Уопсастыба

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) хоруупсуйаны бохсорго сокуон ылынан, ол хайдах туолан иһэрин хонтуруоллуур, нэһилиэнньэ итиннэ киирэн биэрбэтин туһугар үлэлэһэр.  Ол туһунан Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, судаарыстыба тутулугар уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Афанасий Владимиров кэпсээтэ.

Ханнык сокуоннар үлэлииллэрий?

Хоруупсуйаны бохсорго күн бүгүн маннык сокуоннар бааллар:

– «Саха Сиригэр хоруупсуйаны утарар” Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуона;

– “Муниципальнай дуоһунаска үлэлиир уонна үлэҕэ киирэр дьон дохуоттарын, ороскуоттарын, хас дьиэлээхтэрин-уоттаахтарын, массыыналаахтарын туһунан докумуон толороллорун, ол дьиҥ олоххо төһө сөп түбэһэрин, баайдарын-дуолларын барытын толору ыйбыттарын бэрэбиэркэлээһин туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуона;

– «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай гражданскай сулууспа» туһунан 2005 с. кулун тутар 30 күнүгэр тахсыбыт  214-З N 433-III нүөмэрдээх Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуона;

– «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай муниципальнай сулууспа» туһунан 2007 с. от ыйын 11 күнүгэр тахсыбыт 480-З N 975-III нүөмэрдээх Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуона;

Ити курдук сокуоннары ылынан, өрөспүүбүлүкэ хоруупсуйаны утары үлэни күүһүрдэн биэрдэ. Бу сокуоннар судаарыстыбаннай уонна олохтоох былаас үлэһиттэрэ, сулууспалаахтара аһаҕастык уонна эппиэтинэстээхтик үлэлииллэрин ситиһэр туһугар оҥоһуллубуттара. 

Муниципальнай тэриллиилэр баһылыктара уонна олохтоох салайыныы уорганнарын дьокутааттара интэриэс өттүгэр өйдөспөт түгэн үөскээтэҕинэ, Ил Дархаҥҥа иһитиннэриэхтээхтэр. Чунуобунньуктар тус интэриэстэрэ официальнай быһаарыныыга сабыдыаллыырын тохтоторго итинник эбии хонтуруол баар. Оччотугар, салайар үлэһиттэр ортолоругар аһаҕас буолуу, оттон нэһилиэнньэ өттүттэн олохтоох салайыныы уорганнарыгар итэҕэл олохсуйар.    

Ону таһынан, нуормалыыр быраап аакталарын бырайыактарын хоруупсуйаны утары чинчийэн көрөллөр. Интэриэс өттүгэр өйдөспөт түгэн таҕыстаҕына, миэрэ ылар дьон ахсаана кэҥэтилиннэ, онно биэдэмистибэ иһинэн үлэлиир судаарыстыбаннай уонна муниципальнай былаас үлэһиттэрэ киирэллэр. Онон тэрилтэ үлэһиттэрин эппиэтинэстэрэ үрдээн, хоруупсуйа тахсара аҕыйыыр.

Өскөтүн судаарыстыбаннай уонна муниципальнай үлэһиттэр дохуоттарын туһунан сымыйа, эбэтэр ситэтэ суох иһитиннэриини биэрдэхтэринэ, кытаанах эппитэтинэскэ тардыллаллар. Маны билэн туран, дьиҥ олоххо баар кырдьыгы эрэ суруйуохтаахтар.

Үлэҕэ аймахтары ылар бобуллар

Сокуоннары ылынарга эмиэ хоруупсуйаны утары чинчийии ыытыллар. Чунуобунньук хайа эмит балаһыанньаҕа быһаччы сабыдыаллыырын тохтоторго оҥоһуллар. Итиниэхэ олоҕуран, сокуон барылын Саха Өрөспүүбүлүкэтин Борокууратурата, Арассыыйа юстицияҕа министиэристибэтин управлениетын Саха Сиринээҕи салаата, парламент судаарыстыбаннаска-быраапка департамена уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата ааҕан, көрөн-үөрэтэн баран түмүк (заключение) оҥорон биэрэллэр.

