Уопсастыба

Устуоруйаны сэгэттэххэ

Норуот номоҕо кэпсииринэн, ньурбалар төрдүлэрэ Ньырбакаантан, тоҥус кыыһыттан тахсыбыт. Кини Бүлүү эбэ устун оҥочонон устан, Өлүөнэ эбэни өксөйөн, халыҥ хаҥаластарга тиийэн, Мунньан Дархаҥҥа (Тыгын Дархан аҕатыгар) ойох тахсыбыт. Онтон хас да уолу төрөтөн, уолаттара улааппыттарын кэннэ дойдутун Бүтэй Бүлүү диэки түһүнэн түөрт улууһу төрүттээбиттэр. Ол иһин ньурбалары тоҥус хааннаахтар дииллэр.

1824 с. аан бастаан Марха улууһа тэриллибитэ, кини Үөһээ Бүлүү састаабыгар киирэрэ. Саҥа тэриллибит улуус бастакы баһылыгынан 1-кы Дьаархан нэһилиэгин старостата Бүөтүр Слепцов үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ олохтоохтор хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи иитиинэн дьарыктаналлара, сата уустарын оҥоһуктарын Сунтаарга, Өлүөхүмэҕэ, бэл Бодойбоҕо тиийэ атыылаһаллара. 1848 с. Ньурбаҕа бурдугу олордуунан дьарыктанар нууччалар кэлбиттэрэ, Куочай тула олохсуйбуттара. 

Арассыыйа алмааһын чиэппэрин манна хостууллар

Ньурба улууһа алмааһынан, чоҕунан, гааһынан, минеральнай уунан баай дойду, манна Арассыыйа алмааһын чиэппэрин хостууллар. Ааспыт үйэ 1950-1980 сылларыгар Москубаттан, Ленинградтан Амакинкатааҕы эспэдииссийэ геологтара кэлэн, улуус киинигэр олохсуйан үлэлииллэрин тухары 500 тахса кимберлит туруупканы арыйбыттара.

1994 уонна 1996 сс. Ботуобуйатааҕы уонна Ньурбатааҕы алмаас туруупката көстөн, Ил Түмэн уурааҕынан бөһүөлэк Ньурба куората буолбута. Баахта ыарахан үлэтин кыайар эр дьон бырамыысыланнаска үлэлииллэрин таһынан, тыа сирин дьоно былыргыттан күн бүгүҥҥэ диэри үрүҥ илгэни үрүлүччү сүүрдэн, эмис эти астаан, ону сүрүн дьарык оҥостон олороллор. 

Эмис эт, араҕас арыы, минньигэс мүөт

Ньурба (Марха) улууһа төрүттэммитэ 200 сылын бэлиэтиир тэрээһиннэр чэрчилэринэн Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуот айымньытын киинигэр тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарааччылар дьаарбаҥкалара буолан ааста. Манна бу дойдуттан төрүттээх дьон уонна сибиэһэй эти, үрүҥ аһы амсайыан баҕалаах куорат олохтоохторо муһуннулар.

Дьаарбаҥканы кэнсиэртиир саала кыараҕас көрүдүөрүгэр икки өттүттэн остуоллары уураннар, киирэргэ-тахсарга олус кыараҕас да буоллар, дойдуларын аһын ахтыбыт дьон халыҥ халҕаһалара саба халыйан кэллэ. Ньурба улууһун Күндээдэ нэһилиэгиттэн ынах, убаһа этин аҕалан киилэтин 700 солк. атыылаатылар. Итинник сыананан куулунан 20 кг. холу, бууту тута ылар буоллаххына, биэрэллэр. Бырааһынньык мааны аһа — харта киилэтэ 700 солк., ынах быара 550 солк.

Антоновка нэһилиэгиттэн урбаанньыт А.И. Васильев «Краковскай», «Дьол» халбаһыны, «Куочай», сарсыардааҥҥы аһылыкка сиир сервелаты астаан аҕалбыт, бородууксуйа киилэтэ 770-1056 солк.

«Байар» кэпэрэтиип үрүҥ ас арааһын остуолга хоточчу ууран, дьаарбаҥкаҕа кэлбит дьоҥҥо амсатта. «Уйгун» кэпэрэтиип ынах арыытын киилэтин 1200 солк., күөрчэҕи киилэ аҥаарын 600 солк., чохоону киилэ аҥаарын 500 солк. атыыга таһаарда.

