Уопсастыба

Ол курдук, норуот дьокутааттарын бөлөҕө – Ил Түмэн Судаарыстыбаннай Мунньаҕын спикерэ Алексей Еремеев, Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай политикаҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Атласов, олохтоох бэйэни салайыыга сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев тыа хаһаайыстыбатынан утумнаахтык дьарыктанар үлэ дьонун кытта аһаҕастык кэпсэттилэр, үлэ хаамыытыгар харгыстыыр тыын кыһалҕалары миэстэтигэр билистилэр, тыа хаһаайыстыбатын сорох боломуочуйалара улуустарга бэриллибитинэн киирбит уларыйыылар тустарынан,  саҥа сокуон олоххо киириитин, инники соруктары дьүүллэстилэр.

Мунньах кэнниттэн Дьокуускайтан кэлбит Ил Түмэн дьокутааттара санааларын маннык үллэһиннилэр:

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Алексей Ильич Еремеев:

Сүбэ-мунньахха сүрүннээн икки боппуруоска тохтоотубут. Бастакытынан, олохтоох бэйэни салайыныы саҥа сокуонун дьүүллэстибит уонна федеральнай сокуон ылыллыбытынан сибээстээн, 2025 сыл бүтүөр диэри өрөспүүбүлүкэбит сокуонун ылыныахтаахпыт диэн сыал-сорук турар. Ол сыалтан Саха Сирин улуустарын салалтатын, нэһилиэктэр баһылыктарын, дьокутааттарын, дьонун-сэргэтин кытта бу боппуруоһу ырытан, боломуочуйаларбытын хайдах тыырсабыт, былааспыт систиэмэтин миэстэтигэр хайдах олохтуубут, судаарыстыбаҕа баар боломуочуйалартан бэриллэр өттүн ханныктары биэриэххэ сөбүй диэн киэҥ кэпсэтиини таһаардыбыт. Үөһээ Бүлүүгэ бэрт үчүгэй кэпсэтии буолла. Дьон аһаҕастык этинэн, элбэх санааны иһиттибит. Үөрэтэн көрөн баран Ил Түмэн дьокутааттара маны барытын учуоттаан, нэһилиэнньэни кытта дьүүллэһэн баран бу сокуону ылыныахтара. 

Иккиһинэн, тыа хаһаайыстыбатын өттүгэр былырыын сэтинньи бүтүүтэ өрөспүүбүлүкэ сокуон ылынан турар. Ол чэрчитинэн тыа хаһаайыстыбатын сорох боломуочуйалара улуустар бырааптарын, боломуочуйаларын кэҥэтэр сыаллаах бэриллэллэр.  14 көрүҥүнэн кэлэр субсидиялар миэстэтигэр тыырыллан, сорох өттө улаатан, сорох өттө кыччаан, сорох өттө отой тохтотуллар, боломуочуйа улуустарга бэриллэр. Онон улуустар билигин үүт да, төбө да субсидията буоллун, атын да көрүҥнэр субсидияларын миэстэтигэр быһааран дьоҥҥо тиксэриэхтээхтэр. 

Онон улуустар урукку сылларга өрөспүүбүлүкэ биир бэлиитикэтин миэстэтигэр тириэрдээччи эрэ быһыытынан олорбут буоллахтарына, билигин бэйэлэрэ аттаран, тыыран, миэстэтигэр дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэллэр. Нэһилиэк уратыларын, улуус уратыларын учуоттаан туран. Сүрүн сорукпутунан сүөһү ахсаана аччаабатын ситиһии, иккиһинэн, табаарынай бородууксуйаны элбэтии буолар. Маныаха Үөһээ Бүлүү улууһа сөптөөхтүк дьаһаммыт эбит диэн сэргээтибит, сүрдээх үчүгэй мунньах буолла диэн биир бэйэм астынан турабын. Инникитин бу сокуон өссө тупсан үлэлииригэр киирэр этиилэри учуоттуохпут диэн мэктиэлэстибит. 

