Бу олоххо саамай күүстээх таптал буоларын сүүһүгэр чугаһаабыт кырдьаҕас киһи кэпсиирин истэр ураты долгутуулаах эбит. “Мин олоҕум аргыһыгар табыллыбыт дьоллоохпун”, - диир норуодунай суруйааччы Василий Назарович Егоров-Тумарча.
Дьиҥэр, киниэхэ быйыл үс үбүлүөйдээх түгэн тосхойуохтаах этэ: бэйэтэ 90 сааһа, кэргэнэ 80-на уонна бииргэ олорбуттара 60 сыла. Ол эрээри бу дьыл тохсунньута кини Биэбэккэйим Оҕото диэн таптаан ааттыыр сэгэрин, тымныы хоонньугар уктан, букатыннаахтык илдьэ барбыта. Ол аһыытын ааспат ахтылҕаҥҥа кубулутан суруйбутун билиһиннэрэбит.
Раиса Васильевна Егорова 1945 с. олунньу 15 күнүгэр Аллайыаха оройуонун Чокурдаах сэлиэнньэтигэр Василий Михайлович уонна Александра Петровна Чупровтарга иккис оҕонон төрөөбүтэ.
Аҕата Василий Михайлович сэттэ кылаас үөрэхтээх киһи этэ, Ленинградка сэбиэскэй-партийнай оскуоланы бүтэрэн кэлэн, Аллайыахаҕа оройуоннааҕы сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлии олорон, Чокуурдаах бөһүөлэгин тутууну биир бастакынан саҕалаабыт. Ийэтэ Александра Петровна эдэригэр буҕаалтырынан үлэлээн баран, кэлин оҕолордонон, дьиэ хаһаайкатынан олорбута.
Рая кыратыгар аҕаларын Василий Михайловиһы Томпо оройуонугар райком бастакы сэкирэтээринэн анааннар, Хаандыгаҕа орто оскуоланы бүтэрбитэ. Онтон медучилищеҕа туттарсан киирэн үөрэммитэ.
Олоххо сэдэхтик көстөр дьахтар этэ
Биһиги Раисалыын ыал буолан баран, Өймөкөөн оройуонун Уус Ньара бөһүөлэгэр олохсуйбуппут. Мин геолог буоламмын, көмүскэ үлэлээбитим, Раиса Васильевна оройуон балыыһатыгар үс сыл сиэстэрэлээбитэ.
Раиса-Рая киһи быһыытынан олоххо сэдэхтик көстөр дьахтар этэ. Олус сэмэйэ, кыыһырар-кыҥкыйдыыр диэни сатаабат көнө майгылааҕа, оҕолуу ыраас санаалааҕа. Сүрдээх өс киирбэҕэ, итэҕэйимтиэтэ, күлүү-элэк тыллары, араас солуута суох кэмэлдьини, дьиибэни-баракааһы билиммэтэ, наар кырдьыгынан сылдьара, олоҕу судургутук көрөрө-ылынара, киһи бэркиһиэн курдук чиэһинэйэ, күлүмүрдэс дьэҥкэ суобастааҕа. Саамай сөбүлүүр, эйэргэһэн ыҥырыллар аата Биэбэккэй диэн этэ. Хаһан эмэ (хал буолбат гына бырааһынньыктарга, төрөөбүт күнүгэр): “Биэбэккэйим оҕото”, – диэтэхпинэ, оҕолуу үөрэн, төбөтүн кынтас гына өрө тутан, киэмсийбиттии хамсанан ылара. Ийэтин, аҕатын иннигэр тиийэн: “Мин Биэбэккэйбин”, – диирэ уонна, эмиэ кынтаччы киэмсийэ туттан хаамыталаан, дьонун үөрдэрэ үһү. Оннук кыраҕа даҕаны үөрүнньэҥэ, наһаа ыалдьытымсаҕа, нууччалыы-сахалыы сөбүлүүр хоһооннорун үөрэтэн, оҕолорун, ыалдьыттарын иннигэр нойосуус ааҕара. Дьиэтигэр-уотугар чэбэр, ыраас туттунуулааҕа. Араас малы-салы, таҥаһы-сабы, бытархайыгар тиийэ барытын кумааҕыга суруйан, бииркэлээн, анал миэстэлэргэ дьаарыстаан уурара. Онон киһи наадалааҕын кэбэҕэстик булара. Төрөөбүт бэлиэбит да биирэ – күрүлгэн (водолей), онон да буоллаҕа, олус тапсарбыт.
Үөрэҕин бүтэрэн баран, миэхэ Өймөкөөҥҥө кыракый чымадааннаах, ол иһигэр “Чудо печка” энньэлээх соҕотоҕун көһөн кэлбитэ. Мин хонууга этим. Доҕотторбор Гурьевтарга түспүт этэ. Хас да хоммутун кэннэ көрсүбүтүм.
Бастакы оҕобутун Дьокуускайга оҕоломмута. Бэйэтин баҕатынан Василий диэн ааттаабыт этэ. Өймөкөөҥҥө кэлбиттэрин, эмиэ хонууттан хойутаан, уолум төрөөбүтэ төрдүс ыйыгар кэлэн көрбүтүм.
