Уопсастыба

Мин үлэһит буолуохпуттан 1967-1998 сс. диэри биир сопхуоска, Төҥүлүгэ оробуочайтан саҕалаан ол иһигэр 12 сыл управляющайынан, тутууга прорабынан кэлин дириэктэргэ тиийэ биир сиргэ ханна да халбарыйбакка үлэлии олорбутум.

Георгий Михайлович Тааттаҕа араас үлэҕэ үлэлии сылдьыбытын, оройоуннааҕы сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьан улахан хамсааһыннары оҥорбутун, дьонугар-сэргэтигэр улахан хамсааһыннары оҥорбутун аптарытыаты, убаастабылы  ылбытын истэр, ааҕар этим.

Миигин үлэҕэ ылан улаханнык сэргэхсиппитэ, түһээн да баттаппатах улахан эппиэттээх үлэҕэ улуус бастыҥ дьонун кытта алтыһыннаран, эн-мин дэһэн үлэлээбиппитигэр махтанабын, киэн туттабын.

Улууска үлэлээбит сылларбыт 90-с сыллары хабан үйэлэр кирбиилэригэр ааспыта. Улууска ыарахан кэмнэр этилэрэ, хамнас суох, кэмигэр кэлбэт быстар намыһах этэ. Олох -дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыбата улууска быстар мөлтөх туруктааҕа, саҥа тэриллэ сатыыра, матырыйаалынай баазата быстар мөлтөҕө, киһилии хочуолунайдар суохтара, тырааныспар тэрилтэлэрэ ыһыллан чох тиэллэрэ улахан проблема этэ. Тоҥуу-хатыы тахса турара, онно эбиитин кимнээх эрэ задвижкалары сабан кэбиһэллэрэ, хамнас кэлбэккэ үлэһиттэр собостуопкалыыр этилэрэ. Саҥа тутууну тутарга үбүлээһин олох да тохтообута. Сүөһү, сылгы ахсаана аччаан сир-уот оттоммокко хаалан бааһыналар быраҕыллан көмөлөспөтөххө, көрбөтөххө дьон хоргуйуон да сөп кэмэ үөскээбитэ. Георгий Михайлович бастатан туран үлэлии тахсаат дьаһалтатын мунньан бу ыарахан кэмҥэ балаһыанньаны барытын кэпсээн, ырытан ыарахан кэм балаһыанньатыттан таһаарарга дьону-сэргэни түмэргэ сорук туруорбута. Хас биирдии эстэн эрэр улуус тэрилтэлэригэр лично сылдьан билсэн балаһыанньаттан тахсаары көмөлөспүтэ. Нэһилиэк баһылыктарын бэйэтэ олус болҕомтолоохтук талан дьиҥ үлэлиир дьоҥҥо тирэҕирэрэ. Хара маҥнайгыттан биһиэхэ администрация үлэһиттэригэр биир суолу өйдөтөрө: “Биһиги үлэлиир кэммитигэр бириэмэни эрэ аттарбакка, улууска дьоммутугар-сэргэбитигэр үлэбитинэн туох эрэ суолу-ииһи хаалларыахтаахпыт, дьон норуот өйдүө кэлин махтана ахтыа”, - диэн. Бастатан туран улууһу хоту-соҕуруу араарбакка тэҥҥэ тутан элбэх тэрилтэлэри эстибэккэ атахтарыгар туралларыгар көмөлөһөн барыларыгар сылдьар этэ. Нэһилиэктэри биири да хаалларбакка кэрийэн барыларын балаһыанньаларын дьонун сэргэтин билсэн көмөлөһөн барарбыт.

Улуус бары бастыҥ дьонун, бэтэрээннэрин муспута, кинилэри түмэр нэһилиэктэригэр чугаһатар сүбэлэригэр көмөлөрүгэр тирэҕирэр этэ, бары саҥаны үчүгэй тэрээһиннэри көҕүлүүр, көмөлөһөр дьоҕурдааҕа. Урукку да үлэтинэн өрөспүүбүлүкэ бары улахан тэрилтэлэрин салайааччыларын, правительство салайааччыларын үчүгэйдик билэрэ аптарытыатынан туһанара ол иһин биһи тустаах солбуйааччылара бары боппуруостары быһаарарбытыгар кини аатын туһанарбыт. Мэҥэ Хаҥаластан Георгий Михайлович дьоно буоларбытынан боппуруос быһаарыллара улаханнык чэпчиирэ.

Быйыл саҕаламмыта 25 сыла бэлиэтэммит «Үтүө дьыала» хамсааһын Георгий Михайлович саҕалаабыт бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тэнийбит, бүтүн норуоту түмпүт, ыарахан балаһыанньаттан таһаарбыт, бара турар кэскиллээх, норуот дьиҥнээх хамсааһына буолар.

