Уопсастыба

Төп-төгүрүк моонньоҕон курдук хара харахтардаах истиҥ мичээрэ, минньигэс астаах остуолугар олорон эрэ налыччы үүттээх чэйи иһэ-иһэ олох туһунан ирэ-хоро кэпсэтэрбит, күлэрбит-үөрэрбит, туохтан эрэ санаам түстэҕинэ өрүү үтүө өттүн көрөргө үөрэтэрэ, сүбэлиирэ-амалыыра субу баар курдук...

Миигин төрүөхпүттэн көрбүтэ

Мин төрүөхпүттэн эдьиийбэр уонна эбэбэр иитиллибитим, кинилэр миэхэ ийэлээх аҕабын солбуйбуттара. Ийэм үөрэҕин бүтэрэн баран атын нэһилиэккэ ананан үлэлии баран, онно иккистээн ыал буолан, оҕолонон каникул эрэ кэмигэр аҕыйах хонукка көрсөрбүт.

Аны ымсыырбыккын атыылаһыаххын сороҕор харчыҥ тиийбэтэҕинэ, эдьиийим хаһан даҕаны аккаастаабат этэ, бу сиртэн барыар диэри көмөлөһө турара.  Киниэхэ эттэхпинэ, хайа баҕарар кыһалҕа быһаарыллар, үп-харчы көстөр диэн өйдөбүллээҕим, оннук миигин төрүөхпүттэн көрбүт буолан, оҕотун атаахтатара. Онон эдьиийим баарын тухары бу олоххо бигэ тирэхтээх, кэтит көмүскэллээх курдук сананарым, ыксаатахпына тута төлөпүөннээн, хайа баҕарар уустук боппуруос дөбөҥнүк быһаарыллар курдук саныырым.

Суотабайбар эдьиийим контаагар киирдэхпинэ, күлэн-үөрэн мичилийэн олорор хаартыскатын көрөбүн, төлөпүөнүн нүөмэрин хайдах даҕаны сотторон кэбиһиэхпин илиим барбат. Биир өттүнэн, төлөпүөн анараа уһугар аны эдьиийим барахсан эппиэттээбэтин өйдүүбүн. Бырастыылаһар күммүтүгэр быдан дьылларга быраһаай диэбитим даҕаны, өйүм-санаам, сүрэҕим бастаан ыыппакка түүн уһуктан кэлэрим.  

Кэм-кэрдии ааһан истэҕин аайы, өйүҥ сүрэххин баһыйан, бу дойдуга букатын кэлбит киһи суоҕун ылынан, киһи олоҕо түннүгүнэн көтөн ааспыт чыычаах курдук түргэнник элэҥнээн ааһарын дьэҥкэтик өйдүүгүн.

Олоҕун тухары биир үлэҕэ

Эдьиийим Рязанскай уобаласка, Кадомҥа, иис технологын идэтин баһылаан баран үйэтин тухары биир эрэ тэрилтэҕэ, Ньурбатааҕы Райпромкомбинаакка үлэлээбитэ, кэлин «Иис-уус» буолбута, онтон биэнсийэҕэ тахсыбыта. Эбэбин кытта иккиэн этэрбэстэн саҕалаан, бэргэһэҕэ, үтүлүккэ тиийэ ис-тас таҥаһы барытын тигэллэрэ, оҕо сылдьан сарсыарда иистэнэр массыына тыаһыттан уһуктааччыбын, киэһэ хойукка диэри эмиэ массыыҥка тыаһа доҕуһуоллуура.

Дьиэбит иһэ араас өҥнөөх таҥас лоскуйдарынан, кыһын түүлээҕинэн туолара. Дьонум хойукка диэри этэрбэспиттэн бэргэһэбэр тиийэ барытын тигэн биэрэллэрэ. Оччолорго 1980-90-ус сылларга билиҥҥи курдук маҕаһыыҥҥа ас-таҥас арааһа хоточчу анньыллан турбат этэ, дэписиит буолан, табаар кэллэҕинэ түбэһэн ылбатыҥ да бүтэн хаалара.