Онтон Рая үөрэҕин үрдэтинэринэн, СГУ-га киирэн үөрэнэринэн сибээстээн, Дьокуускайга көһөн кэлбиппит. Кини төрөппүттэригэр таас дьиэҕэ икки хостоох кыбартыыра биэрэннэр, урукку дьиэлэригэр биһиги олоро хаалбыппыт.
1976 с. Дьокуускайга СГУ медицинскэй факультетын бүтэрэн, өр сыл куорат Өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһатыгар терапевт бырааһынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Ыарыһахтарга олус болҕомтолооҕунан, амарах сыһыанынан улаханнык сөбүлэтэн, үгүстэр наар киниэхэ көрдөрө, түбэһэ сатыыллара. “Мин бырааһым”, – диэн махталлаахтык киэн тутта этэллэрэ, чуолаан улуустан киирбит ыарыһахтар кэпсээн оҥостоллоро. Кэллиэгэлэрэ кинини убаастыыллара, өйүүллэрэ.
Мин баҕабын толорон
Улахан уолбут Вася , Томскайга устудьуоннуу сылдьан, аармыйаҕа ыҥырыллан, икки сыл сулууспалаан баран, үөрэҕэр төннөн, салгыы үөрэнэ сырыттаҕына, Афонябыт онус кылаас эрдэҕинэ, бастакы Бэрэсидьиэммит М.Е. Николаев тыа сиригэр оҥорбут реформаларын сөбүлээн уонна өйөөн, Раябын кытта сүбэлэһэ түһээт, Чурапчыга Хахыйах бөһүөлэгэр көһөн тахсыбыппыт. «Кулаада» бааһынай хаһаайыстыба үлэһитэ буолбутум. Раиса Васильевна ол кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ штаты таһынан кылаабынай терапевт бырааһа этэ. Уонна мин баҕабын толорон, биир тылы утары эппэккэ, куорат кыыһа сүөһү көрсө тахсыспыта. Ити 1993 сыллаахха.
Хахыйахха Даланныын кэккэлэһэ тутуллубут дьиэлэрдээх этибит. Ол дьиэбитин кыһыҥҥылыы оҥостон, мин сүөһү үлэтигэр төбөм оройунан түспүтүм. Оттон Рая, медпуун туруорсан аһан, тыа сирин бырааһынан 2002 сылга диэри үлэлээбитэ. Мырыла уонна Мындаҕаайы нэһилиэктэрин балыыһаларыгар сотору-сотору ыҥыраллара.
Урут Дьокуускайга дьоммут даачаларыгар Хатыҥ Үрэххэ сайылыырбыт. Онно чугас сүөһүлээх ыал баар эбит буоллаҕа, биирдэ үлэм кэнниттэн кэлбитим, арай, кэлииккэ таһыгар Раям ытаан сыҥсыйа турар. Өйдөөн көрбүтүм, борооску кини атаҕын көхсүгэр тирэнэн, ас көрдөөн, илиилэрин тиҥсирийбэхтиир. Көр, атаҕын үктэтэн баран, куттанан турар эбит. Хаһан да сүөһүгэ чугаһаабатах куорат кыыһа буоллаҕа дии. Дьэ, ол бэйэтэ, Хахыйахха тиийэн, тыа дьахталларыттан итэҕэһэ суох ынаҕы бэркэ ыыр, идэһэ иһин ырытар, сүөгэй иирдэн, арыыны таптайар хаһаасчыт бэрдэ буолбута. Уонча сүөһүлэнэн, ол иһигэр үс ыанньыктанан, эмиэ да куруолук, хаас ииттэн, оттоон-мастаан, үлэ бөҕөнү үлэлээн, бэрт үчүгэйдик олорбуппут. Ас-үөл дэлэйэ, куоракка оҕолорбутугар, аймахтарбытыгар эти-арыыны ыыта олорорбут. Күн аайы остуолун тардарыгар Раям: “Ханнык сүөгэйи сиигин?” – диэн ыйытара. Ити тыллар куорат дьонун кулгааҕар дэбигис өйдөммөт буолуохтаахтар. Ол аата, бүгүн сүүрдүллүбүт сибиэһэйи дуу, эбэтэр ааспыт хонуктааҕы хойдубуту дуу диэн өйдөбүллээҕэ.
Хахыйахха уонча сыл
Ыалдьыт-хоноһо быыһын быспакка сылдьара. Быыбар хампаанньатын аҕытаатардара, дьокутаакка хандьыдааттар наар биһиэхэ сылдьан аһаан, хонон ааһаллара. Биирдэ Михаил Ефимович иккис болдьоҕун хампаанньатыгар быһыылааҕа, Урсун, Баһылай Тарбыыкын уо.д.а. буолан, уһун айантан дэлби тоҥон-хатан, эмискэ дьиэбитигэр көтөн түстүлэр. Хоспохтон дэлэччи соҕус бэлэм кэтилиэттэри киллэрэн, ириэрэ охсон, сылаас чэйи иһэрдэн, дьоммут ирэн-хорон, кэпсээннэрэ-ипсээннэрэ хойдон, үөрэн-көтөн барбыттара. Суруйааччылартан убайым Болот Боотур, Мырылалаан иһэн киирэн, Рая аһын-үөлүн сөбүлээн, үс хонон барбыта. Дьиэбит иннинээҕи киэҥ кырдалга төттөрү-таары хаамыталыы сылдьан: “Оо, манна балаҕан туттубут киһи, үс Баһылай буолан олоруо эбиппит”, – диэн ымсыыра быһыытыйбыт санаанан оргууй сонньуйан кэбиспитэ. “Аймахтаргар, мырылаларга, тиийэн көрдөс ээ, начаас тутан биэриэхтэрэ”, - диэбиппэр, саҥата суох күлэн мүчүйээхтээбитэ. Ол саас, сотору буолаат, өлбүт сураҕын эрэ истэн хаалбытым.
