Уопсастыба

Бу ааспыт нэдиэлэҕэ Хаҥалас улууһун төрүт-уус Малдьаҕардар сирдэригэр дириҥ силистээх-мутуктаах сиэр-туом ыытылынна. Хаҥалас Малдьаҕардара былыргы дьыллартан да буоларыныы, төрүт уус сыдьааннара-утумнара буолалларын бу төрүт тэрээһининэн көрдөрбүттэрин бэлиэтиэххэ сөп.

Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгин баһылыга Айталина Васильева Ытык Сэргэни туруорууга ыраахтан-чугастан Малдьаҕартан төрүттээхтэр мустан дириҥ суолталаах сиэр-туом ыытылынна диэн бэлиэтиир.

-Икки сыллааҕыта Саха Сиригэр Малдьаҕартан төрүттээх-уустаах түөлбэлэртэн бэрэстэбиттэллэр көрсөммүт, түмсэммит улахан тэрээһини ыыппыппыт. Онно сүбэлэһэн, манна төрүт Малдьаҕардар сирдэригэр сэргэ туруорарга быһаарыммыппыт. Онон быйыл бу от ыйын 10 күнүгэр өрөспүүбүлүкэбит бары Малдьаҕардара кыттыылаах, кинилэр көмөлөрүнэн нэһилиэкпит сиригэр-уотугар киирэр Тойон Арыыга Ытык Сэргэни туруордубут. Сиэрин-туомун айылҕаттан айдарыылаах Лэгэн Лэгэнтэй толордо. Сэргэни туруорууга Саха Сирин бары малдьаҕардарын сомоҕолуур “Малдьаҕар” түмсүү улахан оруоллааҕын бэлиэтиир сөптөөх. Түмсүү салайааччыта Любомир Николаевич Михайлов, Малдьаҕардар устуоруйаларын чинчийээччилэр, түмсүү көхтөөх кыттааччылара Юлия Кимовна уонна Галина Кимовна Шадриналар маныаха улахан үлэни ыыталларын махтанан бэлиэтиибит. Тойон Арыыга сылдьарбытыгар бары да өрө көтөҕүллэн, өссө төгүл удьуордарбытын, төрүттэрбитин чуолкайдаһан, Малдьаҕар оҕонньор туһунан саҥа чинчийиилэри, кэпсээннэри кытта билистибит, көрдүбүт-иһиттибит.

Ытык Сэргэни туруоруу сүрүн соруга -биһиги билиҥҥи көлүөнэ Малдьаҕардар төрүт өбүгэлэрбитигэр, Малдьаҕар оҕонньорго махтаныы, сүгүрүйүү буолар. Тойон Арыы Кытаанах кырдалыгар турбут сэргэ – биһиги төрүттэрбитигэр махталбыт бэлиэтэ. Биһиги төрүппүтүн-ууспутун умнуо суохтаахпыт, төрүччүбүтүн харыстаан илдьэ сылдьан кэлэр көлүөнэҕэ туттарыахтаахпыт диэн сорук туруорунабыт уонна ханна да, хаһан да түмсүүлээх буоларга дьулуһабыт.

Тойон Арыыга киирэрбитигэр анал паром сакаастаан сырыттыбыт. Ити күн сарсыардаттан ардахтыы турбут халлааммыт астан, күммүт көрөн сиэри-туому толоруу үчүгэйдик, этэҥҥэ ааста. Онон бары эгди буолан үөрдүбүт. Аны төннөрбүт саҕана Тойон арыы кытылынан паромунан устан истэхпитинэ сэргэбит үрдүнэн тойон кыыл – икки хотой үрдүк өндөл халлааҥҥа тайаара көтө сылдьалларын көрөммүт харахпыт уоттанан, санаабыт күүһүрдэ – өбүгэлэрбит биһиги махталбытын ылыннылар, билиниллэр, -диэн Айталина Ивановна санаатын үллэһиннэ.

Мантан салгыы Малдьаҕардар Тойон Арыыга Ытык Сэргэни туруорууларын туһунан Саха Сирин бэчээтигэр өр сылларга айымньылаахтык үлэлиир биллиилээх суруналыыс, дьоһуннаах эрэдээктэр, Хаҥаластар бары бэркэ ытыктыыр киһилэрэ Людмила Денисовна Аммосова ыстатыйатыттан билсиҥ.

