Уопсастыба

1934-1935 үөрэх сылларыгар аан бастаан Диэрэ сайылыкка баар атыыһыт Ардьакыап дьиэтигэр аһыллыбыт оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. 6-с кылааһы „Кыһыл кырдал“ оскуолатыгар бүтэрэн баран, сэрии ыар сылларыгар салгыы үөрэнэр усулуобуйата суох буолан холхуоска үлэлээбитэ.

       Төрөөбүт нэһилиэгэр ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн үлэлии сырыттаҕына 1944 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыта. Суоттуттан «Ленин» борохуотунан куоракка киирэн баанньыктанан баран нөҥүө киэһээтигэр Даркылаахтан “Клавдий Краснояров” борохуокка олорон Өлүөнэ өрүһү өксөйөн, нэдиэлэ устата айаннаан Усть Кутка тиийэр. Онтон Заярскай куоракка диэри ЗИС 5 массыынанан олорон айаннаан истэхтэринэ биир массыыналара өрүс эмпэрэтигэр сууллан, хас да киһи эмсэҕэлээбиттэр, аҕыйах киһи өлбүттэр. Онно массыына суоппара, эдэркээн нуучча кыыһа, ытыы олорорун көрөн, дьахтар киһи суоппардыыр эбит дуу диэн олус сөхпүтүн кэпсиирэ.

Ангара өрүһү «Карл Маркс» борохуотунан айаннаан иккис күннэригэр киэһэлик Иркутскайга тиийэр, онтон сатыы Мальта диэн пересыльнай пууҥҥа стрелковай полка автоматнай ротатыгар түбэһэн байыаннай бэлэмнэниини барар. Саллаат сиэрэй синиэлин кэтэн 1944 сыл от ыйын 20 күнүгэр полк иннигэр аан дархан андаҕары биэрэн, бирисээгэҕэ сүгүрүйбүтүн кэннэ от ыйын бүтэһик күннэригэр табаарынай вагоҥҥа олордон атын сиргэ атаараллар.

Чита уобалаһыгар баар Крымскай диэн станцияҕа тохтотон сорохторун онно хааллараллар, онтон эшелон састаабын толорунан ааһа айанныы тураллар, эдэрдэр хаалаллар. 529 – сус стрелковай полк 3 батальонун 2 ротатыгар сулууспатын саҕалыыр. 1945 сыл олунньутугар сулууспалыыр чааһа арҕаа айанныыр буолар, фронт инники кирбиитигэр, Венгрия сиригэр тиийэр. Онно саҥа чаастарга тарҕатыллан Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа генерал – полковник Исса Александрович Плиев маҥнайгы гвардейскай аттаах механизированнай бөлөх 8-с гвардейскай кавалерийскай дивизиятын механизированнай полкатыгар түбэһэр. Онно Сольнок куораттан наһаа ырааҕа суох дэриэбинэ таһыгар Мэҥэ – Хаҥалас Тыыллыматыттан төрүттээх Семен Гаврильевич Катаевы көрсөн, 19 саастаах эдэр дьон дьэ төрөөбүт тылларынан ирэ – хоро кэпсэтэн дойдуларын туһунан ахтылҕаннарын таһаараллар, кылгас да кэмҥэ буоллар истиҥ доҕордуу буолаллар. Будапешт куораты босхолуур иһин кыргыһыыга аан бастаан өлбүт дьону көрбөтөх эдэр оҕолорго дьулаан кэмнэр этилэр. Онно 3-4 күн сэриилэһэ сылдьан Сенята ыараханнык бааһыран, бэйэтэ улаханнык контузияланан Дьёр куоракка байыаннай госпиталга сытан иккиэн Германияны кыайыы өрөгөйүн көрсөллөр.

