Уопсастыба

Кинилэртэн биирдэстэрэ — Ньурба улууһуттан төрүттээх, М.Е. Николаев аатынан 1№-дээх өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһа-Национальнай мэдисиинискэй киин оҕо травматологиятын отделениетын сэбиэдиссэйэ, травматолог-быраас Сергей Васильев. Кини онно тиийэн үлэлээбитэ сыл аҥаара буолбут диэн Забота-Арчы хаһыат суруйар.

— Сергей Петрович, бу бастакы сырыыҥ дуо?

— 2022 сыллаахха байыаннай дьайыы саҕаланаатын кытта Харьков уобалаһыгар «Боотур» добровольческай этэрээккэ санитар-стрелогунан сылдьыбытым. Бу добровольческай этэрээккэ быраас быһыытынан киирэрбитигэр, Саха сиринээҕи бэтэрээннэр уопсастыбаларын бэрэссэдээтэлэ Иван Петрович Черкашин көмөлөспүтэ. Түгэнинэн туһанан, киниэхэ махталбытын биллэрэбит. Ростов куоракка үөрэнэ кэлбиппитигэр миигин уонна Өлөөн балыыһатын кылаабынай бырааһа Назар Иннокентьевиһы госпитальга хааллара сатаабыттара. Ону биһиги сөбүлээбэккэ хамандыырбытыгар Александр Колесовка тиийэн, биһигини бэйэҕитин кытта сэрии буола турар сиригэр илдьэ барыҥ диэн көрдөспүппүт. Колесов полковниктан көҥүллэтэн, сэрии хонуутугар киирэр буолбуппут. Биһиги хара маҥнайгыттан Аҕа дойдубутун көмүскүүр санаалаах бардахпыт дии, онон оччо тиийэн баран хайдах балыыһаҕа хаалан хаалыахпытый.

— Төһө бэлэмнээн киллэрбиттэрэй?

— Травматолог идэлээх буолан, идэм оһолу-бааһы кытта ыкса сибээстээх, онон бэлэм кэриэтэ этим. Аны саха киһитэ барыта саалаах, ыта үөрүйэх. Оскуолаҕа 8-9 кылаастарга НВП уруогар сааны ыһарга-хомуйарга, гранатаны быраҕарга барытыгар үөрэппиттэрэ. Ростовка 4 күн үөрэтэн баран, сэриигэ киллэрбиттэрэ. Чуо мин бэйэбин этэбин, чэпчэкитик сэриилэспитим, ытыалаһыы да баара. Бааһырбыт дьону бэрэбээскилээһин, уолаттары эмтээһин барыта быраас үрдүнэн барар буоллаҕа. 2022 сыллаахха дрон камикадзе диэн суоҕун кэриэтэ этэ. Биһиги Токаревка-2 диэн сиргэ түбэспиппит, сүүрбэччэ киһи син улахан дэриэбинэни көмүскээн олорбуппут. Онно дроннар үгүстэрэ разведчиктар этэ, эбэтэр гранатаны аҕалан быраҕааччылар. Дэриэбинэ буолан, олохтоохтору тэҥҥэ эмтиирбит. Мин күн аайы үстүү оҕоҕо эпэрээссийэ оҥоробун, улахан дьоҥҥо да оҥоробун. Сэриигэ уратыта диэн эпэрээссийэ оҥорбоккун, сүүрэн кэлэн хааны эрэр тохтотор сыаллаах жгут уураҕын. Биһиэхэ үөрэтэллэригэр жгуту буут үрдүнэн уураҕын диэбиттэрэ, дьиҥэр атаҕар алларанан таптарбыт киһиэхэ жгуту буутунан уурары сыыһа дии саныыбын. Ити эмчит идэтэ суох көннөрү дьоҥҥо анаммыт ньыма. Госпиталь кыһыл зонаттан тэйиччи турар, бу киһи биир чаас иһигэр атаҕа өлүктүйүөн иннинэ госпиталы булар кыаҕа суох. Госпиталы булларарга 4-5 чаас наада. Ол иһин үөһэнэн жгут ууруллубут атаҕын быһалларыгар тиийэллэр. Оттон алларанан ууруллубут буоллаҕына, протез оҥоһулларыгар судургу буолар.

— Төһө өр сылдьыбыккыный?

