Общество

Ил Түмэн Доруобуйа харыстабылыгар сис кэмитиэтэ тыҥаан турар боппуруостары ырытыыга күүскэ ылсан үлэлиир. Маныаха кэмитиэккэ доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр билигин үлэлии сылдьар, дьону кытары алтыһар, кыһалҕаны иһиттэн билэр дьокутааттар бааллара ордук суолталаах. Олор истэригэр өр сылларга Дьокуускай куорат 3 №-дээх балыыһатын кылаабынай бырааһынан үлэлээбит Светлана Давыдова, Өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһатын кылаабынай бырааһа Иван Луцкан, Бүлүүтээҕи киин балыыһа кылаабынай бырааһа Егор Григорьев, Нерюнгри киин балыыһатын мэдиссиинэ чааһыгар кылаабынай бырааһы солбуйааччы Ольга Горюнова.

2024 сылга кэмитиэт сүүрбэттэн тахса боппуруоһу көрдө. Ол түмүгэр түөрт сокуон барыла ылылынна, биир сокуон барыла маҥнайгы ааҕыыны ааста.

Ааспыт сыл туох-ханнык ситиһиилэммиттэрин туһунан Ил Түмэн доруобуйа харыстабылыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Светлана Давыдова кэпсиир.

Мэдиссиинэ балысханнык сайдар

Саха Сиригэр доруобуйа харыстабылын эйгэтэ ураты тэтимнээхтик, балысханнык сайдар. Бу иннинэ ханна даҕаны туттулла сылдьыбатах бырайыактар олоххо киирэллэр, эрэгийиэммит уратыларын учуоттаан туран биир кэлим сайдыы барар, былааннарга, бырайыактарга улахан болҕомто ууруллар. Ыытыллар үлэ таһаарыылаах буолуута – Ил Түмэн уонна бырабыыталыстыба биир ситимнээхтик, дьон туһугар үлэлэрин түмүгэ.

Аныгы ирдэбилгэ толору эппиэттиир тэриллэринэн  хааччыллыбыт,  сүүрбэттэн тахса мэдиссиинэ баараҕай эбийиэктэрэ үлэҕэ киирдилэр. Ол иһигэр, онкология, кардиология уонна перинатальнай кииннэр. Бастакы сүһүөх звено эмиэ хаалсыбат. Ол курдук, Ытык Күөлгэ, Чурапчыга, Хонууга, Уус Маайаҕа балыыһа комплекстара үлэҕэ киирдилэр. Бу сыаллары ситиһэргэ “Доруобуйа харыстабыла” национальнай бырайыак төһүү күүс буолла. Дойдубут Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээһининэн киирбит хамсааһын мэдиссиинэ өҥөтүн хаачыстыбатын үрдэппитэ, хас биирдии киһиэхэ тиийэр буолбута саарбахтаммат.

 “Мобильнай дуоктар” бырайыак үлэҕэ киирдэ, атын даҕаны эрэгийиэннэргэ тарҕатыахха сөп дии саныыбын. “Мобильнай дуоктардар” Аартыка улуустарынан сылдьан, сыыппараҕа таһаардахха, 33,5 тыһыынчаттан тахса киһи доруобуйатын чинчийдилэр. Оройуоннарга хирурдар, офтальмологтар, стоматологтар биригээдэлэрэ үлэлээтилэр. Харах курдук уустук уоргаҥҥа миэстэтигэр эпэрээссийэлэри оҥорон, катарактаны суох оҥороллор. Быйыл эмиэ бу салааҕа үлэ күүскэ барыа.

Пленарнай мунньахха – бастакы истии

Каадырынан хааччыйыы боппуруоһа бэбиэскэттэн түспэт. Бу боппуруоһу мунньахтарга, парламент истиилэригэр, Бырабыыталыстыба чаастарыгар, “төгүрүк остуолларга” мэлдьи көрөбүт, үлэ хайдах барыахтааҕын торумнуубут.

Ол курдук, ааспыт сыл ыам ыйыгар улахан суолталаах “СӨ доруобуйа харыстабылын каадырынан хааччыйыы тыҥаан турар аспектара уонна миэстэлэригэр мэдиссиинэ каадырдарын олохтооһун мэхэньиисимнэрэ” диэн норуот дьокутааттарын кытары бырабыыталыстыба чилиэннэрэ кыттыылаах улахан парламент истиилэрэ ыытыллыбыта.

Манна даҕатан эттэххэ, парламент истиилэрэ пленарнай мунньах кэмигэр VII Ыҥырыыга аан бастакытын ыытылынна, онон бу кыһалҕалаах боппуруос болҕомто киинигэр турарын, бэбиэскэттэн түспэтин туоһута.

