Уопсастыба

Бэйэм уон оҕолоох ыал саамай кыра оҕото буоламмын алта эдьиий, үс убай көрүүтүгэр-харайыытыгар улааппытым. Адьас эрдэ төгүрүк тулаайах хаалан таайым аах уонна убайдарым, эдьиийдэрим көмөлөрүнэн киһи-хара буолбутум. Ол эрээри, киһи олоххо суолун буларыгар бииргэ үлэлээбит, уустаан ураннаан эттэххэ, биир бурҕалдьыны соспут дьонуҥ улахан көмө, тирэх буолаллар эбит. Ол курдук, биһиги дьиэ кэргэн бүгүҥҥү олохпут торумун оҥорсубут саамай сүрүн киһибитинэн Галина Алексеевна буолар. Ол туһунан саас-сааһынан кэпсээтэххэ маннык.

1990 сыллаахха кэргэмминээн Саха судаарыстыбаннай үнүбэрситиэтин бүтэрэн баран «Кыым» хаһыакка бастаан кэриэктэринэн, онтон тыа хаһаайыстыбатын отделын кэрэспэдьиэнинэн үлэлээбитим, оттон кэргэним Марина «Бэлэм буол» хаһыакка  кэриэктэрдээбитэ. Оччолорго куоракка дьиэ куортамныыр да сүрдээх уустук этэ. Үрүҥ Күөлгэ даача дьиэни куортамнаан кыстаабыппыт, саас куоракка биир кыра хос көстөн көһөн кэлбиппит. Уолбут оччолорго үс саастаах этэ, Уус Алдаҥҥа, Тиит Арыыга таайым аахха кыстаабыта. Оҕобутун ахтан быыс булларбыт эрэ тыаҕа тахса турарбыт.

1991 сыл атырдьах ыйын саҥатыгар олорор дьиэ суоҕуттан, тыаҕа учууталлыы барарга быһаарынан, Тиит Арыыга тиийбиппит. Аҕыйах хоноот айдааннаах атырдьах ыйынааҕы путч буолбута, үлэлии сылдьыбыт «Кыым» хаһыатым сабыллыбыта. Ити кыһын үөрэммит оскуолабар учууталлаабытым, кэргэним нэһилиэк дьаһалтатыгар үлэлээбитэ. Онтон Марина ийэм кырыйда, ыарытыйар буолла диэн Бүлүү улууһугар, I Күүлэт нэһилиэгэр, көһөн тиийбиппит. Мин оскуолаҕа дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччынан, Марина учууталынан анаммыппыт. Дьэ, ол үлэлии сырыттахпына, 1994 сыллаахха, олунньу саҥатыгар, Уус Алдантан «Мүрү саһарҕата» хаһыакка үлэҕэ ыҥырар телеграмма тиийэн кэллэ. Оскуола дириэктэрэ Тамара Егоровна Соловьева, үөрэх чааһыгар солбуйааччы, билигин филология билимин хандьыдаата Гоголева Марина Трофимовна хайаан да бар, үлэлээ, үүн, сайын диэн алҕаан атаардылар. Дьэ, ити кэмтэн ыла Галина Алексеевнаны кытары бииргэ үлэлээбиппит. Билигин оччотооҕу кэми наһаа күндүтүк саныыбын. Бары да эдэр, эрчимнээх дьон -- Галина Бочкарева, Петр Павлов, Людмила Ноговицына, Лира Яковлева курдук чахчы дьоҕурдаах суруналыыстар мустан үлэлээбиттэр эбит. Люда Ноговицына билигин да биирдэ эмэ көрсөн уруккуну-хойуккуну санатыстахпытына: «Үлэбитигэр адьас бырааһынньыкка барар курдук үөрэ-көтө тиийэр этибит дии», -- диир. Кырдьык, олус тапсан, наһаа бэркэ үлэлээбиппит.

Биирдэ Саҥа дьыл бырааһынньыгар хордуонунан тэлэбииһэр экранын оҥорон, хара гына кырааскалаан, хос ааныгар иилэн кэбиһэн баран Галина Алексеевна биһикки ол саҕана саха тэлэбиидьэннэтин «Лена-ТВ» биэриитин үтүктэн биир идэлээхтэрбитин эҕэрдэлээбиппит. Кырдьаҕас үлэһиппит Коммунар Никитич Попов бырааһынньыгы эрдэ бэлиэтээн кэбиһэн баран, тэлэбиидьиэннэлэр уста кэлэллэр үһү диэн өйдөөн, кыбыстан ол бырааһынньыкка кэлбэтэх этэ. Кэлин ону истэн күлсүү бөҕө буолбуппут.

