Уопсастыба

Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Тараҕай нэһилиэгин Тарыҥнаах диэн алааһыгар олохсуйбут Мария, Кирилл Бурнашевтар хас да кыыс уонна биэс уол оҕоломмуттара. Уолаттар сытыары-сымнаҕас майгылаах, бэйэлэрин лаппа кыанар, күүстээх-уохтаах дьон буола улааппыттара.

Дмитрий сэрии буолуон иннинэ хоту Булуҥҥа барбыт уонна онно олохсуйбута. Сэрии саҕаламмытыгар Петрдаах Филипп харахтарынан сыыйыллан, аармыйаҕа ыҥырыллыбатахтара, колхуоска төһүү үлэһит буолбуттара. Константин уонна Егор 1941 с. ыҥырыллан, уоттаах сэриигэ биир хайысханан сылдьыбыттара.

Харьковы, Сталинграды көмүскээбитэ

Константин (Чуоппаан) 1941 сыл от ыйыгар бэбиэскэ туппута. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай Архыыбын докумуоннарыттан көрдөххө, Майаҕа хомуллан киирбит дьон икки нэдиэлэттэн ордук кэмнэ куоракка бэлэмнэниигэ сыппыттар. 1941 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр сарсыарда 9 чаастан өрүс пуордуттан айаннаабыттар. Усть Кутка диэри борохуотунан, онтон Заярскайга диэри массыынанан, онтон эмиэ борохуотунан Иркутскайга тиийбиттэр. Иркутскайтан тимир суолунан айаннаан, Песчанка диэн ыстаансыйаттан чаастарынан араарбыттар. Бу ыҥырыыга түбэһэн, бииргэ айаннаабыт 157 киһи испииһэгин көрдөххө, Тараҕай нэһилиэгиттэн Чичахов Степан Егорович, Романов Егор Петрович, Романов Михаил Николаевич, Чечебутов Семен Иванович, Романов Дмитрий Петрович, Слепцов Дмитрий Петрович, Саввин Дмитрий Петрович, Яковлев Кузьма Петрович, Слепцов Иннокентий Алексеевич, Бурнашев Константин Кириллович, Керемясов Савва Семенович, Левин Яков Дмитрьевич, Левин Степан Петрович, Петров Константин Дмитрьевич, Скрябин Михаил Николаевич уо.д.а. бааллар.

Биир ый кэриҥэ үөрэтэ түһэн баран, араас фроннарынан тарҕаталаабыттар. Константин Бурнашев сүрүннээн Харьков уонна Сталинград куораттары көмүскээһиҥҥэ сэриилэспит. Хайдах сылдьыбытын олох кылгастык маннык ахтара:

-- Бастаан тиийэн баран, «встать», «вперед» диэн хамаанданы билэр этим уонна наар дьон тугу гынарын үтүктэн сылдьарым. Атаакаҕа киириэх иннинэ 100 грамм ыраас испиири иһэрдэн баран ыыталлара, аччык сылдьар дьон сонно тута харахпыт ирим-дьирим буолара, хайдах эрэ хорсуммут киирэрэ уонна иннибит диэки, өстөөххө утары кимэрбитин билэрбит. Хабыр хапсыһыы кэмигэр биэстэ эстэр бинтиэпкэм буулдьата бүтэ охсон хаалара, оччоҕо саам уоһун иннигэр кэтэрдиллэ сылдьар ыстыыгынан ыһыы-хаһыы быыһыгар харса суох иннибэр түбэспит ньиэмэһи үөлэ-үөлэ, инним диэки баран иһэрим.

Дьэ, итинник хорсуннук сэриилэһэ сылдьан, биир улахан кыргыһыыга атаҕар улаханнык бааһыран сыттаҕына, биир дойдулааҕа Савва Керемясов булан ылан, сэрии хонуутуттан таһаарбыт. Константин Баку куорат госпиталыгар 8,5 ый сыппыт, онтон салгыы эмтэнэригэр Красноярскайга ыыппыттар. Сотору быраастар хамыыһыйалара иккис группалаах инбэлииккэ таһаарбыт уонна 1942 сыллаахха дойдутугар ыыппыт.

Хорсун буойун төһө да доруобуйата мөлтөһүөр буоллар, колхуос салалтатын дьаһалын толорон, 1943 с. Ааллаах Үүҥҥэ уонна Алдаҥҥа көмүһү хостуур бириискэлэргэ таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыта. Улаханнык тымныйан ыалдьан, ыарахан үлэни кыайбат буолбута. Бааһына, ходуһа харабылынан, сааскы ыһыы, сайыҥҥы от үлэлэрин саҕана өйүө таһааччынан үлэлээбитэ.

Константин Кириллович «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «Германияны кыайыы иһин», «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» уонна элбэх үбүлүөйдээх мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Кини кыайыгас үлэһит буолан, өссө сэрии иннинэ «Охсуулаах үлэһит» (ударник) аатын ылбыта. Сэриигэ ылбыт бааһырыыта уонна тымныйыыта доруобуйатын мөлтөтөн, 1983 с. сирдээҕи олохтон арахсыбыта.

Кини бастакы кэргэниттэн Василий диэн уоллаах. Иккис кэргэнэ Елена Ивановна Чыамайыкыттан төрүттээҕэ, киниттэн түөрт оҕоломмута. Билигин кыргыттара бааллар, Елена Лоомтукаҕа, Светлана Дьокуускайга олороллор. 19 сиэн, 26 хос сиэн эһээлэрин үйэтин салгыыллар.