Эдьиийим «Burda moden» сурунаалы сурутара, сандал саас күн чаҕылыччы тыган, халлаан сылыйан, кыһыҥҥы халыҥ таҥаспынан итииргиир буолбуппар үлэтиттэн кэлэн баран: «Бу сурунаалга ханнык куурканы сөбүлүү көрбүккүн этээр, тигэн биэриэм», — диэбитэ. Мин дьиэҕэ баар сурунаалы барытын хастым уонна сөбүлүү көрбүппүн тарбахпынан ыйан биэрдим.

Сарсыныгар сааскы ыраас халлаан курдук күөх өҥнөөх миэтэрэлээх таҥаһы аҕалан, остуолга ууран кырыйан, кууркабын араҕас, кыһыл өҥүнэн эбии киэргэтэн, бэрт муодунай таҥаһы тигэн биэрдэ. Оскуолаҕа тиийбиппэр оҕолор: «Хайа, бу хантан маннык куурканы ыллыҥ?», — диэн ыйыталастылар, сорохтор ымсыырдылар да быһыылаах. Оттон аан бастаан пуховик муодата кэлбитигэр иһигэр кус түүтүн уган, бэрт сылаас куурканы тикпитин хойукка диэри сөбүлээн кэппитим.    

Райпромкомбинаакка эдьиийбин батыһан сороҕор үлэтигэр барсааччыбын. Иистэнэр сыахха киирдэххэ, уп-уһун улахан хоско сүүһүнэн иистэнэр массыына тыаһа собуот курдук ньиргийэн олороро. Тыаһа бэрт буолан, хаһыытаһан кэпсэтэҕин.

Онтон салгыы атын хоско киирдэххинэ, кыптыыйдаах дьахталлар улахан остуолга рулоннаах таҥаһы эргитэ сылдьан кырыйаллар, тигиллиэхтээх таҥаһы мыыланан бэлиэтииллэр, нөҥүө хоско бэлэм таҥаһы сааһылаан, ыскалаакка ыыталлар. Оҥорон таһаарыы биир да мүнүүтэ тохтообокко, тиһигин быспакка барара, хас биирдии үлэһит тус эппиэтинэстээх үлэтин эҥкилэ суох толороро. 

Ньурбатааҕы Райпромкомбинаат чугастааҕы Мииринэй, Ленскэй бырамыысыланнаһын оробуочайдарын баахта үлэтигэр кэтэр анал таҥаһынан, үтүлүгүнэн хааччыйара. Ону таһынан, бородууксуйаларын көрүҥүн кэҥэтэн, аатырбыт Иваново фабрикатыттан итэҕэһэ суох матарааска тиийэ бэрт кыраһыабай суулаах утуйар таҥаһы, дьиэҕэ кэтэр халааты, көстүүмү, утуйар сорочканы тигэллэрэ. 

Ньурба оройуонун сэбиэтин хас да ыҥырыылаах дьокутаата

Самаан сайын салаллан кэлиитэ бэс ыйын 9 күнүгэр текстильнэй уонна чэпчэки бырамыысыланнас күнүн, идэлээх бырааһынньыктарын бэлиэтээн, айылҕаҕа тахсан, үлэһиттэр дьиэ кэргэттэрин, оҕолорун-сиэннэрин илдьэ кэлэн, ыһыах курдук толору астаах, араас күрэхтэһиилээх улахан түһүлгэ тэрийэллэрэ. Мин биирдэ туох эрэ күрэххэ кыттан, миэстэлэспиппэр аатырбыт Сэбиэскэй космонавтар тустарынан элбэх хаартыскалаах, халыҥ кинигэни биэрбиттэрэ.

Ньурбатааҕы Райпромкомбинаат улахан иллээх кэлэктииптээҕэ, кыһын Саҥа Дьылы бары бииргэ бэлиэтиирбит, араас өҥнөөх уоттарынан сандаара, суһумнуу оонньуур харыйа тула биһигини, оҕолору туруоран, Эһээ дьыл уонна Хаарчаана эҕэрдэлииллэрэ, бэлэх туттараллара. Оттон сандал саас кулун тутар 8 күнүгэр «А ну-ка, девушки!», — күрэххэ ньуоскаҕа уу кутан баран сүүрэллэрэ, түргэнник баттах өрөргө, ким саамай минньигэс аһы астаан аҕаларыгар күрэхтэһэллэрэ.  