Дакылааттары СӨ доруобуйа харыстабылын миниистирэ Лена Афанасьева, тутуу миниистирин солбуйааччы Евгений Афанасьев, ХИФУ мэдиссиинэ үнүстүүтүн дириэктэрэ Николай Гоголев, Чурапчы улууһун баһылыгын солбуйааччы Егор Сивцев, норуот дьокутааттара туруорбуттара.

Иһитиннэрбиттэринэн, Саха Сиригэр 5 тыһ. 243 быраас, 11 тыһ. 694 орто анал үөрэхтээх исписэлиис доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр үлэлиир. Быраастарынан хааччыллыы 78,5 %-ҥа, орто мэдиссиинэ персоналынан хааччыллыы 92 %-ҥа тэҥ. Ол эбэтэр, 2018 сылы кытары тэҥнээтэххэ, хааччыллыы быраастарынан 3,4 %, орто сүһүөх исписэлиистэринэн 9,1 % үрдээбит.

Аартыка 13 улууһун ылан көрдөххө, быраастарынан хааччыллыы 56,2 %, орто сүһүөх исписэлиистэринэн 70,7 % тэҥнэһэр. Аартыка улуустарыттан киин оройуоннарга көһүү бэлиэтэнэр.

10 тыһыынча киһилээх нэһилиэнньэҕэ бырааһынан хааччыллыы 38,1, орто сүһүөх исписэлиистэринэн 114 тэҥ.

Мэдиссиинэ үлэһиттэрин федеральнай регистрыгар бэлиэтэммитинэн, өрөспүүбүлүкэҕэ 2732 быраас баарыттан тыа сиригэр 607 киһи үлэлиир, орто сүһүөх 4973 исписэлиистэн тыа сиригэр 1691 киһи үлэлиир.

2023 сыл ахсынньы 30 күнүгэр Ил Дархан Айсен Николаев ураты суолталаах “Уопсастыба доруобуйатын бөҕөргөтүү уонна СӨ доруобуйа харыстабылын систиэмэтин сайыннарыы” 176 №-дээх ыйаахха илии баттаабыта.  Докумуоҥҥа олоҕуран доруобуйа харыстабылын сайыннарыы стратегическай салаалара ыйыллаллар, ол иһигэр балысханнык сайдыы, нэһилиэнньэ ахсаанын элбэтии, олорор сааһы үрдэтии, өлүүнү аччатыы, инбэлиит буолууттан харыстааһын. Манна даҕатан эттэххэ, уопсастыба доруобуйатын харыстааһын бары эйгэни хабар, ол иһигэр: чөл олох, инфраструктура сайдыыта, судаарстыбаннай бэлиитикэ, дьон бэйэтин доруобуйатыгар сыһыана о.д.а. киирэллэр.

Парламент истиилэрин кыттыылаахтара бэлиэтээбиттэринэн, мэдиссиинэ каадырдарынан хааччыйыы сүрүн мэхэньиисимнэрэ оннунан хаалаллар: үөрэх тэрилтэлэригэр сыаллаах үөрэтии, миэдиктэргэ социальнай өйөбүл дьаһалларын көрүү, атын эрэгийиэннэртэн быраастары ыҥырыы.

Үбүлээһининэн көмө – куораттыы тииптээх уонна оробуочай бөһүөлэктэргэ, ыраах сытар, уустук суоллаах тыа сирин нэһилиэктэригэр быраастары ыҥырыыга саамай көдьүүстээх ньыма буолар.

“Земскэй дуоктар” уонна “Земскэй биэлсэр” бырагыраамаларынан быраастарга, биэлсэрдэргэ, акушеркаларга уонна мэдиссиинэ сиэстэрэлэригэр биир кэмнээх төлөбүр бэриллэр. Кэмпэнсээссийэлиир төлөбүр быраастарга 2 мөл. солкуобай, оттон биэлсэрдэргэ – 1 мөл. солк. 2012 сылтан 2023 сылга диэри 1 тыһ. 396 мэдиссиинэ үлэһиттэрэ балыыһаларга ананнылар.

2024 сылга былаанынан 138 исписэлиис үлэҕэ анаммыта, ол иһигэр 112 быраас уонна 26 биэлсэр.

