Уопсастыба

Куорат олохтоохторо быыстапканы көрөн, архыып үлэтин ымпыгын-чымпыгын билистилэр, үлэһиттэр нэһилиэнньэҕэ туох өҥөнү оҥороллорун, докумуоннары хайдах харайалларын, чөлүгэр түһэрэн, саҥардалларын туһунан кэпсээтилэр. Электроннай көрүҥүнэн архыып докумуоннарын көрдүүр «ЭЛАР-архыып» сыыппара ситимин дьон интэриэһиргээн көрдө-иһиттэ. 

Төрүччүнү оҥорууга анаммыт сэминээргэ информационнай өҥө салаатын начаалынньыга Ирина Сергеенко онлайн ситими туһанан, генеалогическай чинчийиини оҥорон, өбүгэлэрбитин хайдах булуохха сөбүн туһунан иһитиннэрдэ. Дьокуускай куорат муниципальнай архыыбын сүрүннүүр үлэһитэ Афанасий Герасимов 825 киһилээх дьиэ кэргэнин төрүччүтүн хайдах оҥорбутун туһунан кэпсээтэ.

Кинигэ дьаарбаҥкатыгар Саха Сирин устуоруйатыгар, өрөспүүбүлүкэни төрүттэспит чулуу дьоммутугар, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии хорсун буойуттарыгар, уопсастыбаннай диэйэтэллэргэ анаммыт кинигэлэри таһаардылар. Ону таһынан, Илин Сибиирдээҕи устуудьуйа ааспыт үйэ 1930-1980 сс. киинэ хроникатын сэдэх каадырдарын көрдөрдө.

Ити тэрээһин кэнниттэн мин СӨ Култууратын уонна духуобунай сайдыытын министиэристибэтин иһинэн архыып дьыалатын эдэр салайааччытын Ирина Тергюлеваны көрсөн кэпсэттим. Кини 2007 с. ХИФУ историческай бакылтыатын бүтэрбитэ, бастакы кууруска үөрэнэр кэмигэр политология, мусуой, археология о.д.а. ким ханнык хайысханы таларын быһаарбыттара. Кыыс ийэтэ архыыпка үлэлиир буолан, бу үлэ ис куукунатын эрдэттэн билэрдии, аныгы олоҕу ааспыты, былыргы устуоруйаны кытта ситимниир идэни талбыта. 

Кууруска үөрэнэр 100 оҕоттон сэттэтэ архыып хайысхатынан барбыта, кинилэртэн билигин үһэ Национальнай архыыпка үлэлии сылдьаллар. Ирина Петровна үөрэҕин бүтэриэҕиттэн атын сиргэ халбаҥнаабакка, архыыпка биир сиргэ тэһийэн-тулуйан, быйыл 18 сылын үлэлиир.  

«Сөбүлүүр үлэбиттэн салгыбаппын, архыып докумуоннары харайар ыскылаат курдук өйдүүр тутах, бу судаарыстыба былааҕын, гиэрбэтин кэриэтэ үлэни-хамнаһы туоһулуур биир сүрүн салаа. Ааспыты билбэт киһи инникини кыайан туппат.

Стратегическай былаан, ырытыы, анаарыы оҥорорго биһиги иннибитигэр үлэлээн ааспыт көлүөнэ уопутун, тугу ситиспитин, туох кыайтарбатаҕын эмиэ көрөбүт. Кинилэр уопуттарыгар олоҕуран, саҥа бырайыактары таһаарабыт. Улуустар, нэһилиэктэр устуоруйаларын үөрэтэргэ, кинигэ таһаарарга архыып докумуоннара, матырыйааллара сүрүн тирэх буолаллар», — диэн бүгүҥҥү сэһэргэһээччим кэпсээнин саҕалыыр.

1,5 мөл. кэриҥэ докумуон хараллар

Санатан эттэххэ, быйыл өрөспүүбүлүкэ Национальнай архыыба 105 сылын, Национальнай библиотека 100 сылын бэлиэтиир. Устуоруйаны хасыһан, кинигэ, ыстатыйа суруйар дьон архыыпка кэлэн үлэлииллэр, урукку дааннайдары көрдүүллэр. Архыыпка тэрилтэлэр көтөҕүнэн кумааҕыны эрэ буолбакка, электроннай көрүҥүнэн эмиэ туттараллар, ону эмиэ сөпкө харайыахха наада. 

Былыргы докумуоннары үйэтитэр Саха Сирин архыыба уопсайа 350 сыл тухары үлэлээн кэллэ, кини пуондатыгар 17 тылынан 1,5 мөл. дьыала харалла сытар. Ол иһигэр 13 000 хаартыска, долбуурга өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи, Сэбиэскэй кэмнээҕи хаһыаттар сыталлар.  

Өрөспүүбүлүкэҕэ Национальнай архыып уонна улуустарга 36 муниципальнай архыыптар үлэлииллэр, маны сэргэ И.С. Жараев аатынан олохтоох норуоттар аудиовизуальнай нэһилиэстибэлэрин киинигэр Саха Сирин устуоруйатын туһунан видеоматырыйааллар ааспыты кэрэһэлииллэр.

Архыыпка министиэристибэлэр, биэдэмистибэлэр, акционернай хампаанньалар докумуоннары тиһэн туттараллар, ол иһигэр сабыллыбыт тэрилтэлэр эмиэ. Өскөтүн үлэ киниискэтэ сүтэн хааллаҕына, дьон үлэлэрин ыстааһын, хамнастарын кээмэйин архыып докумуоннарын сөргүтэн, биэнсийэҕэ тахсалларыгар туоһу оҥостоллор. 

