Уопсастыба

Кыра кыыс дэлби тоҥон, титирэстээн аҕатын ыга кууһар, оттон улахан кыыс:

– Аҕаа, наһаа тымныы, бу түүн манна кыайан хонуо суохпут, бүгүн барыахха наада.

Тута соһуйан уһукта биэрдэ. Бэйэтэ эмиэ тоҥон, атаҕын түөһүгэр ыга кууһан баран титирэстии сытар эбит. Араас түүлү-мөкүнү, үчүгэйи көрөн кэлбит киһи бу сырыыга түүлүгэр оҕолоруттан кэлбит сэрэтиини истэргэ, тымныынан хаарыйар мотолыгаттан тахсан барарга быһаарынна. Чаһытын көрбүтэ, сарсыарда 5 чаас 30 мүнүүтэ.

Таһырдьа ардах төһө даҕаны тохтообокко ибиирдэр, тула өттө инчэйбитин-илийбитин да иһин сибиэһэй салгыҥҥа таҕыста. Кыргыһыы кырыктаах хонуутугар аны турбаттыы охтубут саллааты кытта быраһаайдаһан баран, кини өлүгэ ханна баарын хамандыырыгар этиэх буолан тылын биэрдэ.

Үрдүкү Айыылар көмөлөрүнэн 

Тыыннаах хаалар туһугар тыын былдьаһан, иннин диэки сыылан истэ, 500 миэтэрэни ааһаат, массыына суолун туораан, нөҥүө бааһынаҕа тиийдэ. Халлаан суһуктуйан сырдаан барда, сэтинньи 22 күнэ үүннэ. Бааһына устун аҕыйах миэтэрэ сыылан иһэн кэннигэр туох эрэ тыаһыырын иһиттэ. Кэннин хайыһан көрбүтэ түөрт «дьэгэ бааба», буомба быраҕар сүүрбэччэ кыра дроннар уонна «камикадзе» тула өттүгэр көтө сылдьаллар.

Бүгүн манна быстар буоллум, бүттүм дии санаата Тута. Уол аптамааттаах эрэ, ити сэбэ дроннартан быыһыыра саарбах, баҕар, дьолго, өйдөөн көрүөхтэрэ суоҕа диэн эрэл санаа күлүм гынан ааста. Сиргэ умса түһэ сытан туох баар Үрдүкү Айыылартан, Үрүҥ Аар Тойонтон миигин көрбөтөллөр ханнык диэн иэйэн-куойан туран көрдөстө. Аҕыйах сөкүүндэ иһигэр төбөтүгэр араас санаа ытыллар. Хараҕар чугас дьоно, доҕотторо, төрөөбүт дойдута, хамандыыра көстөн аастылар. Бу дойдуттан итинник соһумардык бардаҕына, кинини бииргэ сулууспалыы сылдьар уолаттара булаллара саарбах, өлүгэ бу бааһынаҕа сытыйан, өлгөм үүнүүлээх уйгу-быйаҥ хара буору уоҕурда сытыаҕа. 

Арай киһи эрэ соһуйуох дроннар тыастара улам кыччаан, сүтэн хаалла. Кини үрдүнэн көтөн аастылар уонна уолу таба көрбөтүлэр. Чочумча хамсаабакка сытта, онтон төбөтүн өндөтөн көрбүтэ бааһына нөҥүө көстөр ойууртан биһиги буойуттарбыт хас даҕаны куйахтаах тиэхиньикэнэн тахсан иһэллэр. Тааҥкалар, БМП, мотолыгалар көстөллөр. Дроннар кинилэр диэки көтө турдулар, болҕомтолоро онно эрэ.

Тута түгэнинэн туһанан, ойон туран чугастааҕы ойуур диэки сүүрэ турда. Тыаҕа киирэн кыргыһыы хонуутуттан тэйээри өссө биир килэмиэтири барда, онтон биирдэ уоскуйда.

Аһаҕас сиргэ тахсан, сэрэнэн иннин-кэннин көрүннэ, арай тыа саҕатыгар матаһыыкыл турар. Чугаһынан блиндаж баар буолуохтааҕын сэрэйдэ. Өйдөөн көрбүтэ аттынааҕы блиндажка ким даҕаны көстүбэт, тардыллыбыт быаҕа хохоллар шевроннара иилиллибит байыаннай таҥас ыйанан турар. Өстөөх арҕаҕар чугаһаабытын билэн, Тута икки гранатаны бэлэмнээтэ, аллараа түһэр кирилиэскэ үктэнэн туран эстэр сэби иһирдьэ быраҕан кыыратта. Дэлби тэбии кэнниттэн уу-чуумпу сатыылаата. Ким даҕаны хаһыытаабат, ытыаласпат даҕаны. Сэрэнэн аллараа түспүтэ блиндаж кубус-кураанах оҥойон турар.

Матаһыыкылы ылыан, күлүүһэ суох, бачча аһаҕас сиргэ матаһыыкылынан бирилэтэн иһэр сэрэхтээх даҕаны.

Халлаан сырдаан, түүн аанньа утуйбатах уол атаҕар нэһиилэ уйуттан турар. Өстөөх арҕаҕыттан тэйэн баран рациятын холбоото. Хика соһуйан уол ханна баарын үрүт-үөһэ ыйыталаста, кэлэн ылыах буолла эрээри, Тута көмө наадата суоҕун, байыаннай чааһыгар бэйэтэ тиийэрин туһунан хардарда. Арай суолун ыйан биэрэригэр чаас аҥаарыгар иккитэ тахсан ытарыгар, тиийиэр диэри ону хатылыырыгар көрдөстө. 