Улуустарга мэдиссиинэ каадырдарын олохсутан үлэлэтиигэ дьиэнэн хааччыйыы эмиэ биир тутаах боппуруоһунан буолар. Маныаха судаарыстыбаннай өйөбүл ирдэнэр. Ол иһигэр “Сахам Сирэ 21-с үйэҕэ” үтүө дьыалалар хамсааһыннара, “Аартыкаҕа уонна хотугу улуустарга үөрэҕирии уонна доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрин дьиэнэн хааччыйыы” бырагырааманан, дьиэ тутуутугар эдэр ыалларга төлөбүрдэр. Билиҥҥи туругунан, 759 мэдиссиинэ үлэһиттэрэ дьиэҕэ наадыйаллар. Оттон өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тэрилтэлэригэр, министиэристибэ иһинэн баар тэрилтэлэр балаансаларыгар 149 кыбартыыра уонна 3 тутуу баар.

Маны сэргэ,  эдэр исписэлиистэри интэриниэт хаачыстыбата мөлтөҕө, уустук суол, ыраах айан ыарахаттара, сыана үрдүгэ күчүмэҕэйдэри үөскэтэр. Онон, судаарыстыба өйөбүлүн дьаһаллара төһө даҕаны ылыллыбыттарын иһин, өссө эбии дьаһаллар ирдэнэллэр.

Эдэр үлэһиттэргэ настаабынньыктары уопсастыбаннай, муниципальнай уонна судаарыстыбаннай таһымҥа өйүүр уолдьаста. Уһуйааччы Бочуоттаах дьарык, үлэ быһыытынан көрүллүөхтээх.

Парламент истиитин кыттыылаахтара Мурманскай уонна Сахалин уобаластарыгар ыытыллар үлэ уопутун бэлиэтээтилэр. Манна атын эрэгийиэннэртэн каадырдары ыҥыран үлэлэтэллэр. 

Ааспыт сыл ыам ыйыттан орто уонна үрдүк үөрэх бырагыраамаларыгар саҥа бэрээдэк олоххо киирдэ. Саҥа мэхэньиисиминэн, устудьуоннар үөрэнэр кэмнэриттэн ханна үлэлии баралларын быһаараллар. Бу инникини көрүүгэ,  торумнуурга олус табыгастаах.

Манна эбии парламент истиилэрин кыттыылаахтара 2036 сылга диэри мэдиссиинэ каадырдарынан хааччыйыыга инники көрүүлээх былааны бигэргэтэр ураты суолталааҕын эттилэр. Маныаха улуустар этиилэрэ, ирдэбиллэрэ булгуччу учуоттаныа.

Министиэристибэлэргэ уонна биэдэмэстибэлэргэ сорудахтар, инники үлэҕэ былааннар туруорулуннулар.

Аартыкаҕа уонна бырамыысыланнай улуустарга

Бу мунньахха таарыллыбыт сытыы боппуруос -- Аартыка уонна бырамыысыланнай улуустарга мэдиссиинэ каадырдарынан хааччыйыы.

Бу кыһалҕалаах боппуруоһу ырытыы 2024 сыл муус устарга Нерюнгри куоратыгар көһө сылдьар мунньахха эмиэ ыытыллыбыта. Бу улууска доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр саҥардыы үлэтэ бара турар. Норуот дьокутааттарын, улуус салалтатын кытары доруобуйа харыстабылын эбийиэктэригэр сырыттыбыт, ол иһигэр эмтиир куорпус “Б” блогар, дьахтар консультациятыгар, тирии-венерология диспансерыгар, инфекционнай отделенияҕа.

Матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй баазаны хаҥатыы 2025-2026 сылларга ыытыллыахтаах. Өрөмүөн үлэлэрин сэргэ, үрдүк технологиялаах сэп-сэбиргэл, тэрил атыылаһыллар. Ол гынан, билигин сүрүн кыһалҕанан каадырынан хааччыллыы мөлтөҕө буолар.  Ол курдук, Нерюнгри оройуонугар бырааһынан хааччыллыы 52,9 %, орто мэдиссиинэ персоналынан хааччыллыы 71,6 %. Бу өрөспүүбүкэ орто көрдөрүүтүттэн намыһах.

Дьиҥэ, улууска каадырдары олохсутууга үлэ барар. Ол курдук, муниципальнай бырагыраама быһыытынан, олорор дьиэнэн хааччыйаллар, атахха турууга, олохсуйууга диэн харчы көрүллэр, бырайыас, таһаҕас төлөнөр. Нерюнгри куоракка үлэлии кэлээччигэ судаарыстыбаннай бүддьүөттэн 1 мөл. солк. сумалаах биир кэмнээх төлөбүр көрүллэр. Маннык көмөнөн, 2022 сылга – 10, 2023 сылга 10 быраас үлэлии кэлбиттэрэ. Ол үрдүнэн кыһалҕа толору быһаарылла илик.