Эдьиийим үлэтин таһынан уопсастыбаннай үлэҕэ, итинник кэлэктииби түмэр араас тэрээһиннэри, субуотунньуктары тэрийиигэ кыттара, хомсомуоллар, дьахталлар түмсүүлэрин бас-көс киһилэрэ Ньурба бөһүөлэгин, оройуонун сэбиэтин мунньаҕын хас да ыҥырыылаах дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ. Бүлүү эбэ кытылыгар хатыҥ чараҥ быыһыгар турар күөх Ньурба тупсарын, сайдарын туһугар үгүс сыратын биэрбитэ эрээри, хаһан даҕаны бэйэтин киһиргэнэн дьоҥҥо кэпсии сылдьыбат сэмэй холку майгылааҕа.  

1990-ус сыллар саҥаларыгар аан бастаан көмпүүтэр кэлбитэ, эдьиийим бастакынан онно үлэлии үөрэнэн, хонтуора докумуонун, ким төһөнү иистэммитин нуорматын, былаанын төһө толорбутун нэдиэлэ, ый ахсын таблица оҥорон, хамнастарын ааҕара. Райпромкомбинаакка уһанар сыах эмиэ баара, кинилэр докумуоннарын эмиэ киэһэ хойукка диэри толороро.

Оттон сарсыарда эрдэ туран үлэтигэр барыан иннинэ оһоҕун отторо, күлү таһаарара, өрөбүлбүтүгэр иккиэн маспытын хайытарбыт, тиэргэн хаарын күрдьэрбит. Киэһэ чэйдии олорон: «Куоракка бэлэм баанналаах, киин ититэр ситимнээх дьиэҕэ олорбут киһи», — диэн харахпытыгар ыра санаабытын ойуулуурбут.

Талааннаах иистэнньэҥ, бастыҥ оҕуруоччут  

Сайын бириэмэтин барытын тэпилииссэҕэ, оҕуруокка аныыра, тиэргэммит улахан аҥаарыгар хортуоппуй олордорбут, атына кабачки, оҕурсу, помидор, моркуоп, сүбүөкүлэ, укроп, петрушка, күөх луук, ону таһынан, моонньоҕон, хаптаҕас, бузина үүнэрэ. Оҕуруот аһын барытын бэйэбит сиэбэт буолан, дьоммутугар түҥэтэрэ, куулунан хортуоппуй биэрэрэ.

Биирдэ күөмэйим ыалдьан температуралаан сытабын, аһата сатыырын аһаабаппын, эдьиийим эттээх блины буһарда, мин хайыһан да көрбөтүм. Эбиэт саҕана бииргэ үлэлиир кыргыттарын кытта киирэн чэйдээтилэр, блинытын, соркуойун хайҕыы-хайҕыы сиэтилэр, ол быыһыгар кэпсэтэ олорон күлсэн чачыгыраһа түһэллэр. Мин аһы барытын бүтэриэхтэрэ диэн ыксаан ойон турдум, остуолга олорон аһаатым уонна үтүөрэн хааллым.

Оскуоланы бүтэрэр сылбар эдьиийим күлүмүрдэс кыра блескалардаах сырдык оруосабай таҥаһы аҕалан, банкекка хайдах былааччыйаны кэтиэхпин баҕарарбын ыйыталаста. Мин хаһан даҕаны банкекка сылдьыбатах киһи санныбын ыгдах гыннараат: «Билбэппин ээ», — диэтим.

