Уопсастыба

Бэйэ төрүт үгэстэрин аанньа ахтыбат буолуу, атыҥҥа охтуу, бэлэмҥэ олоруу түмүгэр эр киhи, аҕа дьон дьиэҕэ-уокка сыстыбат буола тэйэн, аналларын умнан, атын дьаллыктарга ылларан сылдьаллара биллэр. Ол түмүгэр эр дьоҥҥо эрэ буолбакка, саҥаттан саҥа үүнэр сүһүөх дьоҥҥо араас куһаҕан кэмэлдьи олохсуйда, майгы сатарыйда, идэ утума кэһилиннэ. Салгыы билиҥҥи курдук олордоххо, уол оҕону иитии омсото өссө дириҥиэҕэ. Олох уйгута киhи бэйэтэ хайдах үлэлиириттэн тутулуктаммыт кэмигэр эр киhи, ыал аҕата киһи айылҕатын аналынан булааччы-талааччы, кэскили тутааччы буолар аналын чөлүгэр түhэрэри толкуйдуура кэллэ.

Итиниэхэ билиҥҥи аҕа дэнэр дьон үксэ оҕо сааһыгар норуот үгэһин этинэн-хаанынан билэн улааппатаҕа улаханнык атахтыыр. Бу дьон бэйэлэрэ аҕам миигин маннык ииппитэ диир кыахтара, үтүктэллэрэ суох курдук. Оттон бэйэ ааҕан, бэйэ үөрэҕирэр идэ киһиэхэ үксүгэр суох. Өй-санаа саппаҕырбыта билигин да өр кэмҥэ дьайа турар туруктаах. Ол гынан баран киһиэхэ түгэх өй, өбүгэ өй диэн баар – онно хаһаанылла сылдьар билии түгэнэ тосхойдоҕуна-тоҕоостоҕуна уһуктар буолар эбит.

Биэс кэрчиктэринэн

Мантан салгыы бэрт кылгастык сахаҕа баар төрүт билииттэн уолу иитэр-такайар өттүттэн кэпсии түһүөм – дьон маны куруук ыйытар, ирдэһэр, билиэн баҕарар. Кэпсээним утума биэс кэрчиктээх буоллун:

- оҕоҕо сааһынан көрөн сыһыаннаһыы;

- эр оҕо этин-сиинин эрчийии;

- үлэҕэ-хамнаска, булка-алка уһуйуу (бу үһүөннэрэ Буор кутун буҕатытыы);

- оҕо тылын-өһүн, өйүн-мэйиитин сайыннарыы, толкуйун олохсутуу (Ийэ кутун иитийэхтии);

- оҕо киһини сыһыан эйгэтигэр киллэрии (Салгын кутун сайыннарыы).

Бу барыта утуу-субуу буолар дии саныыр алҕас, барыта ситимнэһэ, сиэттиһэ сылдьар, кэлим буолар. Ону этээччилэр – оҕону чаас-чаас, суол-суол арааран, өлүүскэлээн  киһи гыныллыбат, кэлим тутан киһититиллэр диэн.

Эр оҕону, уолан уолу сааhынан араарыы сахаҕа даҕаны син эмиэ бары омукка курдук айылҕаҕа дьүөрэлээн чочуллубут. Уу ньирэй кыһыл оҕо, эмньик саас, уллуҥах хараарыыта, улара киириитэ, эрдьигэн, бөтөhө киириитэ диэн кэрдиис ахсын уол оҕо этин-cиинин, өйүн-санаатын, быhыытын-майгытын оҕо айылҕатыгар, эр киhи уратытыгар олоҕуран, бастаан батыhыннара сылдьан, онтон улам-улам бэйэтин билиитигэр биэрэн, сүрүннээн аҕата уhуйара. Аҕата суох уолу син-биир хайа эмэ чугас эр киhи, ордук таайдара, убайдара, аймахтара, күтүөт дьон, бэл дьукаах эбэтэр ыаллыы олорор эр дьон кытта бэйэтигэр сыһыаран такайара.

Оҕо сааһынан анал туомнар

Аныгыга оҕо сааһын маннык араарар баар:

Үөскээн төрүөн инниттэн үһүгэр диэри оҕо "Олох дьоло оҕо, Мин" диир гына сыһыаннаһыллар – Ыал, Дьиэ кэргэн үөрэҕэ.

3 - 7 сааска "Айыы оҕото Мин" - дэтэр Уһуйаан үөрэҕэ.

7 - 10 саастарга "Айар оҕо Мин" - дэтэр Алын сүһүөх кыһа өйгө көрдөрөр үөрэҕэ.