“Земскэй дуоктар”, “Земскэй биэлсэр” бырагыраамаларынан ыраах, уустук суоллаах-иистээх нэһилиэктэргэ үлэлии барбыт исписэлиистэргэ эбии өйөбүл миэрэлэрин ыларга этии киллэрбиппит. Холобур, үлэлиир сирдэригэр диэри сөмөлүөтүнэн көтүүгэ чэпчэтиилээх билиэттэри атыылаһалларыгар. Салгыы бу хайысхаҕа үлэ барыаҕа. 

Ураты болҕомто

Оскуола үөрэнээччилэрин доруобуйаларын туругун көрүүгэ болҕомто күүһүрүөҕэ. Саҥа үөрэх дьылыттан оскуолаларга мэдиссиинэ үлэһиттэрэ баар буолуохтара. Бу туһунан сорудаҕы Айсен Николаев доруобуйа харыстабылын уонна үөрэҕирии министиэристибэлэригэр тириэрдэн турар. Биһиги бу быһаарыыны биһириибит.

Оскуолаларга мэдиссиинэ үлэһиттэрэ ыстааттан сарбыллыбыттара охсуулаах буолбута арылыччы көһүннэ. Үүнэр кэскилбит доруобуйатын туруга бигэ буоларыгар үлэ барыа, хонтуруол күүһүрүө. Үүммүт 2025 сыл сааскы сиэссийэ үлэтигэр оскуолаларга мэдиссиинэни чөлүгэр түһэриигэ аныахпыт. Кэмитиэппитигэр маныаха билигин тустаах торумнары тобулабыт. Ыытыллар бэлиитикэттэн уратыта суох, биирдиилээн оҕоҕо сыһыаннаах, кини уратытын учуоттуур былааннардаах буолуоҕа.

Ааспыт сыл ахсынньытыгар “Мэдиссиинэ көмөлөһөөччүтэ” бырайыак олоххо киирдэ. Бу интерактивнай платформа нөҥүө биир саастарын туола илик уонна доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолорго көмө оҥоһуллар. Быраастарга көрдөрөргө эрдэттэн суруйтарыахха сөп. Инбэлиит оҕолор МСЭК анал хамыыһыйатын хаттаан ааһалларыгар, медкөрүүнү баралларыгар бириэмэни аттарарга көмө буолар. Ол курдук,  төрөппүттэр бырааска кэлиэхтээх күннэрин, чаһыыларын бэйэлэрэ талар буоллулар.

Хас биирдии оҕо поликлиникатыгар мобильнай мэдиссиинэ тэриллэринэн, тыа сирдэригэр профилактическай көрүүлэргэ диэн анал тырааныспарынан хааччыллыы баар буолуо. Быйылгыттан бырайыак бары улуустары хабыаҕа.

Сэдэх ыарыылаахтарга көмө

Маны сэргэ ааспыт сылга орфаннай (сэдэх) ыарыылаах  дьону эбии эминэн хааччыйыы боппуруостарын быһаарыыга үлэлээтибит. Орфаннай, эбэтэр сэдэх ыарыылар 100 тыһ. нэһилиэнньэҕэ 10 түбэлтэҕэ баар буолар. Олортон 80 %-а генетикэҕэ уларыйыылартан тахсар, үксүн оҕо кыратыгар биллэр.

Маннык ыарыһахтары эмтииргэ элбэх үп ирдэнэр. Маныаха 14 нозологияҕа федеральнай бүддьүөттэн үп көрүллэр, 17 сэдэх, олоххо кутталы суоһуур, инбэлиит буолууга тиэрдиэн сөп ыарыыга эрэгийиэн бүддьүөтүттэн. Бу ыарыылар кэрискэлэрэ РФ Бырабыыталыстыбатын уурааҕынан, 2012 сыллаахха бигэргэнэн турар.

Маны тэҥэ “Круг добра” пуонда нөҥүө эбии көмө оҥоһуллар. Манна 19 саастарыгар диэри оҕолорго федеральнай көмөттөн ураты мэдиссиинэ өҥөлөрүн оҥороллор. Эминэн эбии хааччыйаллар, чэбдигириигэ малынан-салынан көмөлөһөллөр.

