Уопсастыба

Бу кэм устата баартыйаҕа элбэх уларыйыы таҕыста. Ис тутулугуттан саҕалаан үгүс уларыта тутуу киллэрилиннэ, быыбардар, сүүһүнэн бырайыактар олохтоннулар. Дьон-сэргэ олох хаачыстыбатын тупсарыыга, экэниэмикэни сайыннарыыга, социальнай эйгэни өйөөһүҥҥэ уонна дойдубут көмүскэллээх буолуутун бөҕөргөтүүгэ туһуланар сокуоннары олохтооһунтан саҕалаан араас бырайыактарга тиийэ баартыйа үлэтин-хамнаһын көрөр-истэр, биһириир.

Баартыйа төрөөбүт күнүн көрсө биһиги улууспутугар баартыйа олохтоох салаатын өр сылларга таһаарыылаахтык салайбыт, билигин СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэнин) дьокутаатын, Сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин Андрей Находкины кытары көрүстүбүт.

‒ Андрей Михайлович, үүнэр сылга төрүттэммитэ үйэ чиэппэрин бэлиэтиир «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйаҕа сыһыаннаах кэпсэтиибитин саҕалыахха.

‒ Бастаан устуоруйаны кылгастык сэгэтэн көрүөххэ. XIX үйэ бүтүүтүттэн саҕалаан ХХ үйэ толору уонна ХХI үйэ чиэппэрин кэмигэр олохпутугар-дьаһахпытыгар баартыйа систиэмэтэ бигэтик олохсуйда. Аан дойду хайа баҕарар судаарыстыбатыгар бэлиитикэ систиэмэтэ баартыйалартан турар. Сэбиэскэй Сойууска дойдубут үрдүнэн ССКП  баартыйата 70-тан тахса сыл устата баһылаан-көһүлээн кэлбитэ. 1990-с сыллар саҕаланыыларыттан дойдубут тутула ыһыллан, баартыйа систиэмэтэ түөрэ уларыйбыта.

ССРС ыһыллыбытын кэннэ Арассыыйа Федерациятыгар элбэх баартыйа систиэмэтэ олохтоммута. Судаарыстыба Дуума бастакы мунньахтарын  Москваттан тэлэбиидэнньэнэн быһа эпииринэн көрдөрөллөрүн орто уонна аҕа саастаах дьон, бука,  өйдүүллэрэ буолуо. Бу мунньахтарга уонунан  баартыйа бэрэстэбиитэллэрэ араас көрүүлэрин этэн-тыынан кэлбиттэрин үгүстэр көрөн-истэн кэлбит дьон буоллахпыт дии.

2000 сыллар саҕаланыыларыттан дойдубут салалтатыгар Владимир Владимирович Путин кэлиэҕиттэн бэлиитикэҕэ сүрүн эппиэтинэһи ылынар баартыйа баар буолуохтаах диэн сыалтан 2001 с. ахсынньы 1 күнүгэр «Биир ньыгыл Арассыыйа» («Единая Россия»)  тэриллибитэ.

Ол иннинэ, быыһык сыллар диэн ааттыыр 1990-с сылларбытыгар, оннооҕор дойдубут сыллааҕы бүддьүөтэ ылыныллыбат куттала үөскүү сылдьыбыттааҕа. Олигархтар эбэтэр биирдиилээн бөлөх эрэ интэриэһин көмүскүүр улахан суолтата да суох элбэх бытархай баартыйалар тэриллибиттэрин иһин уустук балаһыанньа, өйдөммөт быһыы-майгы үөскүү сылдьыбыта. Ол иһин баартыйа иннигэр дойдуга буола турар улахан социальнай-экэнэмиичэскэй, бэлитиичэскэй событиеларга эппиэтинэһи толору ылынар, барытыгар эппиэттиир уонна сүрүн хайысханы тутуһар эппиэттээх сорук сүктэриллибитэ.

‒ Эн хаһан баартыйаҕа киирбиккиний?