Онтон Галина Алексеевна Мэҥэ Хаҥалас улууһун хаһыатын эрэдээктэринэн ананан үлэлии барбыта. Мин хаһыаттан уурайан, улуус дьаһалтатыгар иһитиннэрэн-биллэрэр сириэстибэлэри кытары үлэлиир отделга үлэлии сырыттахпына, өрөспүүбүлүкэ бастакы Бэрэсидьиэнэ М.Е.Николаев «Республика бүттүүнэ»-«Вся Республика» диэн нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар иһитиннэрэр-ырытар хаһыаты тэрийбитэ. Мэҥэ Хаҥаластан Галина Алексеевнаны ыҥыттаран ылан генеральнай дириэктэринэн -кылаабынай эрэдээктэринэн анаабыта. Арай биир күн Галина Алексеевна эрийэн, «Республика бүттүүнэ» сахалыы хаһыакка эрэдээктэринэн кэл диэн ыҥырда, өссө кыбартыыра көһүннэ да биэрэбин диэтэ. Мин толкуйданыах буолан табаарыстарбын, дьиэ кэргэммин кытары сүбэлэһэн баран үлэлии киирэргэ сөбүлэстим. Оччолорго улуус баһылыгынан Афанасий Васильевич Мигалкин үлэлиир этэ. Киниэхэ киирэммин кэпсээбиппэр: “Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай сулууспа академиятыгар биһиги улууспутугар быйыл икки миэстэни биэрэр туһунан сурук кэлэ сытар. Мантан биирэ эйиэнэ, дойдугар хаалан үлэлээ”, -- диэтэ. Дьэ, моһуок буолла. Афанасий Васильевич тылын ылымматым хайдах да сатаныа суох курдук. “Киирэбин диэн сөбүлэҥмин биэрэн кэбиспитим ээ”, -- диэбиппэр балачча өр кэтэмэҕэйдээн баран, үчүгэйдик үлэлиирбэр алҕаан атаарда. Онон баһылык кэбиниэтиттэн олус чэпчээн таҕыстым.

Саҥа хаһыаты тэрийии, таһаарыы биллэн турар уустуга биллэр. Өссө биһиги хаһыат эрэ оҥорор кыһалҕалаах буоллахпыт дии. Оттон Галина Алексеевна генеральнай дириэктэр-кылаабынай эрэдээктэр буолан саҥа тэрилтэ устаабын оҥоруу, каадырдары сүүмэрдээһин, нууччалыы, сахалыы хаһыаттар эрэдээксийэлэр кэнсиэпсийэлэрин, тутулларын бигэргэтии, ону көмүскээһин, үлэлиир усулуобуйаны тэрийии, матырыйаалынай – тиэхиньиичэскэй боппуруостары быһаарыы, үбү-харчыны көрдөһүү үгүс түбүгүн барытын быһаарбыта. Бастаан Бырабыыталыстыба бастакы нүөмэрдээх дьиэтигэр биир кэбиниэттээх этибит. Бастакы нүөмэрбитин ньилбэкпитигэр ууран олорон суруйан, биир-икки көмпүүтэрдээхпитигэр уочараттаан туран талан, таҥан оҥорбуппут. Кырдьык, ыарахан этэ. Сотору син дьиэлэнэн-уоттанан ыал ыалынан буола түспүппүт. Сүрдээх бигэ кэллэктиип буолбуппут. Иккис сылбытыгар номнуо 15 тыһыынчаттан тахса ааҕааччыламмыппыт. Ол салайааччыттан улахан тутулуктааҕа биллэр.