Ил Түмэн олохтоох бэйэни салайыыга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Михайлович Прокопьев: 

- Владимир Михайлович, олохтоох салайыныы саҥа сокуона олоххо киирдэҕинэ, улуустар, нэһилиэктэр таһымнарыгар баһылыктарын уонна бэрэстэбиитэллээх уорганнарга дьокутааттары талыы урукку систиэмэнэн хаалыа дуу, эбэтэр уларыйар түбэлтэтигэр хайдах тэриллиэҕэй?

- Арассыыйа эрэгийиэннэрэ бэйэлэрэ чопчулаан талалларыгар федеральнай сокуон муниципальнай тэриллии баһылыгын талар 4 барыйааны ыйда: 

1) Муниципальнай быыбардарга;

2) МТ бэрэстэбиитэллээх уорганнара бэйэлэрин састааптарыттан;

3) МТ бэрэстэбиитэллээх уорганнара РФ субъегын үрдүкү дуоһунастаах сирэйэ туруорбут хандьыдаатын талар (быыбардааһын саҥа көрүҥэ);

4) МТ бэрэстэбиитэллээх уорганнара куонкурустуур хамыыһыйа куонкурус түмүгүнэн сүүмэрдээбит хандьыдааттарыттан талар.

Ол түмүгэр, билигин дүүллэһии саҕаланна. Сокуон баар, кулун тутар 20 чыыһылатыгар баттаммыта. Онон ыам ыйа бүтүөр диэри биһиги улуустартан, нэһилиэктэртэн, дьокутааттартан, ордук чуолаан урукку өттүгэр муниципальнай сулууспаҕа үлэлээбит дьонтон этиилэри күүтэбит. Үйэлээх саастарыгар көлөһүннэрин тохпут, үлэлээбит, олохтоох бэйэни салайыныы ымпыгын-чымпыгын билэр дьон этиилэрин мунньаммыт, маны үөрэтэн, чинчийэн, ол түмүгүнэн сыл бүтэһигэр диэри сокуон ылыныахтаахпыт. Онон билигин биһиги маннык ньыманы туттуохпут, маннык барыйаанынан барыахпыт диирбит эрдэ. 

- Нэһилиэк бэйэтэ бүддьүөттээх буолуо дуо?

• Икки таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныы биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр оннунан хаалыа диэн өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана чопчу позициятын эттэ. Ол аата нэһилиэк олохтоох бэйэни салайыныы уорганын быһыытынан бүддьүөттээх буолуоҕа.

Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай политикаҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Павлович Атласов:

- Александр Павлович, төһө эмит өйөбүл оҥоһулларын үрдүнэн тыа хаһаайыстыбатын сүрүн көрдөрүүлэрэ үрдээн-эбиллэн кэлбэттэр. Төттөрүтүн, ынах сүөһү ахсаана сылтан сыл көҕүрээн иһэр. Барыллаан ааҕыынан, 2025 сылга ааспыт сылы кытта тэҥнээтэххэ, 4 тыһ. төбөнөн аҕыйах сүөһүлээх киирдибит, оннооҕор урукку сылларга бигэ туруктаах сылгыбыт 10-ча тыһ. төбөнөн аҕыйаабыт. Маннык балаһыанньаттан тахсар суоллары туохха көрөҕүтүй?