1649 с. ыраахтааҕы ыйааҕа

1700 тахса тэрилтэлэр судаарыстыбаннай уонна муниципальнай архыыптарга булгуччулаах ирдэбилинэн докумуоннарын харайыыга туттараллар. Хас эмит сыл ааспытын кэнниттэн ону мунньан, дойдубут устуоруйатын тиһэн таһаарыахха сөп. Өрөспүүбүлүкэ 100 сылын бэлиэтииргэ быыстапка, тэрээһин ыытарга Саха АССР тэриллибит бастакы докумуоннарын архыыптан көрдөөн булбуттара.  

Архыып түөрт хайысханан үлэлиир: киирбит докумуоннары сааһылаан, учуоттаан, опись оҥорон, уһун үйэлэргэ харыстаан, дьон наадалааҕын буларыгар, ону туттарыгар бэлэмниир. 

1784 с. былыр бөрүөнэн бэрт кыраһыабай буочарынан төгүрүтэн суруллубут докумуону Ирина Петровна долбууруттан хостоон көрдөрдө. Ааҕан көрбүппүт, Дьокуускайдааҕы байыаннай канцелярия биэрбит докумуона 241 сыл архыыпка харалла сытар эбит.

Итинник сурук-бичик сыл-хонук ааһан истэҕин аайы суураллан, сүтэн-оһон хаалбатын туһугар сөптөөх ирдэбили тутуһаллар, хос иһэ +17-19С итийиэ суохтаах,  күн уота тыкпатын, кубарыппатын хааччыйаллар, сайын кондиционердар сөрүүн салгыны биэрэллэр.

Архыыпка харалла сытар саамай былыргы докумуон, ыраахтааҕы Алексей Михайлович таһаарбыт ыйааҕа 1649 с., ол аата 376 саастаах. Хас даҕаны көлүөнэ архивистар кичэллээх үлэлэрин түмүгэр үйэлэри уҥуордаан, биһиги кэммитигэр тиийэн кэллэҕэ.

Аныгы кэм ирдэбилинэн үлэһиттэр былыргы докумуоннары сыыппараҕа көһөрөллөр, оччотугар докумуон куйаар ситимигэр киирэн, дьон ханна баҕарар олорон, ону киирэн көрөр, үлэтигэр туһанар кыахтанар.

Архыыпка баар көтөҕүнэн халыҥ кумааҕыларга дойдубут устуоруйата суруллан харайыллар. Манна ыллыҥ да мээнэ докумуону туттарбаккын, ый ахсын эспиэртинэй хамыыһыйа түмсэн, ону быһаарар, туох сыаннастааҕын көрөн, талан ылар.

«Саха Сирин буойуттара»

Тэрилтэлэр докумуоннарын таһынан, өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар дьоһун кылааттарын киллэрбит ытык дьоммут тус архыыба баар.  Холобур, Саха Сирин Бастакы Бэрэсидьиэнин Михаил Николаев үлэтин-хамнаһын, олоҕун туһунан матырыйааллар кэнэҕэс көлүөнэҕэ кини туһунан кэпсиэхтэрэ. 

Быйыл Улуу Кыайыы 80 сылын бэлиэтиибит, бу бэлиэ күнү көрсө архыыпка фронтан кэлбит суруктар кэлиэксийэлэрин, Саха Сириттэн сэриигэ барбыт буойуттар испииһэктэрин хас даҕаны источниктан мустулар.

СӨ Национальнай архыыбын кылаабынай археограба, РФ Бочуоттаах архивиһа, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата Александр Калашников «Саха Сирин буойуттара» диэн кинигэ сиэрийэтин бэлэмнээн таһаарда. Бу кинигэлэргэ кыргыһыы хонуутугар өстөөҕү самнарарга хорсун быһыыны оҥорбут, сылаас хааннарын тохпут, сырдык тыыннарын толук уурбут буойуттар туһунан кэпсэнэр.

Бу баараҕай үлэни оҥорорго кини олоҕун бүтүннүү анаата. Кинигэлэри РФ Оборуонаҕа министиэристибэтин Киин архыыбын уонна СӨ Национальнай архыыбын докумуоннарыгар, итиэннэ сэрии бэтэрээннэрин оҕолорун, сиэннэрин ахтыыларыгар олоҕуран суруйда.

Сиэрийэҕэ киирбит уонтан тахса кинигэҕэ саха саллааттара Белоруссияны көмүскүүргэ, Европаны фашизмтан босхолуурга, Курскай тоҕойго, Крымҥа, Сталинградка, Кашираҕа, Ржевкэ, Новгородка, Смоленскайга, Берлиҥҥэ тиийэ хайдах сэриилэспиттэрэ ойууланар. Ону таһынан, Японияны кытта сэрии кыттыылаахтарын, ньиэмэстэр өлөрөр-өһөрөр концлааҕырдарыгар түбэспит дьон олоҕо сырдатылынна.

Онон Александр Александрович Саха Сириттэн Аҕа дойдуну көмүскүү барбыт буойуттар Кыайыыны уһансыбыт хорсун быһыыларын кэнэҕэс көлүөнэҕэ өйдөбүнньүк оҥорон, дьоһун үлэни үйэтитэн хаалларда.

Күн бүгүн архыып сыыппараҕа көһөн эрэр, итиэннэ оҥоһуу өй киирдэ, хас биирдии киһи манна кэлэн былыргы докумуоннары хасыһан, эбэтэр куйаар ситиминэн көрдөөн, дьиэ кэргэнин төрүччүтүн оҥоруон, өбүгэлэрин кытта ситимин бөҕөргөтүөн сөп. 

Хаартысканы СӨ Национальнай архыыба хааччыйда.