1999 с. – үйэлэр кирбиилэригэр биир үтүө сарсыарда Георгий Михайлович кэбиниэтигэр ыҥыран ылан мин маннык этиилээхпин : “Бу сылларга тутууга да, атын үбүлэнэр тэрээһиннэргэ да дьаһал ылбатахпытына олох олорон хаалар балаһыанньалаахпыт, мин көрөрбөр биир эрэ суол баар бу дьоммутун норуоппутун түмүү, ыраас хонууну көрдөрө-көрдөрө, манна оннук тутуу наада дии-дии, олорор судургу, туох эмэ хамсааһын наада. Ыарахан кэмнэри биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит колхозтарга лаппаакынан куоластаан бэйэлэрин күүстэринэн туппут тутуулара билигин да тураллар. Арай биһиги бу улууспут тэриллибитэ 70 сылыгар - 70 эбийиэги тутабыт, диэн дьоммутугар-сэргэбитигэр сыал-сорук туруордахпытына түмэн кэпсэттэхпитинэ хайдах буолуой?”, – диэн соһуппута. Бастаан мин өйдөөбөтөҕүм, хайдах бу дьон харчыга эрэ үлэлиир кэмигэр тутуу материала да сыаната ыараабытынан, туох да көҥүллээх проега суох бачча объегы тутар өйдөммөт этэ.

Онтон санаабар 1957 с. Доллу Күөллэрикитигэр «М. Горькай» колхуос олохтоохторо үлэһиттэрэ бэйэлэрин күүстэринэн хас биирдии көлө акка подсанка сыарҕанан 15-тии тутуу бэрэбинэтин кэрдэн киллэрэн балконнаах ол саҕана чугас эргин суох кулуубун туппуттара. (Анал колхуос куонньугун далыгар 60 көлүүр ата турара). Ол кэмҥэ мин аҕам Куличкин Иннокентий Федорович Доллу нэһилиэгин сэбиэтэ этэ ититэр систематын уотун – күөһүн, матырыйаалын куоракка киирэн эккэ-арыыга кэпсэтэн таһаартарбытын өйдүүбүн, ону санаабытым. «Тыл барда-бас барда», – диэбит курдук нэһилиэктэрбит, тэрилтэлэрбит салайааччыларын мунньан  мунньах тэрийэ охсон дьоммутун биир санааҕа түмэр соругу туруорбуппут. Тутууга сыһыаннаах Лесхоз, баһаарынай иниспиэксийэ, Санэпидстанция, Майа-проект тэрилтэлэр өйөөбүттэрэ. Ханнык да харгыс суоҕа. 2000 сыл 1-кы үлэ күнүгэр сарсыарда 8 чааска президеммыт Михаил Ефимович Майаҕа тахсыбыта, дьаһалтаны көрсүбүтэ. Ол тахса сылдьан тэрээһиммитин кытта билсэн биһирээн “2000сылга – 2000 үтүө дьыала” дириэксийэтин тэрийэн бу хамсааһыны өйөөбүтэ, Республика таһымнаабыта. Эһиилигэр Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ  Власов тахсан улууһу кэрийэн көрөн баран: «Бу эһиги улуускутун тутуу былаһааккатыгар кубулуппуккут, ханна да бар тутулла турар», –диэн сыана биэрэн баарта.

Георгий Михайлович саҕалаабыт хамсааһына тэнийэн «Норуот күүһэ – Көмүөл күүһэ» буолан 25 сылын бэлиэтээтэ. Ол тухары төһөлөөх үтүө дьыала бүтүн өрөспүүбүлүкэҕэ оҥоһуллубута буолуой, оҥоһуллуо да турдаҕа. Бу дойдуттан барыа үс күн иннинэ мин эрийэ сылдьыбыппар «Биһиги саҕалаабыт үтүө дьыала хамсааһыммыт 25 сылын куоракка бэлиэтииллэр үһү, онно көрсүөхпүт», – диэн үөрэн кэпсэппитэ. Онно аҕыйах хонугунан дьылҕа хаан тиэрпэтэ диэн хомойобун.

Георгий Михайлович киэҥ билиилээх, үчүгэйдик нууччалыы саҥарар буолан Нерюнгри, Алдан улахан тэрилтэлэрин кытта ыкса сибээстээҕэ, хардары-таары сылдьыһа тураллара, улууска элбэхтик араас салааҕа көмөлөспүттэрэ, элбэх табаарыстааҕа, онно тиийдэххэ үөрэ көрсөллөрө.

Улууска үлэлиир сылларыгар 100-нэн улахан, кыра эбийиэктэр тутуллубуттара. Олортон биир улаханнара сойуус саҕана саҕаланан баран тохтообут “Манчаары” СОК буолар. Майа бу иннинэ биир да улахан успуорт заала суоҕа, каркаһа эрэ тутуллан баран турбута. Георгий Михайлович тус бэйэтинэн хонтуруолга ылан спонсордары, меценаттары хамсатан «Манчаары»  пааматынньыктаах саала билигин үлэлии турар.