Бэс ыйын саҥатыгар үтүөрэн, бэйэтин чааһыгар төннөн сулууспата салҕанар. 1945 сыл бэс ыйыгар төттөрү илин диэки ыыталлар. 27-ис туспа советско - монгольскай мотострелковай биригээдэҕэ түбэһэн атырдьах ыйын 9 күнэ буолар түүнүгэр сатыы тус илин диэки туруналлар. 1945 сыл атырдьах ыйыттан са5аламмыт милитаристскай Японияны үлтүрүтүү кыргыһыыларыгар толору кыттыбыта. Соҕуруулуу – Илиҥҥи Азия норуоттарын Япония батталыттан босхолоспута. Ити курдук сэриилэһэн, улахан Хинган сис хайаларын туораан, Канбао куоракка кинээс Де-Ван 7-с дивизиятын кытта киирсибиттэр. Салгыы өстөөҕу эккирэтэн, урут куоппут дивизиялар тобохторо бииргэ холбоһон Калганнааҕы бөҕөргөтүүлээх оройуоҥҥа киирсэр Чжанбэй куоракка түмсэн сэриилэһэрдии оностубуттар. Чжанбэй куоракка икки суукка сэриилэһэн, хас да төгүл төттөрү охсуллан сүүһүнэн көс сири сатыы хаампыттар. Үһүс күннэригэр генерал-полковник  Исса Александрович Плиев артиллериятын көмөҕө быраҕан хаан тохтуулаах хабыр кыргыһыы саҕаламмыт. Күн иккис аҥарыгар өстөөҕү тула өттүттэн күөйэн, утарсыылара улам мөлтөөн, киэһээ 9-10 чаас са5ана, үрүҥ былаахтарын ыйаан утарсыыны тохтоппуттар. Кинээс Де-Ван 5-с, 7-с, 3-с японскай кавалерийскай дивизияларын кытары 2 тыыһынчаттан тахса киһи билиэҥҥэ бэриммиттэр. Ити кэнниттэн Калган куоракка кимэн киирии саҕаламмыт. Онно 8-с китайскай революционнай армия кэлэн, хоту өттүттэн японнары үүрбүтэ. Гоби кумах куйаарын, Хинган сис хайаларын нэдиэлэттэн ордук кэмҥэ сатыы туораан, японскай самурайдары утары сэриигэ кыайыыны ситиспиттэр. 1945 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр Япония биир тыла суох капитуляцияланыы туһунан пакта5а илии баттаабыта.

     1950 сыллаахха атырдьах ыйыгар демобилизацияламмыта, ити сыл Майа орто оскуолатын үөрэнэн 1953 сыллаахха бүтэрбитэ. Онтон 1953-1957 сылга дылы Майаҕа эргиэн тэрилтэтигэр үлэлээбитэ.

1957-1963 сылларга Саха судаарыстыбаннай университетыгар саха тылын уонна литературатын салаатыгар үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэннэ өр сылларга Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр, Павловскайыгар, Майаҕа учууталлаабыта. ССКП оройкуомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа отделыгар инструкторынан, РОНО аппаратыгар иниспиэктэринэн, ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар дириэктэринэн, үөрэх чааһыгар дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ.

Идэтийбит суруйааччы, биллэр-көстөр суруналыыс да буолбатар, сэрии ыар олоҕун эдэр дьарамай санныгар сүкпүт буолан, сүрэҕин баҕатынан биир дойдулаахтарын хорсун-хоодуот сырыыларын билиҥҥи көлүөнэ ыччакка тиэрдэр сыал-сорук туруорунан архыып матырыйаалларыгар олоҕуран, кыргыһыы хонуутугар геройдуу охтубут, кэлэн баран олохтон туораабыт, арҕаа биэрэккэ фроҥҥа сылдьыбыт саллааттар суруктарын, ахтыыларын мунньан 1998 сылтан саҕалаан аан бастаан фронтовик суруйааччылар тустарынан ылсан туран үлэлээбитэ.

Ол үлэлэрин „Бичик“  (Айар) кинигэ кыһатынан аҕыс кинигэни киэҥ ааҕааччы дьүүлүгэр таһааттарбыта.