‒ Хомуньуустар ортолоругар урут да, билигин да  баартыйабытын хаһан да  таҥнарбатахпыт, киириэхпититтэн билиҥҥэ диэри чилиэнинэн сылдьабыт диир дьон баар. Мин тус бэйэбин эмиэ оннук киһинэн ааҕынабын ‒ 2003 с. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйаҕа  киириэхпиттэн үйэ чиэппэрин кэриҥэ кэмҥэ эмиэ бу биир эрэ баартыйа чилиэнэбин.

Баартыйаҕа киирбит сылбар сыл улуус баһылыгын солбуйааччытынан үлэлии кэлбиппин кэннэ олохтоох салааны салайарга миэхэ этии киирбитэ. Толкуйдаан баран сөбүлэспитим.

Мин иннибинэ саҥа тэриллибит баартыйа үлэтин-хамнаһын улуус дьаһалтатыгар үлэлиир Егор Николаевич Матчитов, онтон Иван Дмитриевич Аргунов саҕалаабыттара. Кинилэртэн үлэни-хамнаһы туппутум.  Оччолорго баартыйа улууспут үрдүнэн  37 чилиэннээх этэ. Этэргэ дылы, үлэбин «ыраас илиистэн» саҕалаабытым. Эдэр киһи буоламмын, үлэбэр эрчимнээх соҕустук ылсан  ылсыбытым.

Бастакы турар сорукпутунан хас биирдии нэһилиэккэ эппиэттээх дьону туруортаан, баартыйаҕа киириэн баҕалаахтары бэйэбит кэккэбитигэр тардан  олохтоох ячейкалары тэрийэн барбыппыт.

‒ Бүгүҥҥү күҥҥэ улууспутугар олохтоох салааны саамай уһун кэмҥэ салайбыт киһи буо лаҕын. Үлэҕит сүрүн сыала-соруга туох этэй?

‒ 2003 сылтан Устаап быһыытынан, кылгас кэмҥэ тохтобуллаах, уопсайа 12 сыл кэриэтэ кэмҥэ «Биир ньыгыл Арассыыйа» Мэҥэ Хаҥаластааҕы салаатын салайааччытын быһыытынан үлэлээбитим. Салгыы эмиэ Устаап быһыытынан болдьоҕум бүтэн салалтаны туттарбытым. Үлэлээбит кэммэр   ситэриилээх кэмитиэккэ миигин кытта саамай уһуннук уонна хорутуулаахтык, таһаарыылаахтык үлэлээбит дьоннорбунан Николай Гаврильевич Толстяков, Александр Петрович Захаров, Зоя Васильевна Шарина, Мария Климентьевна Попова буолаллар. Бу дьону кытта, этэргэ дылы,  «ууну-уоту» ортотунан ааспыппыт, баартыйа кэккэтин хаҥатыыга үгүс өрүттээх, былааннаах үлэни тэрийбиппит. Салалтаны тутарбар 37 чилиэннээх эбит буоллахпытына, сэкирэтээр быһыытынан эбээһинэспин туттарарбар ахсааммыт реестргэ киирбитинэн 1600-тэн тахса киһиэхэ тэҥнэспитэ. Өрөспүүбүлүкэ улуустарыгар биһиги саамай биир бөдөҥ салаа этибит.

Сүрүн сыал-сорук оччоттон баччаҕа диэри улуус салайар уорганнарын сүүмэрдээн таба аттаран туруорууга,  улуус баһылыктарын, оройуон дьокутааттарын, нэһилиэк баһылыктарын, дьокутааттарын быыбардарынан талыыга туһаайыллар. Улуус баһылыгынан уонна Оройуон Сэбиэтигэр 20 дьокутааттан, нэһилиэк баһылыктарыгар, дьокутааттарыгар  баһыйар үгүс өртө баартыйа чилиэннэрэ буолалларын ситиһэргэ үгүс үлэни ыыппыппыт. Ол түмүгэр 2000 сыллар саҕаланыыларыттан үйэ чиэппэрин кэриэтэ кэмҥэ уопсай дьыала туһугар улууспут салалтата биир өйүнэн-санаанан түмсүүлээхтик үлэлиирэ-хамсыыра ситиһиллибитэ. Баартыйабыт аатын ааттатан улууспут сайдыытыгар эппиэтинэстээх дьону туруоран, чопчу сыаллары-соруктары ситиһэргэ үлэлээн кэлбиппититтэн биир бэйэм киэн туттабын.