Иккитэ ыҥырыллан барбыта

Егор Бурнашев (Чырыптаах) 1941 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр бэбиэскэ тутан барбыта. Мальта ыстаансыйаҕа байыаннай үөрэххэ үөрэнэн, стрелок байыас буолбута.

Ньиэмэстэр 1942 сыл иһинэн Сталинград куораты ыларга соруктаммыттара. Кинилэр бу куораты ыллахтарына, Сэбиэскэй Сойуус байыаннай чаастара, собуоттара уонна баабырыкалара Баку ньиэбин туһаналларын тохтотор былааннаахтара.

Өстөөх тохтоло суох кимэн киириилэрин утары Егор Бурнашев сулууспалыыр дивизията күүстээх утарсыыны оҥороро. Саха уола хас да ый устата кыа хаан тохтуулаах, элбэх өлүүнү-сүтүүнү көрсүбүтэ. Сэрии алдьархайа эдэркээн уолу хайдах эрийбэтэҕэй-мускуйбатаҕай?! Хас да төгүл атаакаҕа киирэн тахсыбыта, ол аайы кыһыйыы-абарыы олус күүһүрэн испитэ, хас саҥа атаака саҕаланнар эрэ: «Хайаан да утары түбэспит өстөөхпүн самнарыаҕым, тыыннаах ордуоҕум, таптыыр дойдубар эргиллиэҕим!» – диэн бигэтик саныыра. Биир да түгэҥҥэ кини хаанын хамсаппатаҕа. Бу хабыртан хабыр, күүс күүһү кытта, уот уоту кытта киирсиитин үгэнэ этэ. Кини хаанымсах өстөөҕү утары буулдьа ардаҕын аннынан харса-хабыра суох кыргыһа сылдьан, лаппаакытын уҥуоҕун буулдьа дьөлө көтөн, улахан бааһырыыны ылбыта. Тбилиси куорат эвагоспиталыгар икки ыйтан ордук эмтэммитэ. 1942 сыл кулун тутар ый 31 күнүгэр балыыһаттан таһааран, дойдутугар ыыппыттара.

Онтон эһиилигэр, 1943 сыл балаҕан ыйыгар, иккиһин бэбиэскэ тутан, сулууспалаабыт чааһыгар кэлэн, Сталинграды босхолооһуҥҥа кыттыбыта. Иккистээн өстөөх буулдьатыгар табыллан уонна урукку бааһа көбөн, 1943 сыл от ыйын 15 күнүгэр Киренскэй куорат госпиталыгар киирбитэ. Хас да ый эмтэммитин кэнниттэн, хамыыһыйа быһаарыытынан инбэлииккэ тахсан, дойдулуур буолбута. Айаннаан иһэн докумуоннарын, инбэлиитин уонна наҕараадатын дастабырыанньатын сүтэрэн кэбиспитэ (кэлин ону сөргүтэригэр улаханнык эрэйдэммитэ). Аара биир дойдулааҕын Иннокентий Сергучеву көрсөн, бииргэ айаннаан дойдуларын булбуттара.

Холкуоһугар бастаан эмиэ Ааллаах Үүн таһаҕаһын таһыыга сылдьыбыта. Кэлин каадырабай булчут буолан, өр сылларга Уус Маайанан, Амманан, Алданынан, Томпонон, Кэбээйинэн сылдьан, күндү түүлээҕи сонордоспута. Сыллата былаанын толороро, хас да төгүл социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа буолбута. Сайын от үлэтин кэмигэр тайахтаан, отчуттары этинэн хааччыйара, арыт, сибиэһэй балыгы амсатара. Оттооһуҥҥа нэһилиэккэ ыытыллар субуотунньуктарга бастыҥ от охсооччунан биллэрэ. Биэнсийэҕэ тахсан баран, отчуттарга өйүө таһара, нэһилиэгин күөллэригэр балыгы үөскэтиинэн дьарыктаммыта. Сайынын илимнээн, туулаан, сааһын куйуурдаан бэйэтин дьиэ кэргэнин эрэ буолбакка, аймахтарыгар, чугас ыалларыгар балык бэрсэн күндүлүүрэ.

Сэрии туһунан кэпсиирин олох сөбүлээбэт этэ: «Туох үчүгэйи истээри гынаҕыт? Элбэх доҕотторум хараҕым ортотугар өлүүлэрин, кыа хаанынан устууларын көрбүтүм», – диэн саба саҥарара.

Егор Кириллович бастакы кэргэнэ Анна Ефимова Абыйтан төрүттээҕэ. Киниттэн улахан уола Егор 2006 с. сирдээҕи олохтон бараахтаабыта. Кыра уола Пантелеймон тутуу инженерин үрдүк үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, Ленин аатынан сопхуоска инженеринэн үлэлээбитэ, үс уол оҕолоох, биэс сиэннээх. Иккис кэргэнэ Анна Константинова Чыамайыкыттан төрүттээх. Колхуоска, сопхуоска сүөһү иитиитигэр үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Кыыһа Анна Васильевна билигин Тараҕай нэһилиэгин бэтэрээннэрин Сэбиэтин салайар.

Егор Кириллович «Германияны кыайыы иһин», «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» уонна элбэх үбүлүөйдээх мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Хорсун сэрииһит, байанайдаах булчут ыараханнык ыалдьан, 1988 с. сүрэҕэ тэппэт буолбута.

Ини-бии Константин, Егор Бурнашевтар уоттаах сэриигэ биир хайысханан сылдьыбыттарын уонна Ийэ дойдуларын иннигэр ытык иэстэрин чиэстээхтик толорбуттарын оҕолоро, сиэннэрэ умнубаттар.

Лаврентий РОМАНОВ,

Мэҥэ Хаҥалас.