Уопсастыба

Пуорумҥа өрөспүүбүлүкэ парламеныттан бэрэссэдээтэли бастакы солбуйааччы Александр Жирков, олохтоох салайыныыга сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев, тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Александр Атласов, норуот дьокутааттара Тихон Скрябин уонна Иван Луцкан кытыннылар.

Киэҥ ыҥырыылаах көрсүһүүгэ дьокутааттар туох, ханнык боппуруоһу көрдүлэр диэн ыйытыы үөскээн тахсара сиэрдээх да, өйдөнөр да. Былаас баартыйата бу тэрээһини олохтоох салайыныы салгыы сайдыытын торумун билиһиннэрэ уонна 2026 сылга ыытыллыахтаах Судаарыстыбаннай Дуума быыбарыгар сүрүн тутуһар тосхоллору тула кэпсэтиини таһааран, дьүүллэһэргэ анаан ыытта диэн сыаналыахха сөп.

Москубаттан кэлэн кыттыбыт Федеральнай Мунньах Федерация Сэбиэтин сенатора Егор Борисов баартыйа бу сылы Норуот дьокутаатын сылынан биллэрбитэ мээнэҕэ буолбатын эттэ. Бу уустук кэм уратытын учуоттаан, муниципальнай дьокутааттар оруоллара ордук суолталанарын бэлиэтээтэ уонна салгыы баартыйа көҕүлээһиннэрин бары таһымҥа өйүүллэригэр ыҥырда. Ону тэҥэ, пуорум саҕаланыытыгар Федеральнай Мунньах Госдууматын дьокутаата Галина Данчикова анал суругун ааҕан иһитиннэрдилэр. Галина Иннокентьевна суругар муниципальнай дьокутааттар кыраасданнар олохторун тупсарыыга туһуламмыт федеральнай бырайыактары уонна бырагыраамалары олоххо киллэриигэ ураты ситимниир оруолу толороллорун ыйбыт. Салгыы кини дьону-сэргэни кытта бииргэ буоларга уонна ылыныллыбыт быһаарыылары миэстэтигэр толорорго хонтуруолу тутуһарга ураты болҕомтону уурарга ыҥырбытын бэлиэтиэххэ сөп.      

Пленарнай чааһа

Пленарнай мунньахха уопсай стратегия уонна 2026 сылга ыытыллар быыбардарга бэлэмнэнии туһунан кэпсэтии, дьүүллэһии барда. Бу күн дьокутааттары кытта көрсүһүүгэ кыттыбыт Ил Дархан Айсен Николаев норуот итэҕэллээхтэригэр олохтоох салайыныыны бөҕөргөтөр наадатын, муниципальнай дьокутааттар оруолларын үрдэтэр кэм кэлбитин туһаайан бэлиэтээтэ. Баартыйа кыраасданнар интэриэстэрин көмүскээһиҥҥэ уонна уларыйыыны киллэриигэ сүрүн үлэни ыытыахтаах диэтэ.

Дьокутааттар көрсүһүүлэригэр кэтэһиллибитин курдук улахан болҕомтону олохтоох салайыныы туһунан 2025 с. кулун тутар 20 күнүнээҕи 33 №-дээх ФС олоххо киллэрии боппуруостарын тула кэпсэтии ылбытын бэлиэтиир оруннаах. Бу сокуон Госдуумаҕа ылыллан турар, билигин эрэгийиэннэргэ, ханна даҕаны бэрт киэҥник дьүүлгэ турда, сорох уобаластарга, кыраайдарга айдааннаах, кимиилээх да курдук бара турарын истэ-билэ сылдьаргыт буолуоҕа. Кэпсэтиигэ сүрүн миэстэни боломуочуйалары үбүлээһин уонна ресурсалары муниципальнай таһымҥа биэрии боппуруостара ылбыттарын бэлиэҕэ ылыахха сөп.  

Олохтоох салайыныы сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев бу хайысханы «муоһалыырынан» уонна көрсүһүүнү сүрүннүүрүн быһыытынан, дьокутааттары кытта үлэ маннык форматынан тэрээһини ыытыы наадалааҕын эттэ, эҕэрдэлээтэ уонна регламент быһыытынан тыл этээччиллэр иккиттэн ордуга суох боппуруоһу биэрэллэригэр сүбэлээтэ. Кини балаһыанньаны билэринэн, көрсүһүүгэ кэлбит дьокутааттар үксүлэрэ бу сыл бүтүүтэ өрөспүүбүлүкэ парламенынан ылыныллыахтаах федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын «иэччэхтэрин» чопчулаһаары кэлэн олороллор диэн сөпкө бэлиэтээтэ. «Билигин сокуон бырайыага бэлэмнэнэ турар, сотору, балаҕан ыйынан-алтынньынан быысаһан уопсай дьүүлгэ тахсыаҕа. Бэрэстэбиитэллээх былаас бары дьокутааттарын нэһилиэнньэҕэ бу саҥа сокуон туһунан иһитиннэрэр, быһаарар, чуолкайдаан биэрэр үлэҕэ кыттаргытыгар ыҥырабын», – диэтэ сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ.