Атын суруйааччылартан Сааба Тарааһап, Баһылай Гольдеров, Харысхал сылдьыбыттара. Бэл, Францияттан Пеллерен диэн суруйааччыны чурапчылар, биһиэхэ аҕаланнар, кыра балаҕаммытыгар хонон-өрөөн ааспыттаах.
Дьэ, оннук, санаабыт хоту кимтэн да тутулуга суох уонча сыл устата өбүгэлэрбит төрүт дьарыктарынан үлэлээн-хамсаан, амтаннаах астарын аһаан, бэрт үчүгэйдик олорбуппут.
Үтүө киһини умнубаттар эбит
2002 сыллаахха Раям бииргэ төрөөбүт балта, СГУ биологическай факультетын доцена Галина Васильевна Егорова инсуллаан, ыараханнык ыалдьыбытыгар, Рая Дьокуускайга киирэн, кыайан саҥарбат, хамсаабат да буолбут киһини тиһэх суолугар диэри, икки аҥаар сыл устата илиитин араарбакка ыарыылаан, бэйэтэ доруобуйата улаханнык айгыраабыта. Ийэтин-аҕатын эмиэ наар бэйэтэ бүөбэйдээн, анараа дойдуга атаартаабыта. Кэлин саахарнай диабета өрө көбөн, аҥаар атаҕын быстаран, уонтан тахса сыл эрэйдэнэн, ыал буолбуппут 60-с сылыгар, 80 сааһын кыл мүччү ыйы эрэ кыайбакка, бу дьыл тохсунньу 15 күнүгэр тыына быһынна.
Кини үтүө санаалаах, сытыары сымнаҕас майгылаах амарах ийэ быһыытынан, икки уол оҕону улаатыннаран, үлэһит дьон оҥортоон, үс уол оҕо сиэнигэр сүбэһит-амаһыт тапталлаах эбэ буолан, толору дьоллоохтук олорон ааста.
Соторутааҕыта соҕотохсуйан олорор киэһэбэр, булка, үлэҕэ-хамнаска бииргэ сылдьыспыт, миэхэ элбэхтик көмөлөспүт доҕотторум, хаһыа да буолан дьиэбэр анаан кэлэннэр, Раиса Васильевнаны үтүө тылынан ахтан-санаан сэргэхситэн барбыттара. Биирдэ да кыыһыран көрдөрбөтөҕүн сөҕөллөр. Дьон барахсаттар үтүө киһини умнубаттар эбит, оннук эрэ буолуохтун!
Василий ЕГОРОВ-ТУМАРЧА
СӨ норуодунай суруйааччыта.
Бэчээккэ Анисия Иевлева бэлэмнээтэ, СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ.
Хаартыскалар
Тумарча тус архыыбыттан .
Информация о материале
Василий Егоров-Тумарча
Василий Егоров-Тумарча
15.03.25 07:00
Бу олоххо саамай күүстээх таптал буоларын сүүһүгэр чугаһаабыт кырдьаҕас киһи кэпсиирин истэр ураты долгутуулаах эбит. “Мин олоҕум аргыһыгар табыллыбыт дьоллоохпун”, - диир норуодунай суруйааччы Василий Назарович Егоров-Тумарча.
Дьиҥэр, киниэхэ быйыл үс үбүлүөйдээх түгэн тосхойуохтаах этэ: бэйэтэ 90 сааһа, кэргэнэ 80-на уонна бииргэ олорбуттара 60 сыла. Ол эрээри бу дьыл тохсунньута кини Биэбэккэйим Оҕото диэн таптаан ааттыыр сэгэрин, тымныы хоонньугар уктан, букатыннаахтык илдьэ барбыта. Ол аһыытын ааспат ахтылҕаҥҥа кубулутан суруйбутун билиһиннэрэбит.
Раиса Васильевна Егорова 1945 с. олунньу 15 күнүгэр Аллайыаха оройуонун Чокурдаах сэлиэнньэтигэр Василий Михайлович уонна Александра Петровна Чупровтарга иккис оҕонон төрөөбүтэ.
Аҕата Василий Михайлович сэттэ кылаас үөрэхтээх киһи этэ, Ленинградка сэбиэскэй-партийнай оскуоланы бүтэрэн кэлэн, Аллайыахаҕа оройуоннааҕы сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлии олорон, Чокуурдаах бөһүөлэгин тутууну биир бастакынан саҕалаабыт. Ийэтэ Александра Петровна эдэригэр буҕаалтырынан үлэлээн баран, кэлин оҕолордонон, дьиэ хаһаайкатынан олорбута.