Георгий Михайлович бииргэ үлэлиир исписэлиистэригэр наһаа болҕомтолоохтук табаарыстыы сыһыаннаах этэ, дьиэлэрин олохторун, хамнастарын билсэ сылдьара. Таһаарар дьаһаллара миэрэлэрэ олохтоох буолара, биир да олоҕо суох туолбат, эбэтэр дьону олоҕо суох сэмэлиир дьаһаллар тахсыбатахтара.

2002 сыллаахха сүрдээх кураан сайын этэ, үөһэттэн төһө да былыт турдар хааппыла да уу түспэтэҕэ. Бүтүн өрөспүүбүлүкэҕэ үрдүнэн тыа баһаара бөҕө буолбута, дьон бөҕө, тиэхиньикэ бөҕө үлэлээбитэ, биһиги үксүгэр тыаҕа хоно сылдьыбыппыт. Ону буруону үөһэттэн самолеттан көрөн баран бэрэсидьиэн Штыров В.А. хаһыакка дьаһалын таһаарбыта. Мэҥэ Хаҥалас уонна Нам улуустарын эппиэттээх солбуйааччы баһылыктарын Куличкин Ф. И. уонна Попов П.А. үлэлэриттэн устарга диэн.Ону тутан Георгий Михайловичка киирэн бу дьаһал тахсыбыт, онон уурайар буоллаҕым диэбиппэр: “Улууспар туох буоларын ким буруйдааҕын, буруйа суоҕун бэйэм билэбин онно эппиэттиибин, кэпсэтиэм үлэлээ”, - диэбитэ. Ол сыл тыа бөҕө умайбыта, ол да буоллар нэһилиэнньэлээх пууҥҥа биир да сиргэ уот киирбэтэҕэ, оттоммут оту да сиэбэтэҕэ, айылҕа бэйэтин ыраастанар эбит дии санаабытым. Кэлин ол сирдэри көрдөхпүнэ ыраастана көҕөрөн, чэлгийэн аҕай тураллар. Ити баһаардар Георгий Михайлович иккис болдьоҕор мэһэй буолбуттара, бырабыыталыстыба Георгий Михайловичка сыһыана уларыйбыта, эбиитин кини үлэлиирбэр тирэх буолуохтара диэбит, кыһалҕалаах кэмнэригэр үлэҕэ ылбыт, өйөөбүт дьоно оппозиция буолбуттара киһини хомотор. Георгий Михайлович ахтыытыгар суруйбут этэ. Иккис болдьоххо быыбарга турдаҕына норуота өйүүр диэн араастаан кэпсэтэн атын үлэҕэ көһөрбүттэрэ, ону норуота син биир өйөөн Ил Түмэн дьокутаата да буолбута туоһулуур.

Боростуой дьону кытта олус үчүгэй сыһыаннааҕа, хас биирдии киһи кыһалҕатын толору истэрэ быһаарсара. Сэкэрэтээр  кыргыттарыгар наар этэрэ : «Миэхэ приемҥа киирэр хас биирдии киһи настроениятын эһиги оҥороҕут, эһиги үөрэ-көтө көрүстэххитинэ, быһаардаххытына миэхэ кэпсэтэрбэр чэпчиир. Онон хас биирдии киһиэхэ сыһыаҥҥыт улахан оруоллаах», – диэн. Бары приемҥа киирбит дьон вопростарын быһаартаран кэпсэтииттэн астынан, үөрэн-көтөн тахсаллара.

Үлэлээбитин тухары биирдэ да кини тус бэйэтин туһугар тугу эмэ ыларын, балаһыанньатынан туһанарын көрбөтөҕүм. Арыылаахха баар сайылыгын үлэлээн бүтэн баран бэйэтэ туттубута, онтон астынара. Хайа да үлэҕэ, булка, балыкка көрөн турбат,  түсүһэн иһэрэ, тыа сирин үлэтин барытын кыратыттан билбит буолан. Биригэдьииртэн  саҕалаан бары салайар үлэҕэ үлэлээбит үрдүк таһымнаах салайааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, киһи киһитэ, киһилээх киһи кини буолар. Кини туһунан бу ахтыы кинигэҕэ барытын суруйуохтара, ситэриэхтэрэ.

Киһи киһиттэн үөрэнэр, холобур ылар, ол чааһыгар мин алтыһан үлэлээбит салайааччыларбыттан олус астынабын, олоҕум күндү бэлэхтэринэн ааҕабын, олортон биир бастыҥнара Георгий Михйлович буолар. Үйэлэр кирбиилэригэр ыарахан кэмҥэ биһиги улууска, улуус дьолугар Георгий Михайлович баһылыгынан үлэлээбитэ үйэлэргэ умнуллуо суоҕа.

Куличкин Федор Иннокентьевич,

1998-2003 с. Мэҥэ Хаҥалас улууһун  тутууга уонна

ОДьКХ-гар солбуйааччы баһылыгынан үлэлээбит, 

СӨ  тыатын хаһаайыстыбатын  үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Бочуоттаах тутааччыта,

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун, Төҥүлү, Доллу нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо.    

2025 c. тохсунньу 25 күнэ, Төҥүлү бөһүөлэгэ