Салгыы кини улуустар бэрэстэбиитэллэрин нэһилиэк баһылыктарын талыы уонна былаас таһымнарын икки ардыларыгар сыһыаннаах боппуруостарыгар хоруйдаата.

1 боппуруос. Чурапчы улууһа: «Нэһилиэк баһылыгын талыы боппуруоһугар дьокутааттар эбэтэр улуус баһылыга талалларын курдук икки варианы хаалларыахха сөп дуо, тыа поселениеларын уонна муниципальнай оройуоннар икки ардыларыгар боломуочуйалара хайдах тыырыллыахтарай?»

В. Прокопьев: «Баһылыгы талыы варианнара саҥа сокуон төрүт үгэр ууруллуохтара. Өрөспүүбүлүкэҕэ быыбардааһын биир модела талыллыаҕа. Боломуочуйалар бары таһымнарынан чопчу тыырыллыахтаахтар. Дьон боппуруоһу быһаарсалларыгар ханна, хайдах туруорсуохтаахтарын билэллэрин курдук».

2 боппуруос. Өлүөхүмэ улууһа: «Боломуочуйалары толорууга үбүлээһин хайдах оҥоһуллуоҕай, ханнык боломуочуйалар олохтоох бүддьүөттэн, ханныктар - өрөспүүбүлүкэттэн?»

В. Прокопьев: «Бэйэ толоруохтаах боломуочуйатын үбүлээһинэ мунципалитеттан оҥоһуллуохтаах. Оттон бэриллэр боломуочуйалар үп-харчы ресурсаларынан хааччылыахтаахтар».

3 боппуруос. Үөһээ Бүлүү улууһа: «Сокуон бырайыагын дьүүллэһиитин ыытар хамыыһыйаҕа нэһилиэк баһылыктарын киллэриэххэ сөп дуо, Поселениелар икки ардыларынааҕы бииргэ үлэлээһин мэхэньиисимэ хайдах үлэлиирий?»

В. Прокопьев: «Баһылыктартан киирэр этиилэр төрүөттээх буоллахтарына учуоттаныахтара. Муниципалитеттар икки ардыларынааҕы бииргэ үлэлээһин кэскиллээх уонна инникитин холбоһук бырайыактар көрүҥүнэн сайдыан сөп ».

4 боппуруос. Нам улууһа: «Мунипалитеттар баһылыктарын дьокутаттарынан талыы киирдэҕинэ инникитин хандьыдаат төһө бэлэмнээҕин, идэлээҕин аахсыбакка эрэ аймах-билэ, доҕор-атас диэн хайысханан талыыга кубулуйуо суоҕа дуо?»

В. Прокопьев: «2005 сыллаахха диэри баһылыктары анааһын быраактыката ситиһиилээхтик тутуһуллубута. Бу уопут биһиэхэ эрэл биэрэр. Онуоха, норуот быыбардаабыт дьокутааттара бэйэлэрин баай уопуттарынан салайтаран нэһилиэнньэ туһугар сөптөөх быһаарыныы ылыныахтара диэн эрэнэбит. Билигин дьон-сэргэ ортотугар иһитиннэрэр-билиһиннэрэр үлэни сөпкө ыытыахха наада, араастаан токурутан, куһаҕан диэн көрдөрө сатааһыны ылыммат гына».

Салгыы баартыйа ыытар бырайыактарын көрдөрүү буолла. Бырайыактары сүрүннээччилэр миэстэтигэр үлэ улахан суолталааҕын уонна бу процесстарга муниципальнай дьокутааттары кытыннарыы наадатын эттилэр.

Норуот дьокутаата, баартыйа Саха Сиринээҕи салаатын сэкиритээрин солбуйааччы Иван Луцкан өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар үлэни билиһиннэрэригэр, 2021 сылга быыбардааччылар накаастарын хомуйуу түмүгүнэн баартыйа бырайыактара үөскээбиттэрин санатта. Ол курдук, билигин өрөспүүбүлүкэҕэ 22 федеральнай бырайыактан 17 толоруллар. Холобура, «Саҥа оскуола», «Арассыыйа тыатын сирэ», «Устуоруйа өйдөбүлэ» бырайыактары билиһиннэрэн, дьокутааттары бу хайысхаҕа көхтөөхтүк кытталларыгар ыҥырда.