11 - 15 саастарга "Сайдар оҕо Мин" - дэтэр Орто сүһүөх кыһа өйү сайыннарар үөрэҕэ.

16  сааска  "Айыы Киһитэ Мин" - дэтэр  үрдүкү сүһүөх кыһа айымньылаах үөрэҕэ.

17-18-24 сааска "Көҥүл Киһи  Мин - диэн туран талбыт идэ үөрэҕэ.

Ити түhүм саастарга уол оҕо улааппытын бэлиэтээн, анал туомнары толороллоро. Уол оҕо төрөөтүн кытта киниэхэ ураты сыһыан тутуһуллара – биһигэр биилээҕи уган, атаҕар уйуттар буолла да истээх үтүлүгүнэн, оннооҕор уоттаах чоҕунан тамнаан, акка олордон/ ат мииннэрэн эҥин. Тылга улахан суолта ууруллара. Алгыс этэн, арчылаан, бэлиэ кэтэрдэн, Тосхол биэрэллэрэ. Билигин бу үгэhи тилиннэрэр сүрдээх тоҕоостоох. Оҕо бары үөрэнэр буолан, маннык туому оскуолаҕа тэрийэр табыгастаах, ордук суолталаах. Дьон, оҕолор маны биhирээтилэр. Үгэскэ киирэн, сыл ахсын 6, 7, 9, 12, 15, 18 саастаах оҕолорго  малааhын тэрийэн, сахалыы сиэрин-силигин барытын тутуhуллар. 12-лээх эрдьигэн солко кур, 15-тээх бөтөс үрүҥ сылгы сиэлин сүүмэҕэ, 17-18 саастаах уолан кыыннаах быhах, көмүстээх кур туталлар. Ийэ-аҕа алгыс аныыллар, кэс тыл этэллэр – оҕоҕо улааттым диэн өй үөскүүр, саҥа үктэлгэ тахсар тосхол олохсуйар. Салгыы, аны ыал бэйэтэ бу үгэhи дьиэҕэ-уокка тутуhан эрэр – үгэс тиллиитэ, оҕону иитэргэ көмөтө диэн манныгы ааҕыахха сөп.

Эрдэ үөрэттэрэ биэрэр сөбө суох

Саха: «Отох киhи отутугар диэри улаатар», — диир үгэстээх. Бу саха сайдар тэтимэ уратытын, бытаанын тоhоҕолуур этии. Саха ыала оҕотун, ордук уол оҕону 6-7 сааhыгар эрдэ үөрэттэрэ биэрэрэ, дьиэттэн тэйитэрэ сөбө суох. Бу кэмҥэ оҕоҕо сүр саҥа киирэ сатыыр кэмэ. Ону бэлиэтээн былыр сэттэлээх оҕоҕо Сүр иҥэрии туома баара биллэр. Сүрэ үс тирэхтэнэ илик оҕону дьиэттэн тэйитэр, туора дьон хараҕар көрдөрөр сэрэхтээх, оҕо уйулҕата ыhыллан хаалыан сөп. Олоххо ити үгэһи бигэргэтэр холобур үгүс. Сүр иҥэрии туомун оҕолор, төрөппүттэр ылыннылар, итэҕэйдилэр, киhи өйүгэр оннук түhүмтүө, дьэҥкэ эбит. Бу кэпсиир үгэстэр эр хаан киириитэ, уол оҕо эр киһи киэбин ылыныыта буолар эбит маннык туом. Быһычча, кыыннаах быһах диэн эр киһи сүрэ дииллэрэ маныаха сыһыаннаах буолуон сөп. Атын омуктарга уол оҕону эр киһи оҥорорго аналлаах букатын хабыр туомнар бааллара биллэр.

Кэтээн көрөн билиигэ, эр оҕо кыыс оҕоттон уратыта элбэх. Уол оҕо айылгыта 15-17 сааhыгар аhыллан арыллар, айымньыга сыстыах баҕата кэлэр. 12-14-гэр кыбыстар, саhар, бүгэр. Оттон кыыс оҕо 12-14-гэр дьарыкка кыайан сыстыбатаҕына, 15-17-гэр бүгэр, кыбыстар. Эдэр киhи өйдүүн-санаалыын, эттиин-сиинниин 24 сааhыгар ситэр диэн этии эмиэ оруннаах – икки мөһүлгэтэ буолар. Мөһүлгэ диэн 12 сылы ааттанар – күн куйаарга биир толору эргиири эргийэр кэмин. Биллэн турар күн эргиирэ киһи этэ-сиинэ сайдарын-кэхтэрин быһаччы быһаарара өйдөнөр. Кэтээн көрөн толкуйга түстэххэ, кырдьык, түргэн тэтимнээх, хаан булкаастаах аҕыйах уолтан ураты саха оҕолоро саастарын ситэн эрэ баран арыллан, сайдан, буhан-хатан тахсаллар. Оттон ыксаан, эрдэ үөрэттэрэн, билиини күүhүлээн симэ сатыыр көдьүүhэ үксүгэр кыра эбэтэр букатын даҕаны суох. Оҕо өйө бэйэтэ мунньуллан, наарданан, олохсуйан иhэр айылҕалаах. Ол таска көстөр гына уратылаах, туспа тэтимнээх, айылҕаттан туллубат тууралаах.