Аһаҕас сиргэ тахсан сыыллан эрэ барарыгар тиийдэ, үөһэ дроннар элбэхтэр, ким эмит хамсаатаҕына тута көтөн кэлэн тоҕута ытыалыырга бэлэм сылдьаллар. Ойууру туораабытын кэннэ Угледар дьиэлэрэ, онтон бэтэрээ өттүгэр үнтү буомбаламмыт, урусхалламмыт гараастар көһүннүлэр. Онно чугаһаан истэҕинэ Тутаны биир дрон тутан ылла, бэрэпиэлин сырдьыгыныыр тыаһа уол кулгааҕар сүрэҕэр сытыы быһаҕы аспыттыы киирдэ.

Быыһанар, дроннартан саһар гарааһыгар диэри баара-суоҕа аҕыйах миэтэрэ хаалла, итиччэ эрэйи көрөн, бааһыран, эчэйэн, аччыктаан, тоҥон-хатан, сылайан-илистэн баран манна кэлэн өлүүнү-олоҕу кытта сасыһа оонньуон баҕарбата.

Бүтэһик сигарета

Дрон диэки хайыһан баран Тута аптамаатынан ытаары илиитин көтөхтө эрээри, көтөр тэрил гранататын сиргэ номнуо быраҕа охсубут. Граната уол аттынан көтөн кэлээт биэс-алта миэтэрэлээх сиргэ түһэн, дэлби тэбэр тыас ньиргийэ түстэ даҕаны, хата эчэппэтэ. Тута иккис граната кэлэрин кэтэһэн дрон диэки кыҥастаһан көрдө, оттон көтөр тэрил киниэхэ эрэ кыһаммакка салгыы көтө турда.

Дьылҕа хаан тыыннаах хааларга тоҕоостоох түгэни тосхойдо диэн күлүгэр имнэнээт, туох баар күүһэ баарынан гараастар диэки сүүрдэ. Хас даҕаны күн киһилии аһаабатах, аанньа утуйбатах, дроннартан бааһырбыт, куртаҕа кубус-кураанах хам аччык киһи хас да килэмиэтирдээх сири сыыллан кэлэн төһө түргэнник сүүрүөй?!

Санаатыгар эрэ түргэнник сүүрэр курдук, атын дрон көтөн кэлиэн иннинэ саһар сирин булуон наада. Санаа күүһэ тугу барытын кыайар дииллэринии, хата хорҕойор сиригэр этэҥҥэ үктэннэ. Үөһэ кинини эккирэтэр дрон көстүбэт. Тыын ылан сынньана түһэн баран кэккэлэһэ турар гарааска тахсан бытыылкалаах уулар кыстанан туралларын булла. Утаҕа ханыар диэри ууну киллиргэччи истэ, өссө биир бытыылкалаах ууну уктан баран атын гараас диэки хааман иһэн иһирдьэ дьон кэпсэтэр саҥатын иһиттэ. Маннык көрүҥнээх киһини бэйэ дьоно даҕаны түҥнэри ытыахтарын сөп дии санаат, сэрэхэдийэн атын гарааска киирдэ.  Нөҥүө аан диэки баран истэҕинэ дьон куолаһа чугаһаан кэллэ, арай Хика куолаһа иһиллэр.   

Тута үөрүүтүттэн гараастан ойон тахсан табаарыһын уун-утары көрсө түстэ. Анарааҥҥыта кинини эмиэ тута биллэ. Уолаттар соһуйуу-өмүрүү, үөрүү-көтүү бөҕө буоллулар. Таҥаһа-саба барыта бадараан, кир-хох, хаан-билик буолбут Тутаны Хика эргиччи кууһа сылдьан, үөрэ-көтө тугу эрэ ыйыталаһар. Штурмовик бэйэтин дьонун булбут үөрүүтүттэн хараҕын уута халыс гына түстэ, ону кистии да сатаабата. Аттыларыгар турар атын салаа буойуттара уоскутар, кини санаатын бөҕөргөтөр тыллары этэ-это саннытыттан таптайаллар.

Уоскуйа түһэн баран матаһыыкылга олорон, рота блиндааһыгар тиийдилэр. Бишкек уонна Кондрат Тутаны үөрэ-көтө көрүстүлэр, өстөөх дэриэбинэтигэр киирэр сорудахтан кыл мүччү тыыннаах эргиллэн кэлбит киһилэрин ыга кууһан ыллылар. Кондрат хас да хонук аһаабатах табаарыстарыгар итии кофе кутан биэрдэ уонна тушенка сылытта. Бишкек уол хайдах сылдьыбытын кэпсииригэр көрдөстө.

Тута кофены сыпсырыйан иһээт, аҕыйах луоска тушенканы амсайаат, тута топпут курдук буолла. Кондрат сиэбин хастан, уолга сигаретаны утары уунна, онуоха Тута паачыкалаах табаҕы ылбата. Сиэбиттэн дэлби имиллэн хаалбыт эргэ паачыкаттан собус-соҕотох ордубут сигаретатын хостоон, биэрбит зажигалкаларыттан уоттанна. Астына-дуоһуйа табаҕын эҕирийэн ылла уонна эттэ:

— Куттала суох сиргэ тиийдэхпинэ, бу табаҕы тардыам диэн бэйэбэр тылбын биэрбитим.

Тылбаас Марианна ТЫРТЫКОВА

Хаартыска Андрей СОРОКИН, СИА.