Рая кыратыгар аҕаларын Василий Михайловиһы Томпо оройуонугар райком бастакы сэкирэтээринэн анааннар, Хаандыгаҕа орто оскуоланы бүтэрбитэ. Онтон медучилищеҕа туттарсан киирэн үөрэммитэ.
Олоххо сэдэхтик көстөр дьахтар этэ
Биһиги Раисалыын ыал буолан баран, Өймөкөөн оройуонун Уус Ньара бөһүөлэгэр олохсуйбуппут. Мин геолог буоламмын, көмүскэ үлэлээбитим, Раиса Васильевна оройуон балыыһатыгар үс сыл сиэстэрэлээбитэ.
Раиса-Рая киһи быһыытынан олоххо сэдэхтик көстөр дьахтар этэ. Олус сэмэйэ, кыыһырар-кыҥкыйдыыр диэни сатаабат көнө майгылааҕа, оҕолуу ыраас санаалааҕа. Сүрдээх өс киирбэҕэ, итэҕэйимтиэтэ, күлүү-элэк тыллары, араас солуута суох кэмэлдьини, дьиибэни-баракааһы билиммэтэ, наар кырдьыгынан сылдьара, олоҕу судургутук көрөрө-ылынара, киһи бэркиһиэн курдук чиэһинэйэ, күлүмүрдэс дьэҥкэ суобастааҕа. Саамай сөбүлүүр, эйэргэһэн ыҥырыллар аата Биэбэккэй диэн этэ. Хаһан эмэ (хал буолбат гына бырааһынньыктарга, төрөөбүт күнүгэр): “Биэбэккэйим оҕото”, – диэтэхпинэ, оҕолуу үөрэн, төбөтүн кынтас гына өрө тутан, киэмсийбиттии хамсанан ылара. Ийэтин, аҕатын иннигэр тиийэн: “Мин Биэбэккэйбин”, – диирэ уонна, эмиэ кынтаччы киэмсийэ туттан хаамыталаан, дьонун үөрдэрэ үһү. Оннук кыраҕа даҕаны үөрүнньэҥэ, наһаа ыалдьытымсаҕа, нууччалыы-сахалыы сөбүлүүр хоһооннорун үөрэтэн, оҕолорун, ыалдьыттарын иннигэр нойосуус ааҕара. Дьиэтигэр-уотугар чэбэр, ыраас туттунуулааҕа. Араас малы-салы, таҥаһы-сабы, бытархайыгар тиийэ барытын кумааҕыга суруйан, бииркэлээн, анал миэстэлэргэ дьаарыстаан уурара. Онон киһи наадалааҕын кэбэҕэстик булара. Төрөөбүт бэлиэбит да биирэ – күрүлгэн (водолей), онон да буоллаҕа, олус тапсарбыт.
Үөрэҕин бүтэрэн баран, миэхэ Өймөкөөҥҥө кыракый чымадааннаах, ол иһигэр “Чудо печка” энньэлээх соҕотоҕун көһөн кэлбитэ. Мин хонууга этим. Доҕотторбор Гурьевтарга түспүт этэ. Хас да хоммутун кэннэ көрсүбүтүм.
Бастакы оҕобутун Дьокуускайга оҕоломмута. Бэйэтин баҕатынан Василий диэн ааттаабыт этэ. Өймөкөөҥҥө кэлбиттэрин, эмиэ хонууттан хойутаан, уолум төрөөбүтэ төрдүс ыйыгар кэлэн көрбүтүм.
Онтон Рая үөрэҕин үрдэтинэринэн, СГУ-га киирэн үөрэнэринэн сибээстээн, Дьокуускайга көһөн кэлбиппит. Кини төрөппүттэригэр таас дьиэҕэ икки хостоох кыбартыыра биэрэннэр, урукку дьиэлэригэр биһиги олоро хаалбыппыт.
1976 с. Дьокуускайга СГУ медицинскэй факультетын бүтэрэн, өр сыл куорат Өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһатыгар терапевт бырааһынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Ыарыһахтарга олус болҕомтолооҕунан, амарах сыһыанынан улаханнык сөбүлэтэн, үгүстэр наар киниэхэ көрдөрө, түбэһэ сатыыллара. “Мин бырааһым”, – диэн махталлаахтык киэн тутта этэллэрэ, чуолаан улуустан киирбит ыарыһахтар кэпсээн оҥостоллоро. Кэллиэгэлэрэ кинини убаастыыллара, өйүүллэрэ.
Мин баҕабын толорон
Улахан уолбут Вася , Томскайга устудьуоннуу сылдьан, аармыйаҕа ыҥырыллан, икки сыл сулууспалаан баран, үөрэҕэр төннөн, салгыы үөрэнэ сырыттаҕына, Афонябыт онус кылаас эрдэҕинэ, бастакы Бэрэсидьиэммит М.Е. Николаев тыа сиригэр оҥорбут реформаларын сөбүлээн уонна өйөөн, Раябын кытта сүбэлэһэ түһээт, Чурапчыга Хахыйах бөһүөлэгэр көһөн тахсыбыппыт. «Кулаада» бааһынай хаһаайыстыба үлэһитэ буолбутум. Раиса Васильевна ол кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ штаты таһынан кылаабынай терапевт бырааһа этэ. Уонна мин баҕабын толорон, биир тылы утары эппэккэ, куорат кыыһа сүөһү көрсө тахсыспыта. Ити 1993 сыллаахха.
