ 187 млрд. солк. ирдэнэр.

Кэлэр күһүҥҥү сиэссийэҕэ Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттара дьиэ-уот кодексатыгар уларытыылары киллэрэр сокуон барылын көрүөхтээхтэр. Бастатан туран, хаарбах дьиэттэн көһөргө толуйуу харчыта уларыйыахтаах. Ону таһынан, босхо бэриллэр дьиэ оннугар 25 сылга диэри болдьохтоон, дьону социальнай куортамҥа көһөрүөхтэрин сөп. Ити болдьох кэмигэр ыаллар эбии харчыны төлөөн, дьиэлэрин бас билиигэ көһөрөллөрө дьүүллэниэхтээх.

Хаарбах дьиэттэн көһөр дьону күн бүгүҥҥэ диэри буор босхо дьиэнэн хааччыйар этилэр, оттон билигин федеральнай бүддьүөккэ үп тиийбэтинэн сибээстээн, ону тосту уларытар санаалаахтар. Босхо бэриллэр дьиэни аны тохтотон, дьону уһун кэмнээх куортамҥа, эбэтэр ипэтиэкэҕэ көһөрүөхтэрин баҕараллар. Саахалланар туруктаах эргэ дьиэттэн дьону көһөрөргө субъектар 3,3 трлн. солк. үбү көрдөөбүттэр, оттон бүддьүөккэ 300 млрд. солк. баар. Онон эрэгийиэн киин куоратын үбүлүүрү тохтоторго этии киллэрбиттэр.

Дмитрий Садовников анал байыаннай дьайыы кэмигэр дойду соҕуруу куораттарын, саҥа эрэгийиэннэри чөлүгэр түһэрэргэ үбү-харчыны угарга болҕомтолорун ууралларын бэлиэтээтэ.

Арассыыйа үрдүнэн саамай элбэх хаарбах дьиэ Саха Сиригэр баар. 2030 сылга диэри Дьокуускайга биир да эргэрбит-эмэҕирбит самнархай мас дьиэ хаалыа суоҕа диэбиттэрэ харгыстаныах курдук. Хаарбах дьиэҕэ олорор кыра дохуоттаах дьон ипэтиэкэни ылар, кыттыгас үптэрин угар харчылара суох. Ону таһынан, бырагыраамаҕа эрдэ хапсыбыттар босхо дьиэлэммиттэрэ, оттон хаалбыттар үйэлэрин тухары куортамҥа, эбэтэр ипэтиэкэҕэ көһөллөрө киһи быраабын кэһии курдук өйдөнөр.

Үптээх хампаанньалар тоҕо кыттыспаттарый? 

Бачча сыана ыараабыт кэмигэр бэйэлэрэ даҕаны нэһиилэ тиийинэн олорор хаарбах дьиэ олохтоохторун эбии ороскуокка киллэрбэккэ, бүддьүөккэ тиийбэт үбү, дьиҥэр, атын ньыманан булуохха сөп. Сахабыт Сиригэр сир баайын хостуур бырамыысыланнай хампаанньалар элбэхтэр. АЛРОСА 2023 с. түмүгүнэн 85,2  млрд. солк, «Полиметалл» 528 мөл. дуоллар ыраас барыһы ылбыттара. Кинилэр хаарбах дьиэттэн дьону көһөрөр бырагыраамаҕа кыттыгас үптэрин угар кыахтаахтар. 

Санаан да көрдөххө, Мииринэйгэ, Ленскэйгэ, Алдаҥҥа, Нерюнгрига олорор улахан хамнастаах бырамыысыланнас үлэһиттэрэ хаарбах дьиэттэн көһөллөрүгэр судаарыстыба тоҕо босхо дьиэнэн хааччыйыахтааҕый?  Бастатан туран, үлэлиир тэрилтэлэрэ дьиэ тутан биэриэхтээх. Дьокуускай өрөспүүбүлүкэ киин куората буоларын быһыытынан, бырамыысыланнай хампаанньалар эргэрбит мас дьиэлэри көтүрэн, дьону саҥа дьиэҕэ көһөрөргө үптэрин угаллара буоллар, бу кыһалҕа быһаарыллыа этэ. Айылҕа баайын кинилэр Саха Сиригэр хостууллар, ол иһин өрөспүүбүлүкэ социальнай сытыы боппуруоһугар кыттыһыах тустаахтар.

Маны таһынан, тутуу хампаанньалара 10-12 этээстээх элбэх кыбартыыралаах дьиэлэри тутан, ону үрдэтиллибит сыананан атыылаан, улахан барыһы ылаллар. Кинилэр биир тутуллар дьиэттэн саатар 10% хаарбах дьиэттэн көһөр дьоҥҥо биэрдэхтэринэ, бүддьүөт ороскуота эмиэ аччыыр кыахтаах.

Онон кэлтэйдии үп тиийбэт диэн кыра дохуоттаах дьону куортамҥа, ипэтиэкэҕэ олордо сатаабакка, бырамыысыланнай уонна тутуу хампаанньаларын нөҥүө бу боппуруоһу быһаарар наада. Миллиардынан сомсор барыстарын дьон олоҕун тупсарарга ыыттахтарына, үтүө дьыаланы оҥорон, нэһилиэнньэ ытыктабылын, махталын ылыахтара. 

Ариан Иванов хаартыскаҕа түһэриитэ, СИА, куйаар ситимиттэн.