Быһааран биэрдэххэ, интэриэс өттүгэр өйдөспөт буолуу диэн чунуобунньук ылынар быһаарыныытыгар тус интэриэстээх, онтон тугу эрэ туһанар буолуон сөп. Холобур, кини үп-харчы ыларга, тус сибээһин туһанан, бэйэтин дьонун киллэрэргэ, дуоһунаһа үрдүүрүгэр кыһаллан, эбэтэр атын барыс ылаары түбүгүрэрэ тэрилтэ уонна уопсастыба интэриэһин кытта сөп түбэспэт. 

Интэриэс өттүнэн өйдөспөт түгэни холобурдаан көрдөрдөххө, маннык:

– Чунуобунньук хантыраагы аймахтарын, эбэтэр табаарыстарын хампаанньаларыгар биэрэр;

– Хампаанньа үлэһитэ тендергэ кыттар, онно кыттар тэрилтэттэн биирдэстэригэр кини аахсыйата өлүүлээх;

– Каадыры кытта үлэлиир салаа салайааччыта үлэҕэ аймахтарын ылар, оттон үөрэхтээх, уопуттаах, киэҥ билиилээх дьоҥҥо аккаастыыр;

Маннык түгэн тахсыбатын туһугар дохуоттарын, баайдарын барытын арыйар дэкэлэрээссийэ  толороллор, этика кодексатын тутуһуохтаахтар, о.д.а. бэрэбиэркэни ааһаллар. 

Кэккэ хааччахтар

Бастайааннай үлэлээх дьокутааттарга, чуолаан бэрэссэдээтэлгэ, кини солбуйааччыларыгар, сис кэмитиэттэр, хамыыһыйалар бэрэссэдээтэллэригэр кэккэ хааччахтар бааллар:

– Кинилэр судаарыстыбаннай былаас уонна олохтоох салайыныы уорганнарыгар атын дуоһунаска үлэлииллэрэ бобуллар;

– Тус бэйэлэрэ, эбэтэр итэҕэтиилээх (довереннай) сирэй нөҥүө урбаанынан дьарыктаныа суохтаахтар;

– Үөрэх, билим уонна айар үлэттэн ураты төлөнөр үлэнэн дьарыктаналлара эмиэ бобуллар;

– Судаарыстыбаннай былаас уонна олохтоох салайыныы уорганнарыгар үһүс сирэйгэ бэрэстэбиитэл буолуо суохтаахтар;

– Үлэттэн таһынан докумуоннары, матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй тэрили, үбүнэн, иһитиннэриинэн хааччыллыыны туһаныа суохтаахтар;

– Киэҥ эйгэҕэ иһитиннэриини оҥороллорун, бэчээккэ тахсалларын иһин гонорары  ылыа суохтаахтар;

– Сокуонунан көҥүллэммэтэх бэлэҕи, соболоҥу ылаллара бобуллар;

– Омук судаарыстыбаларыттан уонна тэрилтэлэриттэн бочуоттаах уонна анал наҕарааданы, бэлиэни, ааты-суолу ылаллара бобуулаах;

– Физичэскэй уонна юридическай сирэй көмөтүнэн кыраныысса таһыгар сулууспанан командировкаҕа тахсаллара бобуллар;

– Кэккэ түгэн таһынан, кэммиэрчэскэй уонна атын түмсүүлэри салайыыга кыттыа суохтаахтар;

– Конфиденциальнай иһитиннэриини тус сыалларыгар туһаныа, тарҕатыа суохтаахтар;

– Омук бааннарыгар харчыны уурдарарга счет арыйаллара бобуллар;

– Бэйэлэрин, кэргэттэрин, сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолорун дохуоттарын, ороскуоттарын, баайдарын-дуолларын туһунан булгуччу сибиэдэнньэ толоруохтаахтар;

Оттон бастайааннайа суох үлэлээх дьокутааттар урбаанынан, эбэтэр атын төлөнөр үлэнэн дьарыктаныахтарын сөп.  