Хахыйахха Даланныын кэккэлэһэ тутуллубут дьиэлэрдээх этибит. Ол дьиэбитин кыһыҥҥылыы оҥостон, мин сүөһү үлэтигэр төбөм оройунан түспүтүм. Оттон Рая, медпуун туруорсан аһан, тыа сирин бырааһынан 2002 сылга диэри үлэлээбитэ. Мырыла уонна Мындаҕаайы нэһилиэктэрин балыыһаларыгар сотору-сотору ыҥыраллара.
Урут Дьокуускайга дьоммут даачаларыгар Хатыҥ Үрэххэ сайылыырбыт. Онно чугас сүөһүлээх ыал баар эбит буоллаҕа, биирдэ үлэм кэнниттэн кэлбитим, арай, кэлииккэ таһыгар Раям ытаан сыҥсыйа турар. Өйдөөн көрбүтүм, борооску кини атаҕын көхсүгэр тирэнэн, ас көрдөөн, илиилэрин тиҥсирийбэхтиир. Көр, атаҕын үктэтэн баран, куттанан турар эбит. Хаһан да сүөһүгэ чугаһаабатах куорат кыыһа буоллаҕа дии. Дьэ, ол бэйэтэ, Хахыйахха тиийэн, тыа дьахталларыттан итэҕэһэ суох ынаҕы бэркэ ыыр, идэһэ иһин ырытар, сүөгэй иирдэн, арыыны таптайар хаһаасчыт бэрдэ буолбута. Уонча сүөһүлэнэн, ол иһигэр үс ыанньыктанан, эмиэ да куруолук, хаас ииттэн, оттоон-мастаан, үлэ бөҕөнү үлэлээн, бэрт үчүгэйдик олорбуппут. Ас-үөл дэлэйэ, куоракка оҕолорбутугар, аймахтарбытыгар эти-арыыны ыыта олорорбут. Күн аайы остуолун тардарыгар Раям: “Ханнык сүөгэйи сиигин?” – диэн ыйытара. Ити тыллар куорат дьонун кулгааҕар дэбигис өйдөммөт буолуохтаахтар. Ол аата, бүгүн сүүрдүллүбүт сибиэһэйи дуу, эбэтэр ааспыт хонуктааҕы хойдубуту дуу диэн өйдөбүллээҕэ.
Хахыйахха уонча сыл
Ыалдьыт-хоноһо быыһын быспакка сылдьара. Быыбар хампаанньатын аҕытаатардара, дьокутаакка хандьыдааттар наар биһиэхэ сылдьан аһаан, хонон ааһаллара. Биирдэ Михаил Ефимович иккис болдьоҕун хампаанньатыгар быһыылааҕа, Урсун, Баһылай Тарбыыкын уо.д.а. буолан, уһун айантан дэлби тоҥон-хатан, эмискэ дьиэбитигэр көтөн түстүлэр. Хоспохтон дэлэччи соҕус бэлэм кэтилиэттэри киллэрэн, ириэрэ охсон, сылаас чэйи иһэрдэн, дьоммут ирэн-хорон, кэпсээннэрэ-ипсээннэрэ хойдон, үөрэн-көтөн барбыттара. Суруйааччылартан убайым Болот Боотур, Мырылалаан иһэн киирэн, Рая аһын-үөлүн сөбүлээн, үс хонон барбыта. Дьиэбит иннинээҕи киэҥ кырдалга төттөрү-таары хаамыталыы сылдьан: “Оо, манна балаҕан туттубут киһи, үс Баһылай буолан олоруо эбиппит”, – диэн ымсыыра быһыытыйбыт санаанан оргууй сонньуйан кэбиспитэ. “Аймахтаргар, мырылаларга, тиийэн көрдөс ээ, начаас тутан биэриэхтэрэ”, - диэбиппэр, саҥата суох күлэн мүчүйээхтээбитэ. Ол саас, сотору буолаат, өлбүт сураҕын эрэ истэн хаалбытым.
Атын суруйааччылартан Сааба Тарааһап, Баһылай Гольдеров, Харысхал сылдьыбыттара. Бэл, Францияттан Пеллерен диэн суруйааччыны чурапчылар, биһиэхэ аҕаланнар, кыра балаҕаммытыгар хонон-өрөөн ааспыттаах.
Дьэ, оннук, санаабыт хоту кимтэн да тутулуга суох уонча сыл устата өбүгэлэрбит төрүт дьарыктарынан үлэлээн-хамсаан, амтаннаах астарын аһаан, бэрт үчүгэйдик олорбуппут.