- Кистэл буолбатах, кэнники сылларга сүөһүбүт, сылгыбыт аччааһына бэлиэтэнэ турар. Бастакы аччааһын 2020-2021 сылларга улахан ойуур баһаардарын, күүстээх кураан дьыл кэннэ бэлиэтэммитэ. Бары өйдүүр буолуохтааххыт, оччолорго өрөспүүбүлүкэҕэ от тиийбэккэ атын эрэгийиэннэртэн от аҕаламмыт кыстаан турабыт. Онно биһиги хаһаайыстыбаларбыт, чуолаан илин эҥэр улуустар, наһаа улаханнык оҕустарбыттара. Маны аччатар сыалтан былырыын 2024 сыл бүтэһигэр бүтэһик пленарнай мунньахпытыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар судаарыстыбаннай боломуочуйаны олохтоох дьаһалталарга биэрии сокуонугар улахан уларытыы кииртэ. Бу сырыыбытынан көрдөххө, Үөһээ Бүлүү улууһа үүт субсидиятын улаатыннаран, улахан хамсааһыны таһааран эрэр. Оҕуруот аһыгар да буоллун, хортуоппуйга даҕаны ставкалары бэриллибит субвенция иһинэн улаатыннарбыт. Онон сыл түмүгүнэн үчүгэй өттүгэр уларыйыы тахсарын кэтэһэбит. 

- Бүлүү сүнньүнээҕи 4 улуустан ордук бытарыйбыт тыа хаһаайыстыбалаах – Үөһээ Бүлүү улууһа. Ынах, сылгы барыта буолбатаҕына, баһыйар өттө ыаллар кэтэх хотонноругар турар. Сүүсчэ сүөһүлээх бааһынай хаһаайыстыба аҕыйах. Кооперация туһунан сокуону билиҥҥи үөскээбит быһыыга-майгыга сөп түбэһиннэрэн, саҥалыы оҥорорго уолдьаспата дуо?

- Бары билэбит, 2016 сыллаахха федеральнай сокуоннарга уларыйыы киирэн, кооперация туһунан өрөспүүбүлүкэ сокуона тохтообута. Балтараа сыл анараа өттүгэр региональнай сокуоммут бырайыага оҥоһуллан, бу боппуруос ырытыыга сылдьыбыта. Биллэн турар, элбэх этиилэр, бэлиэтээһиннэр бааллара, билигин ол чэрчитинэн үлэ бара турар. Ол эрэн ити сокуон биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр хайаан даҕаны тахсыан наада, тоҕо диэтэр, инники өттүгэр кооперация боппуруоһа биһиэхэ күүскэ турар. Дьон сааһыран иһэр, үлэ миэстэтэ тиийбэт. Маныаха нэһилиэнньэ мустан потребительскай кооперативтары тэрийэн үлэлээтэҕинэ, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын улаатыннарыыга хамсааһын тахсыа этэ.

- Александр Павлович, биһиэхэ Сургуулук нэһилиэгэр Ыйыласка лаҥха сирдэри өртөөһүнүү иллэрээ сыллаахха саҕалаабыттара. Саха сирин сүөһүлээх-сылгылаах нэһилиэктэрэ бары туруорсалларынан, бу уопуту өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕатарга Ил Түмэн дьокутааттара туох толкуйдааххытый?

- Биһиги дойдубут бырабыыталыстыбатын уурааҕынан бигэргэммит бэрээдэгинэн, ходуһаттан, алаастан ойуурга киирбэтин диэн сэрэтэр өртөөһүҥҥэ (отжиг) Үөһээ Бүлүү дьоно-сэргэтэ күүскэ үлэлээбиттэрэ. Сэрэтэр өртөөһүн иэнин кэҥэтиигэ айылҕа харыстабылын министиэристибэтин, ойуур хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин кытта үлэлэһиэххэ наада. Биллэн турар, ирдэбилэ наһаа улахан, күүстээх. Туох баар ирдэбил быһыытынан, кэтээн көрөөччүлэр, тиэхиньикэ – барыта баар буолуохтаах. Оннук эрэ түгэҥҥэ сэрэтэр өртөөһүн оҥоһуллар кыахтаах. Бүгүҥҥү көрсүһүүгэ улуус дьаһалтатыгар ити боппуруоһу көтөхтүбүт, кэпсэтии түмүгэр инники өттүгэр “Якутлесресурс” тэрилтэтин кытта ити боппуруоска үлэлэһэргэ сүбэлэстибит.

Галина Васильева, «Үөһээ Бүлүү» хаһыат 2025 с. муус устар 11 күнэ, №14 (5475)