Т.Е.Сметанин – фронтовик суруйааччы – туһунан ахтыылар, ыстатыйалар: кинигэҕэ суруйааччыны кытта литератураҕа бииргэ алтыспыт доҕотторун уонна табаарыстарын, искусство деятеллэрин истиҥ–иһирэх ахтыылара, ыстатыйаларга түмүллэн киирдилэр. Ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр анаммыт. Бичик, 1999. Т.Е.Сметанин – фронтовик суруйааччы – оҕолорго анаан суруйбут кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ, пьесалара, хоһоонноро, поэмалара киирдилэр. Бичик, 1999. Т.Е.Сметанин – фронтовик суруйааччы – улахан дьоҥҥо аналлаах 2 том хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр, драмалар. Тахсыбыт ахс. 1500 экз. Бичик, 1999. Н.К.Седалищев – Дьүөгэ Ааныстыырап, фронтовик суруйааччы, Саха уус–уран литературатын сайдыытыгар биллэр–көстөр суолу хаалларбыт талааннаах суруйааччы, суруналыыс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии толоонугар геройдуу охтубута. Кини хоһоонноро, кэпсээннэрэ, очеркалара, пьесата, фронтан ыыппыт суруктара, библиографическай ыйынньык киирдилэр. Ааҕааччы киэҥ араҥатыгар ананар. Дьокуускай. Бичик,2003. С.О.Никифоров – фронтовик суруйааччы туһунан ахтыылар, ыстатыйалар: кинигэҕэ суруйааччыны кытта литератураҕа бииргэ алтыспыт, армияҕа бииргэ сэриилэспит доҕотторун уонна табарыстарын истиҥ–иһирэх ахтыылара, ыстатыйалара түмүллүбүт. Ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр ананар. Тахсыбыт ахс.500 экз. Дьокуускай. Бичик, 2003. С.О.Никифоров – „Ол ыар сыллар“ кинигэҕэ биллэр прозаик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии умнуллубат суостаах–суодаллаах кэмэ, сэбиэскэй саллаат Ийэ дойдутун, норуотун иһин бэриниилээх охсуһуутун көрдөрөр сэһэннэрэ, кэпсээннэрэ, хоһонноро киирбиттэр. Дьокуускай, Бичик, 2004. А.И.Аржаков – „Охсуһулаах кэм уолаттара“ Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар кыайыыны уһансыбыт офицердар, сержаннар уонна саллааттар тустарынан очеркалар, ахтыылар. Майа,  2001.А.И.Аржаков – „Кыргыһыылаах кэм кыттыылаахтара“ кинигэҕэ киирбит очеркалар уонна ахтыылар. Советскай норуот ииппит буойуннарын Ийэ дойдуга муҥура суох бэриниилэрэ сиэр–майгы өттүнэн үрдүк таһымнара, бар дьон алаһа дьиэлэрин кыр өстөөхтөн көмүскүүр ытык иэстэрин чиэстээхтик толорбуттара итэҕэтиилээхтик көрдөрүллэр. Ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр ананар. Бичик. 2008.

Ити кинигэлэр автордара буоларын туһунан „Улуу Кыайыыны үйэтитээччилэр“ диэн кинигэтэ бигэргэтэр.

Наҕараадалара:

Бойобуой үтүөлэрин иһин – мэтээл – 1945 сыл.Германияны кыайыы иһин – мэтээл – 1945 сыл.Японияны кыайыы иһин – мэтээл – 1945 сыл.«Сэбиэскэй Аармыйа уонна флот 30 сыла» мэтээл, 1949 сыл.Аҕа дойду Улуу сэрииитин иккис истиэпэннээх уордьана, 1985 сыл.«Сэрии сылларыгар улэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл, 1992 сыл.«Маршал Жуков» мэтээлэ, 1995 сыл.«И.В. Сталин 120 сааһынан» мэтээл, 1999 сыл.“Сэбиэскэй сэбилэниилээх күүстэр 90 сыла», мэтээл, 2008 сыл. Маны таһынан араас знактар уонна юбилейнай мэтээллэрдээх.

Аҕабыт барахсан сааһын тухары биһиэхэ истиҥ-иһирэх аҕа, сатабыллаах дьиэ хаһаайына, сүрдээх үтүө сүбэһит, булчут бэрдэ, саха эр киһитин дьиҥнээх холобура буолбута. Сэрии, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэнэ-Ханалас уонна Кэбээйи улуустарын бочуоттаах гражданина, Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Кырдьык даҕаны аҕабыт олоҕун былаһын тухары биһиги дьиэ кэргэммитигэр өрүү үтүөнү, кэрэни, үөрэҕи, быстыбат бэйэни сайыннарыыны түстээбит уонна биһиэхэ иҥэрбит эбит диэн саныыбыт, өйдүүбүт уонна сыаналыыбытб.

Ону сэргэ өссө сиэннэригэр, хос сиэннэригэр бэриллэн аҕабыт барахсан сырдык аата үйэлэргэ ааттана туруо диэн биһиги эрэллээхпит.

Оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ

Хаартыскалар оҕолоро тиксэриитинэн