Ол эрээри, биһиги ыал эмиэ икки аҥы барбыппыт. Марина миигин кытта куоракка киирэн саҥа тэриллибит хаһыакка кэриэктэринэн үлэлээбитэ. Уолбут Бороҕоҥҥо уолаттар «Уолан» гимназияларыгар үөрэнэ сылдьара, эмиэ саҥаһым, таайым көрүүлэригэр-истиилэригэр хаалбыта.  Эһэлээх, эбэтэ икки ыйдаах эрдэҕиттэн бүөбэйдэспит буоланнар, күннэрэ-ыйдара киниттэн тахсар. Онон оҕобут туһугар төрүт долгуйбаппыт эрээри ахтарбыт, бииргэ олоруохпутун баҕарарбыт сүрдээх. Быыс булларбыт эрэ Бороҕоҥҥо тахса турабыт. Иккис сылбытыгар дьиэ-уот да өтөрүнэн көстүө суох быһыылаах диэн төттөрү дойдубар тахсар санаалар кииртэлиир буолан бардылар. Бороҕоҥҥо икки мэндиэмэннээх дьиэ туттубуппут. Адьас бэйэм илиибинэн-атахпынан туппут дьиэм буолан сүрдээҕин сөбүлүүбүн. Өссө тупсаран, киэргэтэн иһэр баҕа баһаама. Киһи бэйэтэ бас билэр дьиэлээх-уоттаах буолара олус да үчүгэй эбит дии саныыбын. Ити иннинэ уолбут уон аҕыс сааһын туоларыгар хайаан да бэйэбит туспа дьиэлээх уонна массыыналаах буолуохтаахпыт диэн бэйэбит бэйэбитигэр сыал туруоруммуппут. Ыал буолбуппут төһө да 8 сыл буоллар икки чымадааннаах  эрэ куоратынан, Уус Алданынан, Бүлүүнэн көһө сылдьыбыппыт. Онтон дьэ дьиэ-уот туттан олохсуйан иһэн, эмиэ үлэни батыһан баран хааллахпыт дии. Онон кэргэмминээн сүбэлэһэн баран төттөрү тахсыыһыбыт дуу диэн быһаарыммыппыт. Ити санаабын биир күн Галина Алексеевнаҕа эппиппэр туох да сүрдээҕин хомойдо.

Ол күн тута Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ В.М.Власовка сурутуута да, уочарата да суох күүһүнэн кэриэтэ киирэр. Галина Алексеевна: «Үс эрэдээктэр бары улуустартан кэлбиппит, Дьокуускайга олорор дьиэбит суох, хаһыаты таһааттарар буоллаххытына боппуруоһу быһаарыҥ», - диэн абаран-сатаран саҥарбытыгар, кытаанахтык туруорсубутугар анарааҥҥыта оруобуна мунньахтыыр остуолугар сытар халыҥ испииһэк сыһыарыылаах бырабыыталыстыба уурааҕын бырайыагар «Республика бүттүүнэ» - «Вся Республика» эрэдээксийэтин үлэһиттэригэр икки кыбартыыраны аныыр туһунан сурулла сылдьарын көрбүт. Түргэн үлүгэрдик икки сыыппараны үс гына көннөрөн уоскутан таһаарбыт. Галина Алексеевна кэлээт, миигин ыҥыран ылан ону кэпсээтэ. Бары да олус үөрдүбүт. Онон иккис сылбытыгар Галина Алексеевна бэйэтэ, бастакы солбуйааччыта Петр Попов уонна мин дьиэлэнэр дьоллоннубут.

Бороҕоннооҕу дьиэбитин атыылаан, саҥа икки хостоох кыбартыырабытыгар угуохтаах кыттыгас үппүтүн төлөөн долгуйар Дьокуускай куорат дьиҥнээх олохтоохторо буолан хаалбыппыт. Дьиэбит малааһыныгар эрэдээксийэ үлэһиттэрэ бука бары сылдьан алгыс үтүөтүн анаабыттарын билигин да манньыйа ахтабыт.

«Чолбон» сурунаал үлэһитэ буоларбар эмиэ Галина Алексеевна улахан өҥөлөөх. «Сахабэчээт» аптаныамынай тэрилтэ генеральнай дириэктэринэн үлэлии олорон мин «Саха Сирэ» хаһыакка сурук отделыгар эрэдээктэрдии сылдьар киһини ыҥыран ылбыта. Онон биһиги ыал олохпут оҥкулун оҥорсубут, үлэһит быһыытынан үүнэрбитин хааччыйбыт киһибитинэн Галина Алексеевна буолар. Марина Гаврильевна билигин "Айар" кинигэ кыһатын кылаабынай эрэдээктэрэ, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ. Оттон мин 2014 сыллаахха Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнинэн буолбутум, «Чолбон» сурунаалга кылаабынай эрэдээктэринэн, онтон солбуйааччытынан үлэлээбитим төрдүс сыла. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх суруналыыһа, бэчээтин туйгуна буоллум. Уолбут эмиэ бэчээт эйгэтин үлэһитэ.