-Ол саҕана хантараак үс ый этэ. Биһиги харабыллыыр дэриэбинэбитигэр сүүрбэччэ эрэ этибит. Биирдэ минометнай ытыыга түбэһэн, атахха табыллыбытым. Иккитэ эпэрээссийэлээбиттэрэ, бастаан Белгородка, онтон Воронежка. Ол кэмҥэ хантараагым бүтэн, баттыктаах дьиэбэр кэлбитим. Кэлин тайахха көспүтүм, ол тухары өйүм-санаам барыта сэрии хонуутугар төннө турара. Иван Петровичка тиийбиппин, Владивостокка бааһырбыт дьоҥҥо волонтер быһыытынан  баран көмөлөс диэн сүбэлээбитэ. Икки нэдиэлэ волонтердаабытым кэннэ сэриигэ төттөрү барар санаам мүлүрүйбүтэ.

— Реабилитацияны ол аата итинник аастаҕыҥ дии.

— Оннук. Владивостоктан кэлэн, атахпар үчүгэйдик уйунар буолбутум. Ол кэннэ Доруобуйа харыстабылын линиятынан Ростов куоракка Назар Иннокентьевиһы кытта волонтерынан барбыппыт. 1602 госпитальга тиийбиппит. Травматологияҕа киирэн, байыаннай быраастарга ассистеннаан барбытым, ол быыһыгар бэйэм эмиэ эпэрээссийэлиибин. Ол гынан баран тугум эрэ тиийбэт курдук этэ. Биир  кылаабынай хирург сарсыарда аайы остуолу тоҥсуйа-тоҥсуйа, эвакуацияҕа киһитэ аҕалыҥ диэн ыгара. Көрдөхпүнэ, ким да сөбүлэспэт. Ол аата ДНР-тан, ЛНР-тан бааһырбыт дьону бөртөлүөтүнэн таһыы эбит. Наһаар биһикки имнэнсэн баран, кылаабынай хирурга тиийэн, биһиги сэриилэспиппит, онон эвакуацияҕа ылыҥ диэтибит. Ону, эһиги гражданскай дьоҥҥут, ылар быраабым суох диэн аккаастаата. Ол да буоллар  хамандыыр көҥүллээтэҕинэ, барыаххыт диэтэ. Биһиги начаалынньыкпытын көҥүллээ диэн көрдөстүбүт. Киһибит көҥүллээтэ, ыскылааттан таҥас биэрдилэр. Автобуска олорон аэродромҥа киирдибит. Мантан байыаннай бөртөлүөтүнэн көтөбүт. Ыарахан ыарыһахтары бөртөлүөккэ наһыылканан киллэрэн олохтуубут, оттон чэпчэки бааһырыылаахтары киллэрэ охсорбут. Бөртөлүөт саамай уһаабыта биэс мүнүүтэ турар, ракетанан ытыахтарыгар диэри көтө охсуохтаах. Итинник сарсыарда 8 чаастан киэһэ 17.00 чааска диэри бааһырбыт уолаттары госпитальга аҕалан туттаран иһэбит. Биир рейскэ отучча кэриҥэ киһини аҕалабыт. Дьэ итинник 1400-тан тахса киһини эвакуациялааһыҥҥа кыттыыны ылбыппыт. Ростовтан кэлэн баран, биир сыл курдук сынньаммытым.

— Оттон бу Докучаевскайга хаһан кэлбиккиний?

-Былырыын эмиэ Доруобуйа харыстабылын линиятынан кэлсибитим. Алтынньыга  кэлэрбитигэр, фронт мантан 30-ча км сиргэ баара. Артиллерия ытара иһиллэр этэ, ардыгар өстөөх ракетата да кэлиэн сөптөөҕө. Биһиги манна бааһырбыт уолаттары, олохтоохтору уонна сэрииттэн куоппут дьону көрөбүт. Байыаннай госпитальга маарынныыр эрээри, син биир гражданскай балыыһа. Хирург Иван Эверстов баарына сарсыарда 5 чааска бу балыыһаттан чугас үс ракета кэлэн түспүт этэ. Бастакы ракета отучча миэтэрэлээх сиргэ кэлэн түһэн, түннүктэрэ, истиэнэлэрэ барыта оскуолак суола. Хата сарсыарда эрдэ дьон утуйа сытар кэмэ буолан, ким да эчэйбэтэх. Мин баарбар сэтинньи бүтүүтэ, ракета кэлэн түспүтэ. Ол салгыныттан түннүктэрбит, ааннарбыт аһылла биэрбиттэрэ, үс хас массыынаны алдьаппыт этэ. Дьолго киһи өлбөтөҕө. Ити эмиэ сарсыарда 5-6 чааска. Түүн хараҥаҕа балыйтаран, ыкса киирэн ытар буолуохтаахтар.