ххх

Хаҥалас Тойон Арыытыгар  Саха сирин малдьаҕардара түмсэннэр Ытык Сэргэни туруордулар диэн Хаҥалас хаһыата суруйар

«Ытык Малдьаҕар” общественнай түмсүү тэриллибитэ биэс сыла буолла.  Бу тухары хамсааһыны Ньурба малдьаҕардарыттан хаан тардыылаах энтузиаст киһи, адвокат Любомир Михайлов төрдүтүн-ууһун  үйэтитэртэн саҕалаан дьонун-сэргэтин түмэн кэлэр көлүөнэ ыччаттарыгар тириэрдэр соруктанан балай эмэ тахсыылаахтык үлэлээн кэллэ.

Биллэн турар, үтүө дьыала өйөөччүлэрдээх буоллаҕына түмүктээх буолар. Ол курдук, Малдьаҕартан төрүттээх дьоннор өйөбүллэринэн чинчийии үлэтэ  салҕанар, кимтэн кииннээхпитий, хантан хааннаахпытый диэн соругу туруорунар киһи үксээн иһэр. Хаҥаласка оннук дьонунан 5-Малдьаҕар нэһилиэгиттэн “Агдаакы», ыаллыы маннааҕы малдьаҕардартан төрдүнү-ууһу быһаарарга холонон диэн  архыып матырыйаалларыгар тирэнэн, улахан кинигэнибэлэмнээн таһаарбыт эдьиийдии-балыс Юлия Дьячкова, Галина Шадрина буолаллар. Ону сэргэ тэйиччи сытар  Ньурба, Горнай Орто Сурдугар,Орто Халыма Өлөөкө Күөлүгэр, Эбээххэ үтүө көҕүлээһини иилэ-хабан ылан эбии сайыннаран ирдиир, көрдүүр, чинчийэр үлэлэрэ  күүһүрэр.

Малдьаҕардар элбэх буолан түмсэн бу иккис көрсөһүүлэрэ – икки сыллааҕыта Улахан Ааҥҥа хас да улуус дьоно кыттыылаах  форуму тэрийбиттэригэр сылдьыбытым. Урут алтыс Малдьаҕар диэн баар буолан ылбыта. Билигин да бааллар миитэрэпкэлэригэр бэһистэн  алтыс Малдьаҕарга төрөөбүттэрин туһунан   суруктаах дьон. Улахан да сиринэн тайаан олорбуттар эбит (Бүлүү, Алдан сирдэригэр кытары ойон киирэн) Малдьаҕар Тойон биэс уолуттан тарҕаммыт аҕа ууһа.

Кытаанах Кырдалга

От ыйын 10 күнүгэр Тойон Арыыга малдьаҕардар өбүгэлэригэр сүгүрүйэн кэлин кэмҥэ сэдэхтик туттуллар  ытык дабатыы  сиэрин-туомун толорон Тойон Арыы Кытаанах Кырдалыгар Ытык Сэргэни туруордулар.

Үрүҥ ойуун Лэгэн Лэгэнтэй (Мэҥэ Хаҥалас Баатара нэһилиэгиттэн малдьаҕардартан төрүттээх норуот эмчитэ,¸Советскай сойуус дьоруойа Федор Попов аҕатын кытары бииргэ төрөөбүт сүдү киһи сиэнэ) бу уустук ирдэбиллэрдээх туому тутуһан төрүт-уус дьоммутугар сүгүрүйүү сэргэтин бар-дьонун көмөтүнэн туруорда. Мэҥэ Хаҥаластан, Ньурбаттан,  улууспут Малдьаҕар аатын илдьэ сылдьар нэһилиэктэриттэн түмсэн  Өлүөнэ эбэбит бу үрдүк кырдалыгар дьоһун өйдөбүнньүгү туруордубут — маҥан сылгы сиэлин уган, алтан харчынан бэлэх уунан, ынах арыытынан  кылбаарыччы уонахтаан, уруйдаан-айхаллаан.