Биллэриэххэ, үҥсүөххэ сөп

Өскөтүн дуоһунастаах дьон ортотугар хоруупсуйаны билбит-көрбүт дьон сайабылыанньаны суруйуохтарын сөп. Парламент итиниэхэ сөптөөх усулуобуйаны оҥорор. Биирдиилээн дьон уонна юридическай сирэйдэр хоруупсуйа тахсыбытын билбит иһитиннэриилэрин Ил Түмэҥҥэ маннык аадырыска суруйан ыыталлар:

677022, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Дьокуускай куорат,  Ярославскай аатынан уулусса, 24/1, 117 хос, Уопсастыбаннай приемнай, төл. 8(4112) 43-53-74, эбэтэр суругу интернет-приемнайга электроннай көрүҥүнэн ыыталлар. 

Ону таһынан, хоруупсуйа туһунан Арассыыйа Силиэстийэлиир кэмитиэтигэр, Борокуротуураҕа, ИДьМ, ФСБ уорганнарыгар биллэриэххэ сөп.

Үбү туттууга үгүстүк тахсар кэһии

Парламент бүддьүөт харчытын туттууну эмиэ хонтуруоллуур. Хас биирдии солкуобай хас да түһүмэхтээх чинчийиини ааһар, бастаан кэлэр уонна онтон инники сылга былаанныырга бүддьүөт бырайыагын оҥороллор. Бүддьүөтү ылыныахтарын иннинэ дьүүллэһэллэр, көннөрүүлэри киллэрэллэр, ол кэнниттэн парламент бүддьүөтү бигэргэтэр уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханыгар ыытар. Кини илии баттаатаҕына, бигэргэнэн олоххо киирэр.

Хааһына үбүн тус сыалга төһө көдьүүстээхтик уонна хайдах туттубуттарын үбү хонтуруоллуур тас уорган, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Счетнай Балаатата бэрэбиэркэлиир, Ил Түмэҥҥэ отчуоттуур.

Субу-субу хатыланар  кэһиилэр тахсалларын наардаан көрөр буоллахха, үксүгэр тутууну, атыылаһыыны кытта ситимнээх. Холобура, үлэни оҥорууга ситэтэ суох хонтуруолтан оҥоһуллубатах үлэ төлөнөр, эбэтэр оборудованиены атыылаһаллар уонна туттубаттар, ону таһынан, табаары атыылаһарга, өҥөнү оҥорорго үрдэтиллибит сыананан төлүүллэр. Сороҕор үлэни хаачыстыбата суохтук оҥороллор, матырыйаалы атын чэпчэки сыаналаахха уларыталлар. Хас биирдии түгэҥҥэ поставщиктартан, бэдэрээтчиттэртэн, толорооччулартан оҥоһуллубут хоромньу төлөттөрүллэр, административнай, холуобунай эппиэтинэс көбүтүллэрин туһунан боппуруос көрүллэр. 

Счетнай балаата бэрэбиэркэ түмүгүн дьокутааттарга иһитиннэрэр, кинилэр кэлэр сыалга өссө туох-ханнык бэрэбиэркэни ыытар туһунан сорудах биэрэллэр.

Онон, хоруупсуйаны бохсор тэрээһиннэр ити курдук ыытыллан,   олохтоохтор судаарыстыбаҕа итэҕэллэрин үрдэтэргэ сүрүн тирэх буолаллар. Бу хайысханан Саха Сиригэр ылыныллыбыт сокуоннар салайар ситим дьонтон кистээбэккэ аһаҕастык үлэлииригэр, кэмигэр отчуоттанарыгар тосхол уураллар.  

Василий Кононов хаартыскаҕа түһэриитэ.