Үтүө киһини умнубаттар эбит
2002 сыллаахха Раям бииргэ төрөөбүт балта, СГУ биологическай факультетын доцена Галина Васильевна Егорова инсуллаан, ыараханнык ыалдьыбытыгар, Рая Дьокуускайга киирэн, кыайан саҥарбат, хамсаабат да буолбут киһини тиһэх суолугар диэри, икки аҥаар сыл устата илиитин араарбакка ыарыылаан, бэйэтэ доруобуйата улаханнык айгыраабыта. Ийэтин-аҕатын эмиэ наар бэйэтэ бүөбэйдээн, анараа дойдуга атаартаабыта. Кэлин саахарнай диабета өрө көбөн, аҥаар атаҕын быстаран, уонтан тахса сыл эрэйдэнэн, ыал буолбуппут 60-с сылыгар, 80 сааһын кыл мүччү ыйы эрэ кыайбакка, бу дьыл тохсунньу 15 күнүгэр тыына быһынна.
Кини үтүө санаалаах, сытыары сымнаҕас майгылаах амарах ийэ быһыытынан, икки уол оҕону улаатыннаран, үлэһит дьон оҥортоон, үс уол оҕо сиэнигэр сүбэһит-амаһыт тапталлаах эбэ буолан, толору дьоллоохтук олорон ааста.
Соторутааҕыта соҕотохсуйан олорор киэһэбэр, булка, үлэҕэ-хамнаска бииргэ сылдьыспыт, миэхэ элбэхтик көмөлөспүт доҕотторум, хаһыа да буолан дьиэбэр анаан кэлэннэр, Раиса Васильевнаны үтүө тылынан ахтан-санаан сэргэхситэн барбыттара. Биирдэ да кыыһыран көрдөрбөтөҕүн сөҕөллөр. Дьон барахсаттар үтүө киһини умнубаттар эбит, оннук эрэ буолуохтун!
Василий ЕГОРОВ-ТУМАРЧА
СӨ норуодунай суруйааччыта.
Бэчээккэ Анисия Иевлева бэлэмнээтэ, СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ.
Хаартыскалар
Тумарча тус архыыбыттан .
Бу олоххо саамай күүстээх таптал буоларын сүүһүгэр чугаһаабыт кырдьаҕас киһи кэпсиирин истэр ураты долгутуулаах эбит. “Мин олоҕум аргыһыгар табыллыбыт дьоллоохпун”, - диир норуодунай суруйааччы Василий Назарович Егоров-Тумарча.
Дьиҥэр, киниэхэ быйыл үс үбүлүөйдээх түгэн тосхойуохтаах этэ: бэйэтэ 90 сааһа, кэргэнэ 80-на уонна бииргэ олорбуттара 60 сыла. Ол эрээри бу дьыл тохсунньута кини Биэбэккэйим Оҕото диэн таптаан ааттыыр сэгэрин, тымныы хоонньугар уктан, букатыннаахтык илдьэ барбыта. Ол аһыытын ааспат ахтылҕаҥҥа кубулутан суруйбутун билиһиннэрэбит.
Раиса Васильевна Егорова 1945 с. олунньу 15 күнүгэр Аллайыаха оройуонун Чокурдаах сэлиэнньэтигэр Василий Михайлович уонна Александра Петровна Чупровтарга иккис оҕонон төрөөбүтэ.
Аҕата Василий Михайлович сэттэ кылаас үөрэхтээх киһи этэ, Ленинградка сэбиэскэй-партийнай оскуоланы бүтэрэн кэлэн, Аллайыахаҕа оройуоннааҕы сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлии олорон, Чокуурдаах бөһүөлэгин тутууну биир бастакынан саҕалаабыт. Ийэтэ Александра Петровна эдэригэр буҕаалтырынан үлэлээн баран, кэлин оҕолордонон, дьиэ хаһаайкатынан олорбута.
Рая кыратыгар аҕаларын Василий Михайловиһы Томпо оройуонугар райком бастакы сэкирэтээринэн анааннар, Хаандыгаҕа орто оскуоланы бүтэрбитэ. Онтон медучилищеҕа туттарсан киирэн үөрэммитэ.
Олоххо сэдэхтик көстөр дьахтар этэ
Биһиги Раисалыын ыал буолан баран, Өймөкөөн оройуонун Уус Ньара бөһүөлэгэр олохсуйбуппут. Мин геолог буоламмын, көмүскэ үлэлээбитим, Раиса Васильевна оройуон балыыһатыгар үс сыл сиэстэрэлээбитэ.
Раиса-Рая киһи быһыытынан олоххо сэдэхтик көстөр дьахтар этэ. Олус сэмэйэ, кыыһырар-кыҥкыйдыыр диэни сатаабат көнө майгылааҕа, оҕолуу ыраас санаалааҕа. Сүрдээх өс киирбэҕэ, итэҕэйимтиэтэ, күлүү-элэк тыллары, араас солуута суох кэмэлдьини, дьиибэни-баракааһы билиммэтэ, наар кырдьыгынан сылдьара, олоҕу судургутук көрөрө-ылынара, киһи бэркиһиэн курдук чиэһинэйэ, күлүмүрдэс дьэҥкэ суобастааҕа. Саамай сөбүлүүр, эйэргэһэн ыҥырыллар аата Биэбэккэй диэн этэ. Хаһан эмэ (хал буолбат гына бырааһынньыктарга, төрөөбүт күнүгэр): “Биэбэккэйим оҕото”, – диэтэхпинэ, оҕолуу үөрэн, төбөтүн кынтас гына өрө тутан, киэмсийбиттии хамсанан ылара. Ийэтин, аҕатын иннигэр тиийэн: “Мин Биэбэккэйбин”, – диирэ уонна, эмиэ кынтаччы киэмсийэ туттан хаамыталаан, дьонун үөрдэрэ үһү. Оннук кыраҕа даҕаны үөрүнньэҥэ, наһаа ыалдьытымсаҕа, нууччалыы-сахалыы сөбүлүүр хоһооннорун үөрэтэн, оҕолорун, ыалдьыттарын иннигэр нойосуус ааҕара. Дьиэтигэр-уотугар чэбэр, ыраас туттунуулааҕа. Араас малы-салы, таҥаһы-сабы, бытархайыгар тиийэ барытын кумааҕыга суруйан, бииркэлээн, анал миэстэлэргэ дьаарыстаан уурара. Онон киһи наадалааҕын кэбэҕэстик булара. Төрөөбүт бэлиэбит да биирэ – күрүлгэн (водолей), онон да буоллаҕа, олус тапсарбыт.