Бэлиэ түгэҥҥэ тыл кэрэтэ этилиннэ, оһуохай тэрилиннэ. Тойон Арыы  олохтоохторо, ыраахтан кэлбит ыалдьыттар, малдьаҕардар хаан-уруу дьонноро  бу күн кыракый дэриэбинэ кулууп дьиэтигэр мустан төрду-ууһу билиигэ, ыччаты өбүгэлэр үтүө холобурдарыгар иитиигэ  салгыы тугу үлэлиири торумнаатылар.

Кулууп дьиэтигэр мустан

Түмсүү салайааччыта Любомир Михайлов Саха сиринэн тарҕаммыт малдьаҕардар сыдьааннарын кытары туох үлэ барарын билиһиннэрдэ, соруктары туруорда, Ытык Сэргэни туруорууга күүс-көмө буолбут дьонугар, ол иһигэр түмсүүтүн көхтөөх чилиэннэригэр Юлия, Галина Шадриналарга, 1-Малдьаҕар олохтоох дьаһалтатын баһылыгар Айталина Васильеваҕа, өр сылларга 2-Малдьаҕары салайан олорбут Александр Максимовка, Тойон Сэргэни истиҥ санаатын ууран уустаан-ураннаан дьоһуннук оҥорбут Вячеслав Максимовка о.д.а. махтал суруктары, сэмэй бэлэхтэри туттарда.

Мустубут дьон бу күн төрдүлэрин-уустарын историятыттан үгүс элбэҕи сөҕө-махтайа, киэн тутта биллилэр. Ол курдук, норуот суруйааччыта, Тойон Арыыттан төрдүлээх Павел Харитонов-Ойуку малдьаҕардар историяларыттан,түөлбэтин  аҕа саастаах  дьонун  кэпсээннэриттэн сырдатта.  Павел Николаевич, киһи кэрэхсиэҕэ, малдьаҕардарын  дьаһааҕы төлөөһүн кэминээҕи  историяларыттан кэпсээтэ. Ол курдук, Малдьаҕар оҕонньор (Дойдуһа Дархан уола) быһа холуйан 1560 сыллаах төрүөх эбит, эдэр сааһыгар аҕатын Дойдуһа олоҕор Куллатыга кыстаан, Маалтааныга алаастанан, сайылыктанан, ойох ылан Дьэргэ олохсуйбут. Ол туоһутунан  Эркээни хочотугар Малдьа күөлэ диэн билигин да баарын эттэ. Абаҕаларын Малдьаҕар аттыгар оччолорго хаан-уруу сиэнэ Бөдьөкө эмиэ олорбут. Инньэ гынан сүөһүлэрэ-астара баппакка саҥа сири көрдүүр түбүгэр түспүттэр. Малдьаҕар Дьобулҕа хочотугар  олохсуйар буолбут, улам-улам тоҥустары бултуур-алтыыр сирдэриттэн үтүтүйэн,  сири таҥастаан ынах-сылгы сүөһүнү хото иитэн сири-уоту былдьаан Кытаанах Кырдалга дьоһуннаахтык олохсуйбут, олорбут олоҕо   Тойон Арыы диэн ааттаммыт. Малдьаҕар улахан уола Кэлтээки Сабыйа Тойон Арыы Сыһыытын баһыгар, инитэ Соххор Дуурай Тараҕайга олохсуйбуттар. Иккиэн уу харахтааҕы утары көрдөрбөт боотурдар эбиттэр. Дьобулҕага  Малдьаҕар уолаттарыттан үс нэһилиэк баара — Бөтүөкэт, Кытаанах Кырдал уонна Бэчиэкэн…

Дьиктитэ диэн Малдьаҕар уолаттара дьаһааҕы өр төлөөбөккө  сылдьыбыттара номоххо кэпсэнэр эбит… Суруйааччы, “Номох уонна сэһэн» диэн дириҥ хорутуулаах айымньы ааптара, биллэн турар, дьонугар-сэргэтигэр тириэрдэрэ үгүс буоллаҕа.