Ону таһынан, сибиэһэй эттэн бэлимиэни, гедзаны киилэтин 320 солк., тиэптэли 380 солк., кэтилиэти 380 солк. атыылаатылар. Николай Чусовской аатынан Антоновкатааҕы орто сүһүөх оскуола биисинэс-инкубаторын иитиллээччилэрэ собо миинин бороһуогун, борщка кутуллар оҕуруот аһын бэлэмнээбиттэр, мүөт, мыыла оҥорбуттар.

«Бу барыта оҕолор оҥорбут бородууксуйалара, кинилэр бэйэлэрэ идиэйэтин толкуйдаан, араас бырайыак оҥороллор. Оскуолабытыгар тигээйини иитэбит, быйыл 11 дьиэ кэргэннээх этибит, онтон мүөт ылан, дьаарбаҥкаҕа аҕаллыбыт. Ойууртан эмтээх оту, отону хомуйан, ону хатаран бакыаттаах чэй оҥоробут.

Улууспут баһылыга Алексей Михайлович Иннокентьев гырааныгар кыттан, 200 000 солк. сыаналаах хатарар аппараат ылбыппыт. Ол тэрилгэ собобутун хатараммыт миин оҥоробут, хортуосканы, луугу, моркуобу хатарабыт, ону ууга суурайдыҥ да бэлэм ас буолар. Лууктан хараҕыҥ уута тахсыар диэри кырбыы сатаабаккын, бэлэми кутан иһэҕин, бустаҕына олох сибиэһэйинэн сылдьар.

Тигээйини төгүрүччү туһанан, уос хатардаҕына сымнатар, этиҥ көҕөрбүтүн оһорор маас оҥорбуппут, моонньоҕон, кытыан, мүөт мыылатын кутабыт. Гиипсэнэн оҕолор бэлэххэ биэрэр араас тэрили бэлэмнииллэр, эко-суумканы тигэллэр», —  диэн Саргылаана Фокина, Ньурба улууһун Антоновка оскуолатын маастара кэпсээтэ.

Ньурбатааҕы куурусса фабрикатын кылаабынай буҕаалтыра Ирина Варламова 1 категориялаах сымыыты биирин 14 солк., ячейкатын 420 солк., куурусса эриллибит этин киилэтин 300 солк., мииҥҥэ барар көтөр этин 250 солк. атыылыылларын туһунан этэр.

Москубаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыта

Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр эко-пасекалаах ыал Саввиновтар мүөт, маас, эмтээх спрей арааһын бэйэлэрэ оҥороллор эбит. 

«Биһиги «Күөх Ньурба» диэн табаарынай бэлиэлээхпит, тигээйи бородууксуйатын хас да арааһын атыылыыбыт. Мүөтү эрэ буолбакка эмтээх оттортон спрейдары оҥоробут. Эмтээх үүнээйиттэн сүмэтин ылар тэриллээхпит, ону туһанабыт.

Оһон быстыбат баастарга, айахха тахсыбыт герпеска «Огневка» уонна «Пчелиная» диэн икки араас маастаахпыт. Иккис маас сүһүөҕэ ыалдьар дьоҥҥо ордук көмөлөһөр. Огневканы кыһыннары иитэбит, муол перганан уонна буосканан аһылыктанар. Бу харамайтан маас уонна ностуой оҥоробут. Тоҕус араас эмтээх оттон спрей баар, тирии, баттах туруга тупсарыгар көмөлөһөр», — диир пасека хаһаайката.

Дьаарбаҥкаҕа Степан Васильев аатынан сылгы собуотун үлэһиттэрэ Мэгэдьэк сылгытын бородууксуйатын, ыыһаммыт, буспут, тоҥ убаһа этин таһаардылар. Ону таһынан, саха ынаҕын этин, хаанын, иһин, арыытын аҕалбыттар. Улахан сылгы этэ 500 солк., убаһа 650 солк., ынах иһэ, хаана 600 солк. Мэгэдьэк сылгытын ыыһаммыт этэ быйыл Москуба куоракка кыһыл көмүс мэтээли ылбыта, киилэтэ 1000 солк.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.