Үөрэҕин бүтэрэн баран, миэхэ Өймөкөөҥҥө кыракый чымадааннаах, ол иһигэр “Чудо печка” энньэлээх соҕотоҕун көһөн кэлбитэ. Мин хонууга этим. Доҕотторбор Гурьевтарга түспүт этэ. Хас да хоммутун кэннэ көрсүбүтүм.
Бастакы оҕобутун Дьокуускайга оҕоломмута. Бэйэтин баҕатынан Василий диэн ааттаабыт этэ. Өймөкөөҥҥө кэлбиттэрин, эмиэ хонууттан хойутаан, уолум төрөөбүтэ төрдүс ыйыгар кэлэн көрбүтүм.
Онтон Рая үөрэҕин үрдэтинэринэн, СГУ-га киирэн үөрэнэринэн сибээстээн, Дьокуускайга көһөн кэлбиппит. Кини төрөппүттэригэр таас дьиэҕэ икки хостоох кыбартыыра биэрэннэр, урукку дьиэлэригэр биһиги олоро хаалбыппыт.
1976 с. Дьокуускайга СГУ медицинскэй факультетын бүтэрэн, өр сыл куорат Өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһатыгар терапевт бырааһынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Ыарыһахтарга олус болҕомтолооҕунан, амарах сыһыанынан улаханнык сөбүлэтэн, үгүстэр наар киниэхэ көрдөрө, түбэһэ сатыыллара. “Мин бырааһым”, – диэн махталлаахтык киэн тутта этэллэрэ, чуолаан улуустан киирбит ыарыһахтар кэпсээн оҥостоллоро. Кэллиэгэлэрэ кинини убаастыыллара, өйүүллэрэ.
Мин баҕабын толорон
Улахан уолбут Вася , Томскайга устудьуоннуу сылдьан, аармыйаҕа ыҥырыллан, икки сыл сулууспалаан баран, үөрэҕэр төннөн, салгыы үөрэнэ сырыттаҕына, Афонябыт онус кылаас эрдэҕинэ, бастакы Бэрэсидьиэммит М.Е. Николаев тыа сиригэр оҥорбут реформаларын сөбүлээн уонна өйөөн, Раябын кытта сүбэлэһэ түһээт, Чурапчыга Хахыйах бөһүөлэгэр көһөн тахсыбыппыт. «Кулаада» бааһынай хаһаайыстыба үлэһитэ буолбутум. Раиса Васильевна ол кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ штаты таһынан кылаабынай терапевт бырааһа этэ. Уонна мин баҕабын толорон, биир тылы утары эппэккэ, куорат кыыһа сүөһү көрсө тахсыспыта. Ити 1993 сыллаахха.
Хахыйахха Даланныын кэккэлэһэ тутуллубут дьиэлэрдээх этибит. Ол дьиэбитин кыһыҥҥылыы оҥостон, мин сүөһү үлэтигэр төбөм оройунан түспүтүм. Оттон Рая, медпуун туруорсан аһан, тыа сирин бырааһынан 2002 сылга диэри үлэлээбитэ. Мырыла уонна Мындаҕаайы нэһилиэктэрин балыыһаларыгар сотору-сотору ыҥыраллара.
Урут Дьокуускайга дьоммут даачаларыгар Хатыҥ Үрэххэ сайылыырбыт. Онно чугас сүөһүлээх ыал баар эбит буоллаҕа, биирдэ үлэм кэнниттэн кэлбитим, арай, кэлииккэ таһыгар Раям ытаан сыҥсыйа турар. Өйдөөн көрбүтүм, борооску кини атаҕын көхсүгэр тирэнэн, ас көрдөөн, илиилэрин тиҥсирийбэхтиир. Көр, атаҕын үктэтэн баран, куттанан турар эбит. Хаһан да сүөһүгэ чугаһаабатах куорат кыыһа буоллаҕа дии. Дьэ, ол бэйэтэ, Хахыйахха тиийэн, тыа дьахталларыттан итэҕэһэ суох ынаҕы бэркэ ыыр, идэһэ иһин ырытар, сүөгэй иирдэн, арыыны таптайар хаһаасчыт бэрдэ буолбута. Уонча сүөһүлэнэн, ол иһигэр үс ыанньыктанан, эмиэ да куруолук, хаас ииттэн, оттоон-мастаан, үлэ бөҕөнү үлэлээн, бэрт үчүгэйдик олорбуппут. Ас-үөл дэлэйэ, куоракка оҕолорбутугар, аймахтарбытыгар эти-арыыны ыыта олорорбут. Күн аайы остуолун тардарыгар Раям: “Ханнык сүөгэйи сиигин?” – диэн ыйытара. Ити тыллар куорат дьонун кулгааҕар дэбигис өйдөммөт буолуохтаахтар. Ол аата, бүгүн сүүрдүллүбүт сибиэһэйи дуу, эбэтэр ааспыт хонуктааҕы хойдубуту дуу диэн өйдөбүллээҕэ.