Эти-сиини эрчийии, үлэҕэ уһуйуу

Уолу иитэргэ этин-сиинин эрчийии, үлэҕэ уhуйуу, сындааhынын сыыйыы быhаарар суолталааҕа эмиэ саарбаҕа суох. Былыр саха маны бүүс-бүтүннүү оонньуу көрүҥүнэн оҥороро. Үлэттэн үөскээбит сахалыы оонньуу ахсаана, арааhа-эгэлгэтэ хайа да омуктааҕар биһиэхэ таһыччы элбэх. Ол өйдөнөр. Хары күүhүнэн тыыннаах ордор омук оҕотун салгыппат, сылаппат, сүрэҕин астарбат, мындыр ньыманан – оонньуунан – эрэ үлэҕэ үөрэтэр кыахтааҕа. Болҕойо түстэххэ, оонньуу педагогиката дириҥин киhи сөҕөр. Ордук уол оҕону эрчийэр оонньуу үгүс, ол эмиэ өйдөнөр – омук дьылҕата эр киhи төһө үлэһититттэн тутулуктаах. Саха оонньуута уол оҕону тулуурдаах, дьулуурдаах, күүстээх, сымса, сылбырҕа, кытыгырас, хапсаҕай гынарга атын дойду оонньууларынааҕар быдан көдьүүстээх эбит.

Үгэскэ олоҕуран, уолаттарга күhүҥҥү-сааскы хатыы кэмигэр элбэх киhилээх, уолу барытын хабан тургутар күрэс былдьаhыыны тэрийэр туhата эмиэ көстөн иhэр. Бу күрэстэhии аҕыйах кыанар уолу мунньан, биир бэрди талартан атын, нэhилиэк оҕотун барытын бөлөҕүнэн түмэн, күргүөм тургутуллар. Эрдьигэн, тымтык, сардаҥа, сарыал саастаах уолаттар күүстэрин-уохтарын, сымсаларын, тулуурдарын, кыайыыга дьулуурдарын, түмсүүлэрин көрдөрөн, эр хааннарын киллэрэн туран туруулаhаллар – ол аата боотурҕаһан ылаллар. Тургутууну оҕону үлэҕэ үөрэтэр оонньуулартан «Уол оҕо – кус быhый, ат бөҕө» диэн ааттаан таҥыллар. Успуорт аныгы көрүҥнэригэр, мээчик оонньууларыгар тэҥнээтэххэ, букатын атын бэлэми ирдиир, үрдүк таһымҥа таhаарар оонньуулар диэн уолаттар эттэринэн-хааннарынан билэн итэҕэйдилэр.

Бэйэтин кыанар уол ахсаана эбиллэн иhэр эрээри, аныгы оҕо үлэлии үөрэммэтэҕэ манна эмиэ биллэн-көстөн кэлэрэ баар. Уолаттар чэпчэки, күргүөмнээх оонньуулары ордук сөбүлүүллэрэ харахха быраҕыллар. Оттон сыраны эрэйэр, ыарахан эрчиллиини сөбүлүүр, кыайар оҕо биллэ аҕыйах. Аныгы эр оҕо, уолан уол сындааhынын сыыйар ньыма диэн өбүгэ маннык оонньуулара эбит.

Былыр уол оҕону аҕата эбэтэр чугас дьоно булка-алка, сиргэ сыhыарар төрүт үгэстээҕэ. Кэлин эр киhи дьиэттэн тэйэн, арыгы дьаллыга тарҕанан, булт үгэһэ сүтэн, булт аҕыйаан, ыыра ыраатан, оҕону илдьэ сылдьар да сатаммат буолан испитэ. Эр дьон бэйэлэрэ эрэ арыгы-ас тиэнэн, бултуу-балыктыы диэн ааттаан күргүөмүнэн бараллара үгэс буолан сылдьара хаһан букатыннаахтык ааһара-араҕара буолла…

1998-2019-2021-2024 сс.

Хаартыска: СИА, эрэдээксийэ архыыбыттан.