Көрөөччү болҕомтотун 87 саастаах, Хоноҕор бөһүөлэгин олохтооҕо Мария Дмитриевна Федорова кыттыыта ылла. Ытык саастаах кэрэ куоластаах кыттааччыны дьүүллүүр сүбэ бастакы түһүмэхтэн биһирээн үтүөкэн сыанабылларын эппиттэрин, Мария Федоровна дойдутун дьоно долгуйа истибиттэрэ.
Мария Дмитриевна 1937 сылаахха I Өспөх нэһилиэгэр, Уһун Күөлгэ күн сирин көрбүтэ.
1945 сыллаахха улахан эдьиийэ Пермяков Семен Власьевич диэн Суотту киһитигэр кэргэн тахсан, 1-кы Суотту нэһилиэгэр, Ала-Соболооххо көһөн кэлбиттэрэ. Онтон ыла Суоттуга олохсуйбута, “Кыһыл сата” колхуоска үлэлээбитэ. Мария Дмитриевна оҕо сааһа суруйааччы Сергей Васильев төрөөбүт-олорбут сиригэр, Ала-Соболооххо ааспыта, манна улааппыта. Онон бу дойдуну төрөөбүт сирин тэҥэ саныыр, кини дьонунан-сэргэтинэн, баай-талым айылҕатынан киэн туттар.
Мария Дмитриевна оччотооҕу аас-туор олох содулунан ситэ үөрэммэтэҕэ. Эдэр сааһыттан үлэҕэ-хамнаска эриллэн, хонуу үлэтигэр, сүөһү көрүүтүгэр үлэлээбитэ. 1960-1969 сс. Хоноҕор интернатыгар повардаабыта.
Мария Дмитриевна устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах үтүөкэн киһи. Элбэх киһи дьоро күнүн, элбэх эдэр ыал мааны уруу остуолун иилээн-саҕалаан ыыппыт тамада бастыҥа буолар. Айылҕаттан анаппыт айар дьоҕурунан хоһооннорун, ырыаларын бэйэтэ тута айар, ырыа гынан ыллыыр-хоһуйар идэлээх үтүөкэн дьоҕурдаах киһибит.
Мария Дмитриевна олус кэрэ куоластаах ырыаһыт. 1950 сылтан билиҥҥигэ диэри ыллыы-туойа сылдьар, сыана бэтэрээнэ. 60 сылтан ордук кэм устата сыанаҕа тахсарыттан үөрэр, дьолунан ааҕар.
Мария Дмитриевна үрдүк үөрэхтээх саха тылын учууталын, киэҥ билиилээх Николай Васильевич Федоровтыын сөбүлэһэн, олохторун холбоон үс уолу төрөтөн күн сирин көрдөрбүтэ. Билигин эбэ, хос эбэ буолар дьолун билэн элбэх сиэн, хос сиэн эйэҕэс эбээтэ.
Ырыа ыллыгын оҕо сааһыттан туппут чуопчаарар кыысчаан, оҕо сааһа сэрии кэмигэр ааспыта. Төһө да аас-туор олоҕу, ыар үлэ түбүктэрин кырачаан санныгар билбит буоллар, Мария Дмитриевна ол ыар күннэри ыллыы-туойа, айылҕа барахсан анаан биэрбит дьүрүскэн куолаһынан дьонун-сэргэтин сэрииттэн туоххаһыйбыт ыар санааларын көнньүөрдэн, оччоттон баччаҕа ыллыы сырыттаҕа. Үлэ, сыана бэтэрээнэ, “Илгэ” фольклорнай бөлөх солистката, ылбаҕай ырыаһыт, хомоҕой хоһоонньут, ааптар, ССРС эргиэнин туйгуна, Суотту нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, “Эн - сулускун” өрөспүүбүлүкэтээҕи тэлэбиидиэнньэ ырыа күрэҕин кыттыылааҕа, “Көрөөччү биһирэбилэ” анал аат кыайыылааҕа Мария Дмитриевна Федорова аата ааттанна.
1964 с. «Кэхтибэт талааннар» улустааҕы фестиваль дипломана, лауреата.
1989 с. «Үлэ бэтэрээнэ»
1990 с. “Алааһым иһит эҕэрдэлээх ырыабын” поэт, фронтовик Иннокентий Артамонов айымньыларыгар улуустааҕы конкурска «Ытык ырыаһыт» анал аат хаһаайката
2005 с. Улуу Кыайыы 60 сылын көрсө сэрии, тыыл уонна үлэ ветераннарын ортолоругар уус-уран самодеятельность көрүҥнэрин көрүү хаһаайката.
2010 с. Суотту нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
2012 с. “Күн күбэй эбээлэр” улуустааҕы конкурска “Талба талаан” анал аат хаһаайката
2015 с. «Сэрии кэмин оҕото» бэлиэ, 2016 с. “Сцена бэтэрээнэ“ номинация хаһаайката.
2021 с. сайыныгар Мария Федорова тылыгар уонна матыыбыгар “Ыҥырыы кэлэрин тухары” ырыа клиба уһуллан, үйэтитилиннэ. 2021 с. “Норуот ырыаһыта” өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ бастакы миэстэни ылары ситиспитэ. «Дьиэ кэргэн иһирэх эйгэтэ» ырыанньыкка ырыата бэчээттэммитэ.
Талаан диэн айылҕаттан бэриллэр айыылар үтүө алгыстара буолар. Ырыаны алгыс оҥостубут ытык саас ырыаһыта М.Д.Федорованы муус устар 30 к, алаһа дьиэтин тэриммит, айбыт-туппут, Хоноҕорун түөлбэтин дьоно-сэргэтэ "Эн-сулускун" көрдөрө-иһитиннэрэр «Саха» НКИХ бырайыагар олус ситиһиилээхтик кыттыбытынан чиэстээтибит. Ыар сүтүктээх сыллар сэрии кэмин оҕото, үлэ, сыана бэтэрээнэ Мария Дмитриевна бу бырайыакка кытыннарбыт дьонугар, бырайыак «Саха» НКИХ үлэһиттэригэр алгыс махтал тылларын долгуйа эттэ, дьоллоох түгэнин дойдутун дьонун кытта үллэһиннэ.
Ытык саастаах ырыаһыппыт ылбаҕай ырыаларын, кэрэ куолаһын дьүрүскэнин истэ олорон, биһиги Суоттулар дьоллоох да дьоммут диигин. Алгыс ырыанан кэлэрин, айыылар үтүө арчыларын бу Мария Дмитриевна биһиэхэ хас биирдиибитигэр тиэрдэрин, киһи уйулҕатынан билэр. Айылҕа кэрэ талааны киһиэхэ арчылаан, бу киһини харыстаан анаабыт эбит диэн санаа сыдьаайан киирэр. Ытык саас ырыаһыта Мария Дмитриевнаҕа чэгиэн туругу баҕаран туран, олоҕуҥ үөрүүнэн туоллун, дьонуҥ-сэргэҥоҕолоруҥ, сиэннэриҥ, аймахтарыҥ сылаас санааларынан угуттанан, өссө да алгыстаах ырыаларгын аныы тур диэн баҕа санаабын ис сүрэхпиттэн тиэрдэбин.
Сандал сааһы кытта, ылбаҕай ырыа кута Суотту нэһилиэгин дьонун-сэргэтин иилии куустун, үлэҕэ-үөрэххэ, ыччаттарбытыгар ситиһиилээх аартыгы арыйа туруохтун!
Бээрийэ кыыһа Хотойук Айгыына
-
11
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