‒ Сүүрбэттэн тахса сыл устата баартыйа иһигэр үгүс уларыйыы таҕыстаҕа. Эн санааҕар, баартыйа үлэтэ өссө көдьүүстээх уонна нэһилиэнньэҕэ чугас буоларыгар туохха болҕомто күүһүрдүллүөн сөбүй?

‒ Биллэн турар, баартыйа ыытар үлэтэ барыта эриэ-дэхси ситиһиилээх буолбат. Түһүү да, тахсыы да баар. Холобур, баартыйа чилиэнин ахсаанын элбэтиини ылыаҕыҥ. Баартыйа  ис дьиҥ соругун өйдөөбөт, өйөөбөт, ылыммат дьон киириилэрэ билигин да баара мэлдьэх буолбатах. Ордук быыбар саҕана  сорох хандьыдааттар баартыйанан сирэйдэнэн, туһанан талыллыбыт эрэ киһи диэн сыалланаллара эмиэ баар чахчы. Ол эрэн сыыйа-баайа баартыйа кэккэтэ «ырааһыран», оннун булан, сааһыланан иһэр диэн көрөбүн уонна онуоха инникитин уарты болҕомто уурулларыгар эрэнэбин.

‒ «Биир ньыгыл Арассыыйа» дойдубут сүрүн баартыйатын быһыытынан араас таһымнаах быыбардарга нэһилиэнньэ баһыйар үгүс өртүн өйөбүлүн ылан кэлбитин бэлиэтиир оруннаах. Итиниэхэ тугу этиэҥ этэй?

‒ Мин Арассыыйаҕа Судаарыстыбаннай Дууматтан саҕалаан өрөспүүбүлүкэбитигэр Ил Дархаҥҥа, улуустарга муниципальнай оройуон, нэһилиэк баһылыктарыгар, улуус, нэһилиэк дьокутааттарыгар тиийэ быыбардарга, уопсайа уон биэс сыл устатыгар, элбэх быыбар хампаанньатыгар хандьыдааттары өйүүр ыстааптары салайан кэллим.

Ол тухары «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа барытыгар да диэххэ сөп, кыайыыны ситиһэн баартыйабыт чилиэннэрэ улуус баһылыгынан, оройуон Сэбиэтин дьокутааттарынан, нэһилиэк баһылыктарынан, дьокутааттарынан талыллан  ситиһиилээхтик үлэлээтилэр, үлэлии сылдьаллар.

Нэһилиэктэргэ баар ячейкалар үлэлэриттэн уонна баартыйаны өйүүр дьонтон нэһилиэнньэ уопсай сыанабыла улахан тутулуктаах. Быыбар ыстааптарыгар да киирэннэр уонна бэйэлэрэ уопсастыбанньык да буоланнар, «Биир ньыгыл Арассыыйа»  көҕүлүүр, ыытар бырайыактарыгар, үлэтигэр-хамнаһыгар быһаччы кыттыһар дьон билигин да элбэҕэ астыннарар. Олоххо көхтөөх көрүүлээх дьон ортолоругар баартыйаны өйөөччү дьон эмиэ үгүс. Быыбардарга дьон итэҕэлин сүгэн элбэх куолаһы ыларбыт үлэни-хамнаһы ыытарбыт миэстэтигэр баар олохтоохтортон син биир быһаччы тутулуктаах. Ону наар «биир баартыйа баһылыыр, элбэх куолаһы ылар» диэн атын баар тыйалартан хоморуйуу курдук саҥа-иҥэ иһиллэр гынан баран, ити элбэх үлэттэн, сыраттан-сылбаттан ситиһиллэрин өйдүөхтээхпит. Дьону албынныаҥ суоҕа, бэркэ диэн бэйэтэ быһаарар, кимиэхэ куолаһын биэрэрин чопчу билэр. Мээнэ сылдьан да, быыбар түмүгүнэн 70-80 бырыһыан куолаһы дэбигис ылбаккын. Өссө төгүл тоһоҕолоон бэлиэтиэм этэ ‒ ити көрдөрүү элбэх үлэттэн кэлэр. Ол үлэ алларааттан үөһээҥҥэ диэри үчүгэй структураттан, дьону кытта элбэхтик көрсөн кэпсэтэн  кинилэр этиилэрин истэн, учуоттаан, систиэмэлээх үлэни тэрийииттэн тахсар. Быыбартан быыбарга күөрэйээччилэр дьон итэҕэлин сүгэн  элбэх куолаһы ылбаттар.