— Хата эһиги манна баар буолаҥҥыт, бааһырбыт саха уолаттарыгар көмө бөҕөнү оҥорор эбиккит.

—Иван Эверстов кэлээт да, бастакы күнүттэн бааһырбыт саллааттары түмпүт этэ. Үөһэ бэйэбит олорор сирбитигэр киэһэ аайы мустабыт, эт атыылаһан сахалыы миин, ас буһаран баран кэпсэтэбит. Уолаттар хайдах сэриилэспиттэрин эт кулгаахпытынан истэбит. Иван социальнай ситимҥэ бөлөх аспыта, уолаттар бары манна киирэн, ис санааларын үллэстэллэр, ким ханна тугу гыммыта, геройдуу сэриилэспитэ барыта чуолкай иһиллэ турар. Бэйэ-бэйэлэрин  өйөһөллөр, кэпсэтэн тыыннарын таһаараллар. Бүгүн үчүгэй баҕайы сонун кэллэ, манна эмтэммит «Медведь» диэн позывнойдаах Үөһээ Бүлүү уола Арассыыйа Дьоруойугар түһэриллибитин истэн үөрэн олоробут. Манна Саха сириттэн үс Дьоруой эмтэнэн тахсыбыт эбит – «Бурҕаат», «Монгол» уонна бу «Медведь».

— Ыксаллаах түгэҥҥэ киһи майгыта, характера барыта арыллан тахсар дииллэр. Саха майгыта хайдаҕый? 

— Кэтэх санаата суох, көнө сүрүннээх, онон куотуна хайыы сатаабат. Бирикээс бэрилиннэ, толоро сатыыллар. Манна албынныыр киһи уһаабат, саха албына-көлдьүнэ суох буолан ытыктыыллар, наада буоллаҕына булчут да буолан ылар. Уонна сүрдээх мындыр. Холобур, биир уол кэпсээниттэн быһа тартахха, барыта миинэ иитиллэн турар хонуутун туораан, ойуур балаһатыгар тиийиэхтээх эбит. Онно хайдах тиийбит диэ, куобах суолун батыспыт. Маннааҕы куобах улахан баҕайы, ойуоккалаатаҕына миинэни таах эһэр. Ол куобах суолун тутуһан, миинэҕэ эстибэккэ тиийбит. Манна диэн эттэххэ, бу дойду курорт курдук эбит, сайын кумаара эҥин суох. Онон Саха сирин тыйыс айылҕатыгар улааппыт дьоҥҥо ити өттүнэн чэпчэки. Биһиги бастаан кэлэрбитигэр атын эрэгийиэн уолаттара кэнсиэрбэнэн олорор этилэр. Оттон сахалар кэлээт да кабааннары ытыалаан, эт бөҕө буола түспүтэ. Сэриигэ тот киһи кыайыылаах сылдьар.

— Эн быраас киһи билэр буоллаҕыҥ, бу байыаннай дьайыыга сылдьыбыт дьон эйэлээх олоххо тиийдэхтэринэ туох уустуктары көрсөллөрүй?

— Уолаттар дойдуларыгар тиийдэхтэринэ, саарбаҕа суох, эйэлээх олоҕу уһансан киирэн барыахтара. Манна киһи үрүҥү-хараны араара үөрэнэр, ону таһынан саха киһитэ куһаҕан өттүгэр буолбакка, үчүгэй өттүгэр охтор. Барыта этэҥҥэ буолуо.

— Эһиэхэ олохтоохтор сыһыаннара хайдаҕый?

— Манна барытын уруккулуу хайытан эпэрээссийэлиир эбиттэр. Иван Эверстов кэлэн, маннааҕы эмчиттэри хайыппакка эрэ быһа киирэн эпэрээссийэлиир саҥа ньыманы үөрэттэ. Киһи иһин салгынынан үрдэрэн баран, турба иһинэн муҥурдаахтарын да быһар, үөстэрин да ылар. Баһаам элбэх киһини быыһаата,  быраастары үөрэттэ. Онон Иван Егорович сыл иһигэр саха хирурдарын аатын олох үрдүк таһымҥа таһаарда, олохтоохтор эһиэхэ эрэ эпэрээссийэлэниэхпитин баҕарабыт диир буолбуттар.

Түгэнинэн туһанан, бары доруобай буоларгытыгар баҕарабын, Ийэ дойдубут, Кыайыы туһугар  биир сомоҕо буолан көмөлөһүөҕүҥ диэн ыҥырабын.

Виктор ЭВЕРСТОВ

Ааптар уонна Сергей Васильев хаартыскаҕа түһэриилэрэ.