Юлия Дьячкова, Галина Шадрина малдьаҕардар өрөспүүбүлүкэ таһымыгар оруолларыттан, Эркээни хочотуттан Николай Ильин Малдьаҕар оҕонньор төрдүлэриттэн билбиттэрин-көрбүттэрин, учуонайдар санааларын, саҥа булбут матырыйаалларын, бэйэлэрин история кэрчиктэригэр  сабаҕалааһыннарын билиһиннэрдилэр, архыыптарга үлэлииргэ, өрүү санаа атастаһарга, тугу билбити ыччаттарга тириэрдэргэ ыҥырдылар.   Нэһилиэк баһылыга Айталина Васильева сэргэни туруорууга үлэлэспит көхтөөх дьонугар, ону сэргэ ыаллыы олорор улахан-ааннарыгар, түмсүү салайааччытыгар Любомир Михайловка, эдьийдии-балыс Шадриналарга  махтанна, общественнай үлэҕэ  ситиһиилэри баҕарда.

Төрүт  дьон олорбут сирдэригэр

Кытаанах Кырдал малдьаҕардар төрүт сирдэрэ буолар. Манна аҕа көлүөнэ дьоннорбутуттан Алексеевтар  аймах олорбут төрүт түөлбэлэрин  аттыгар бу Ытык Сэргэ турбута даҕаны онон улахан суолталаах диэн буолла.  

Биһиги төннөн иһэн суолтан тэйиччи ходуһа сиригэр  сымара таас сытарын  бэлиэтии көрөн онно тиийэ сырыттыбыт. Бу дьикти, мээнэ кэлбэтэх таас буоларынан, Өлүөнэ Эбэбит хотугу байҕалга аттанарыгар дохсун мууһунан үтэйэн маннык гранит тааһы  кырдалга мээнэ хаалларбатаҕа буолуо диэн   Ытык Сэргэбит аттыгар тиэйэн аҕалан алҕаан, суруктаан-бичиктээн төрүт уус дьоммут кэриэстэригэр уурарга этии киллэрэн эргилиннибит. Өссө төгүл бу бэлиэ сиргэ көрсүһэргэ төрүөт баар буолла диэн сэргээтибит.

Бу күн ардаҕынан салыннара турбут халлааммыт ырааһыран, сиигин тыалынан утааран  Ытык Сэргэбит чэпчэкитик оннун булла диэн үөрдүбүт.  Дьобулҕа дьоно кэлбит ыалдьыттары ырыанан-тойугунан көрүстүлэр, аатырбыт хормуоскаһыт Валерий Варфаломеев музыканы тардан кэбистэ. Малдьаҕартан силис тардыылаах Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет тыйаатырын ырыаһыта, өрөспүүбүлүкэ  норуодунай  артыыһа Григорий Петров  хас да ырыаны бэлэхтээн үөртэ. Олохтоохтор  саха дьонун үтүө үгэһинэн ыалдьыттары чэйдэтэн, үрүҥ аһынан  кэһиилээн ыыттылар.

Аара боротуоханан баарсабытынан айаннаан   иһэн өссө төгүл  үрдүк биэрэккэ үөһээ халлаан диэки таласпыт улууканнаах сэргэбитин астына көрөн аастыбыт. «Тойон сэргэбит үрдүнэн, ыраас халлааҥҥа, көрүҥ эрэ,  ити Хотой кыыл көтө сылдьар дуу” дэһэн улахан көтөр  дайа сылдьарын бэлиэтии көрөн сөхтүбүт. Онуохаҕа массыынаҕа  олорсон иһэр  ытык дабатыыны оҥорбут Лэгэн Лэгэнтэй «Ити элиэни мин кырдалга  сиэри-туому ыыта сылдьан ыҥыран турабын…” диэн быһаарыы биэрдэ, көтөрү ыҥырар саҥатын иһитиннэрдэ... Ол аата сирдээҕи көтөрбүт Малдьаҕар Тойон аҕа ууһун үйэтитии өйдөбүнньүгүн ылыннаҕа диэн эгди буоллубут.

Людмила Аммосова.

Владимир Григорьев уонна ааптар хаартыскаҕа, видеоҕа түһэриилэрэ