‒ Баартыйа тус бэйэҥ олоххор оруолугар кылгастык тохтуохха.

‒ Мэҥэ Хаҥалас улууһугар баартыйа атаҕар туруутугар, сайдыытыгар 2003 сылтан 2018 сылга диэри, 15 сыл устата, быһаччы кыттыспыт, үлэлэспит буоламмын онуоха бэйэм сэмэй кылааттаах курдук сананабын.

Нэһилиэк, улуус уонна Ил Түмэн быыбардарыгар  дьокутаат быһыытынан уопсайа биэс төгүл талылынным. Ол биэһиттэн түөрдүгэр ‒ иккитэ оройуон Сэбиэтин, иккитэ Ил Түмэн дьокутааттарын быһыытынан мэлдьи «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйаттан эбэтэр баартыйа чилиэнин быһыытынан быыбарга кыттан кэллим. Төһө да баартыйа аатыгар кириитикэ элбэҕин иһин, онтон хаһан да саллыбатаҕым, саллыам да суоҕа. Талбыт хайысхабыттан аккаастаммаппын. Билигин да баартыйа чилиэнин быһыытынан үлэни-хамнаһы ыытабын.

Баартыйа өрөспүүбүлүкэтээҕи кэмпириэнсийэтинэн Саха сириттэн Бүтүн Арассыыйатааҕы сийиэскэ дэлэгээт быһыытынан биир сыл  талыллан турардаахпын. Айсен Николаевтыын сийиэс дэлэгээттэрэ этибит.

Баартыйабыт лиидэрдэрин Владимир Путины, Дмитрий Медведеви бэйэлэрин илэ харахпынан көрөн, этиилэрин эт кулгаахпынан истэн турардаахпын. Ити тэрээһин мин олохпор биир кэрэ-бэлиэ, умнуллубат түгэни, өйдөбүлү хаалларбыта.

‒ Кэпсэтиибит түмүгэр тугу этиэҥ этэй?

‒ Билигин баартыйа систиэмэтэ дойду үрдүнэн бэрээдэктэннэ, күүһүрдэ.  Хас биирдии баартыйа туспа суоллаах-иистээх, быыбардааччылаах, өйүүр дьонноох,  лиидэрдээх буолла. Конкуренция биллэ-көстө улааппытын бэлиэтиэм этэ.  Баартыйалар дойдубут бөҕөргүүрүн, үүнэрин-сайдарын туһугар туруулаһаллар. 1990-с сыллардааҕы курдук, уҥа-хаҥас дайбыы олорор 40 ‒ 50 баартыйа суох буолла. Баартыйа систиэмэтэ олус бэрээдэктэннэ. Хас биирдиибитттэн улахан эппиэтинэһи ирдиир. Аҥаардас  бэлиитикэҕэ дуу, дуоһунаска дуу сыалланан баартыйаттан баартыйаҕа көһөр, өйдөрүн-санааларын бэрчээккэ курдук уларыта сылдьар дьон баалларын өйдөөбөппүн, ылыммаппын.

Түмүкпэр улууспут бары олохтоохторугар нэһилиэнньэ олоҕун таһымын, хаачыстыбатын тупсарыыга туһаайар «Биир ньыгыл Арассыыйа» бырагыраамаларын, бырайыактарын  олоххо киллэриини салгыы да өйүүүллэригэр бүк эрэллээхпин тиэрдэбин.

Хаартыска: "Эркээйи"