Ил Түмэн дьокутаата, «Арассыыйа тыатын сирэ» ФПП сүрүннээччитэ Тихон Скрябин тыа сирин сайыннарыыга туһуламмыт агробырамыысыланнай бырайыак хайдах үлэлиирин туһунан кэпсээтэ. Ол курдук, бу бырайыак билигин баар кыһалҕалартан үөскээн тахсар 5 соругун блиһиннэрдэ: 1. Тыа сирин үлэһиттэригэр аадырыстаммыт көмөнү оҥоруу. 2. Бюрократическай процедуралары судургутуу. 3. Судаарыстыбаннай бырагыраамалар хайдах толоруллалларын хонтуруоллааһын. 4. Олохтоох салайыныыны бөҕөргөтүү. 5. Каадыры уонна технологияны сайыннарыы.

Дьокутаат салгыы билиһиннэриитигэр агрокылаастары аһан үлэлэтэн, тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрин бэлэмнээһини билиҥҥи кэм ирдэбилигэр таһаарар кыах баарын уонна Саха Сирин тыатын сирин ураты укулаатын харыстааһыҥҥа саҥа тыын биэрэр диэн сөпкө эттэ.

Пуорум түмүгүнэн кыттааччылар дойду иннигэр турар соруктары толорууга былаас бары таһымнарын күүстэрин түмэргэ ыҥырдылар. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа олохтоох салайыныыны бөҕөргөтөргө салгыы үлэлэһиэҕэ, федеральнай бырайыактары толорууга уонна кыраасданнары бары таһымнарга өйүүргэ туһуламмыт үлэни ыытыаҕа диэн түмүктээтилэр.

«Түмсүүлээх буолуу- суолталаах»

Бэчээккэ, ситимнэргэ тахсыбытынан сирдэттэххэ, муниципальнай дьокутааттар пуорум үлэтин туһунан олохтоохтук сыаналаабыттара көстөр. Ол курдук, элбэхтэн биири холобурдаатахха, Амма улууһун дэлэгээссийэтин салайан аҕалбыт улуус дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Колосов пуорум үлэтигэр хайдах кыттыбыттарын билсиэҕиҥ.

- Пуорум Нам улууһун киинигэр М.К. Аммосов аатынан саҥа тутуллубут култуура дыбарыаһыгар буолан ааспыта. 2027 сылтан толору үлэлээн барыахтаах олохтоох салайыныыга саҥа киирбит сокуон тула киэҥ кэпсэтии буолла.

Билигин от үлэтин түмүктүүр үгэнэ буолан, бары дьокутааттар кыайан кэлбэтилэр. Ол да буоллар хомуллан, дэлэгээссийэ буолан кэлэн форумҥа кытынныбыт.

Ил Дархан, «Биир ньыгыл Арассыыйа» партия регионнааҕы отделениетын салайааччыта Айсен Николаев, сенатор Егор Борисов, партия исполкомун сэкирэтээрэ Надежда Селютина, олохтоох салайыныы департаменын салайааччы Иван Попов кыттыыны ылан, форум кыттыылаахтарыгар санааларын тиэртилэр, соруктары туруордулар. Ол курдук холобура Айсен Сергеевич улуус, нэһилиэк бэрэстэбиитэллээх уорганнарын дьокутааттарын оруоллара үрдүк, эһиги норуокка биир саамай чугас сылдьар, кинилэр интэриэстэрин, кыһалҕаларын былааска туруорсар, олоххо киллэрсэр дьон буолаҕыт. Бу саҥа буолаары турар реформаларга оруолгут өссө күүһүрэр уонна эппиэтинэскит өссө улаатар. Тоҕо диэтэр, саҥа сокуон олоххо киирдэҕинэ, дьокутааттар быһаччы нэһилиэк да, улуус да баһылыктарын талыыга кыттыыны ылыахтара диэн эттэ.

– Ил Түмэн олохтоох салайыныыга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев 33 нүөмэрдээх Сокуон олоххо киириитин туһунан дьокутааттар ыйытыыларыгар сиһилии эппиэттээтэ. Элбэх былаһааккалар үлэлээн, баартыйа федеральнай бырайыактарын ырыттыбыт. Бу бырайыактар үлэлээн элбэх саҥа тутуулар, тэрээһиннэр ыытылла тураллар, хамсааһыннар тахсаллар. «Норуот дьокутаата» күрэх араас хайысхалаах үлэ уопутун үллэстии буолла. Онон бу пуорумҥа күн устата үлэлээн элбэҕи билэн, ол билиибитин инники үлэбитигэр туһанар уонна ону үллэстэр санаалаах кэллибит. Мин түгэнинэн туһанан улууспут бары олохтоохторун бэйэҕит уокуруккут, нэһилиэккит дьокутаатын кытта ыкса үлэлэһиҥ, кыһалҕаҕытын туруорсуҥ, кинилэри хамсатыҥ диэн ыҥырыам этэ. Тоҕо диэтэр, биһиги эһиги талбыт дьоҥҥут буолабыт. Онон бииргэ түмсэн үлэлиэҕиҥ. Оччоҕо эрэ турар ыарахаттары туоруохпут», – диэн улуус дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Колосов санаатын үллэһиннэ.

Хаартыскалар Ил Түмэн саайтыттан