Эдьиийим  «Burda moden» сурунаалын арыйан көрө түһээт, Барби куукула таҥаһын курдук тэлээркэй, бэрт мааны былааччыйаны начаас тигэн биэрбитэ, баттахпын бугудьунан эрийэн, бүрүчүөскэ оҥорбута. Олох киэҥ аартыгар тахсар бэлиэ күммэр кэтэр таҥаһым кэннигэр кыра аһаҕастааҕын көрөн уолаттар: «Былааччыйатын таҥнары кэппит», — диэбиттэрин: «Кинилэр муоданы билбэттэр», — диэн өрө тыыммыта.

Дьокуускайга үөрэх туттарса барарбар сайыҥҥы көстүүммүн, СГУ-га киирбитим кэннэ күһүн-саас кэтэрбэр биирэ уһун, биирэ кылгас халтаҥ сону тигэн биэрбитэ. Суруналыыстыка салаатыгар бииргэ үөрэммит оҕолорум ол соммун дьүһүнүгэр тиийэ баччааҥҥа диэри өйдүүллэр.

«Харчыҥ бүтүөр диэри хаһан даҕаны сылдьыма, эрдэттэн суоттанан кыбыстыбакка этээр, мин дьону булан ыытарым курдук», — диэччи урут куоракка улуустары кытта кэпсэтэр таксофон төлөпүөн пуунугар кэллэхпинэ. Ол саҕана суотабай суох этэ.     

Сүүрбэччэ сыл Сибиир улахан куоратыгар  

Эдьиийим биэнсийэҕэ тахсан баран хаһааҥҥа диэри оһох отто, мас хайыта сылдьыай, куоракка бэлэм бааннаалаах, киин ититэр ситимнээх дьиэҕэ олорор ыра санаатын толорон, ийэтин, эбэбитин кытта Новосибирскайга көһөн, сүүрбэччэ сыл Сибиир улахан куоратыгар олордулар.

Онно олоҕун аргыһын көрсөн ыал буолан, даачаҕа оҕуруот аһын, малина, клубника, роза, араас өҥнөөх киһи саҕа гладиолус сибэккилэри, ранетки суортаах яблоня олордон, биһиэхэ барыанньа ыытара. Кыһын бааҥканы арыйдахха, малина, клубника сыта кэлэрэ.

Кинилэр дьиэлэригэр Новосибирскайга үөрэнэр элбэх устудьуон, уоппускаларыгар күүлэйдии, эмтэнэ, көрдөрүнэ кэлбит биир дойдулаахтара хонон-өрөөн, сынньанан ааһаллара. Эдьиийим кэлбит киһини сорохторун аан бастаан саҥа көрдөр даҕаны, барыларын үөрэ-көтө итии чэйдээх, сылаас астаах көрсөрө. Ол иһин киниэхэ махтанар, истиҥник саныыр киһи үгүс. Быраатым эмиэ устудьуоннуур сылларыгар эдьиийдээх эбэтигэр олорон үөрэммитэ.

Эдьиийим төһө даҕаны биэнсийэҕэ таҕыстар, өрүү саҥаны билэ-көрө сатыыр идэлээҕэ, куурустарга үөрэнэн, араас табаары атыылаан, эбии харчы киллэринэрэ, ситиһиилээх үлэтин иһин Гавайи курдук Кытай аатырбыт Санья куоратыгар баран кэлбитэ, айанын хампаанньа төлөөбүтэ.

Мин Новосибирскайга тиийдэхпинэ наһаа үөрэрэ, даачаҕа тахсан, шашлык буһарарбыт, тотуохпар диэри малина, клубника үргээн сиирим. Саҥа үлэлээн эрэр кэммэр айаным аҥаарын кини уйунара, аан бастаан енот саҕынньах, нуорка бэргэһэ атыылаһарбар көмөлөспүтэ. 

Бассаапка аймахтар бөлөхтөрүгэр киһи олоххо туһанарыгар өрүү туох эрэ туһалааҕы, сонуну булан ыытара. Олоҕун тухары кыаҕа баарынан племянниктарыгар көмөлөһөрө, иккис ийэбит курдук туллубат тутаах, күн күбэй  киһибит быдан дьылларга быраһаай, эн сылаас сыһыаныҥ, сырдык сэбэрэҥ биһиги сүрэхпитигэр өрүү тыыннаах буолуоҕа.