Хахыйахха уонча сыл
Ыалдьыт-хоноһо быыһын быспакка сылдьара. Быыбар хампаанньатын аҕытаатардара, дьокутаакка хандьыдааттар наар биһиэхэ сылдьан аһаан, хонон ааһаллара. Биирдэ Михаил Ефимович иккис болдьоҕун хампаанньатыгар быһыылааҕа, Урсун, Баһылай Тарбыыкын уо.д.а. буолан, уһун айантан дэлби тоҥон-хатан, эмискэ дьиэбитигэр көтөн түстүлэр. Хоспохтон дэлэччи соҕус бэлэм кэтилиэттэри киллэрэн, ириэрэ охсон, сылаас чэйи иһэрдэн, дьоммут ирэн-хорон, кэпсээннэрэ-ипсээннэрэ хойдон, үөрэн-көтөн барбыттара. Суруйааччылартан убайым Болот Боотур, Мырылалаан иһэн киирэн, Рая аһын-үөлүн сөбүлээн, үс хонон барбыта. Дьиэбит иннинээҕи киэҥ кырдалга төттөрү-таары хаамыталыы сылдьан: “Оо, манна балаҕан туттубут киһи, үс Баһылай буолан олоруо эбиппит”, – диэн ымсыыра быһыытыйбыт санаанан оргууй сонньуйан кэбиспитэ. “Аймахтаргар, мырылаларга, тиийэн көрдөс ээ, начаас тутан биэриэхтэрэ”, - диэбиппэр, саҥата суох күлэн мүчүйээхтээбитэ. Ол саас, сотору буолаат, өлбүт сураҕын эрэ истэн хаалбытым.
Атын суруйааччылартан Сааба Тарааһап, Баһылай Гольдеров, Харысхал сылдьыбыттара. Бэл, Францияттан Пеллерен диэн суруйааччыны чурапчылар, биһиэхэ аҕаланнар, кыра балаҕаммытыгар хонон-өрөөн ааспыттаах.
Дьэ, оннук, санаабыт хоту кимтэн да тутулуга суох уонча сыл устата өбүгэлэрбит төрүт дьарыктарынан үлэлээн-хамсаан, амтаннаах астарын аһаан, бэрт үчүгэйдик олорбуппут.
Үтүө киһини умнубаттар эбит
2002 сыллаахха Раям бииргэ төрөөбүт балта, СГУ биологическай факультетын доцена Галина Васильевна Егорова инсуллаан, ыараханнык ыалдьыбытыгар, Рая Дьокуускайга киирэн, кыайан саҥарбат, хамсаабат да буолбут киһини тиһэх суолугар диэри, икки аҥаар сыл устата илиитин араарбакка ыарыылаан, бэйэтэ доруобуйата улаханнык айгыраабыта. Ийэтин-аҕатын эмиэ наар бэйэтэ бүөбэйдээн, анараа дойдуга атаартаабыта. Кэлин саахарнай диабета өрө көбөн, аҥаар атаҕын быстаран, уонтан тахса сыл эрэйдэнэн, ыал буолбуппут 60-с сылыгар, 80 сааһын кыл мүччү ыйы эрэ кыайбакка, бу дьыл тохсунньу 15 күнүгэр тыына быһынна.
Кини үтүө санаалаах, сытыары сымнаҕас майгылаах амарах ийэ быһыытынан, икки уол оҕону улаатыннаран, үлэһит дьон оҥортоон, үс уол оҕо сиэнигэр сүбэһит-амаһыт тапталлаах эбэ буолан, толору дьоллоохтук олорон ааста.
Соторутааҕыта соҕотохсуйан олорор киэһэбэр, булка, үлэҕэ-хамнаска бииргэ сылдьыспыт, миэхэ элбэхтик көмөлөспүт доҕотторум, хаһыа да буолан дьиэбэр анаан кэлэннэр, Раиса Васильевнаны үтүө тылынан ахтан-санаан сэргэхситэн барбыттара. Биирдэ да кыыһыран көрдөрбөтөҕүн сөҕөллөр. Дьон барахсаттар үтүө киһини умнубаттар эбит, оннук эрэ буолуохтун!
Василий ЕГОРОВ-ТУМАРЧА
СӨ норуодунай суруйааччыта.
Бэчээккэ Анисия Иевлева бэлэмнээтэ, СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ.
Хаартыскалар
Тумарча тус архыыбыттан .
0
0
0
0
0
0