Ааспыт сыл сэтинньи 25 күнүнээҕи туругунан Саха Сиригэр 208 киһи, ол иһигэр 36 оҕо орфаннай ыарыылаахтарынан эрэгийиэн учуотугар тураллар. Кинилэр бүддьүөт суотугар эминэн босхо хааччыллаллар. Бу сыалга сыаналаах эмтэри атыылаһыыга 2023 сылга – 845 128,0 тыһ. солкуобай, 2024 сылга  -- 494 223,60 тыһ. солкуобай көрүллүбүтэ.

“Круг добра” пуондаҕа 62 оҕоҕо көмөнү оҥорууга өрөспүүбүлүкэттэн уопсайа 189 сайаапка ыытыллыбыта. Манна даҕатан эттэххэ, пуонда 100 сэдэх ыарыыга көмө оҥорор. Сайаапкалартан 188 Пуонда эспиэрдиир бөлөҕүнэн бигэргэтиллибитэ, оттон биир сайаапка үлэҕэ сылдьар. Пуондаттан 1 231, 78 мөл. солкуобайга эминэн көмө киирдэ.

Сэдэх ыарыылаахтарга көмөнү оҥоруу кэнники сылларга күүһүрбүтүн үрдүнэн, билигин даҕаны быһаарылла илик боппуруос элбэх. Холобур, оҕо 19 сааһын туоллаҕына, салгыы киниэхэ көмө хантан, хайдах оҥоһуллара быһаарылла илик. Оттон кинилэргэ көмө инникитин даҕаны эрэйиллэр.

Манан сиэттэрэн, норуот дьокутааттара ааспыт сыл ыам ыйыгар Ярославскай уобалас Дуумата Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Михаил Мишустиҥҥа ыыппыт этиитин өйөөтүбүт. Бу докумуоҥҥа “Круг добра” пуонда өҥөтүнэн туһанааччылар саастарын19-тан 23-кэ диэри улаатыннарарга этиллибит. 

Трансплантология­ны сайыннарыы

Ааспыт сыл бүтүүтэ трансплантологияҕа туһуламмыт улахан мунньах ыытыллыбыта. Киһиттэн киһиэхэ уорганнары көһөрүү – ыарахан ыарыылары утары охсуһар үрдүк технологиялаах мэдиссиинэ көмөтө буолар. 

Саха Сиригэр маннык анал көмө 2011 сылтан оҥоһуллар. Бу сыллар усталарыгар 142 уорган трансплантацията оҥоһулунна. 2018 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр эрэ буолбакка, бүтүн Уһук Илиҥҥэ аан бастакытын мультиорганнай трансплантация ыытыллыбыта -- түөрт реципиеҥҥа  икки бүөр, биир быар, биир сүрэх көһөрүллүбүтэ. 

2023 сылга 1 №-дээх өрөспүүбүлүкэ балыыһатын баазатыгар трансплантация эпэрээссийэтин ааспыттарга анал Киин арыллыбыта.

Саха Сиригэр трансплантацияҕа наадыйар ыарыһахтар бааллар. Ол курдук, 41 пациент бүөр, 14 пациент быар трансплантациятыгар уочаракка тураллар. Ол эбэтэр, бу 55 киһи саҥа уорган күүтэллэр. Кинилэргэ бу ыарахан эпэрээссийэ тыыннаах хааларга соҕотох кыах. Оттон 2021 сылтан 2023 сылга диэри иккилии эрэ эпэрээссийэ ыытылынна. 2024 сыл бастакы аҥаарыгар икки бүөр кадавернай трансплантацията, биир быар көһөрүүтэ ыытылынна.

Сылын ахсын федеральнай килииникэлэргэ трансплантацияҕа 18-25 пациент барар. Билиҥҥиттэ 297 эпэрээссийэни ааспыт киһи өрөспүүбүлүкэтээҕи регистрга учуокка турар.

Ааспыт сыл атырдьах ыйыгар РФ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин ыстааты таһынан кылаабынай трансплантолог бырааһа Сергей Готье Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыта. Ол түмүгэр биһиги эрэгийиэммитигэр бу салаа сайдыытыгар  быраастар квалификацияларын үрдэтииттэн саҕалаан, технологиялары сайыннарыыны ыйбыта. Маныаха исписэлиистэрбитигэр стажировкалары ыытарга бэлэмнэрин биллэрбитэ.

“Трансплантология биир сиргэ турбат, сайдар. Маныаха эпэрээссийэлэри оҥорооччу бүтэһик инновациялары билиэхтээх, баһылыахтаах”, -- диэбитэ.

Мунньах түмүгүнэн норуот дьокутааттара 2025 сылга маннык анал мэдиссиинэ көмөтүн күүһүрдэргэ, 1 №-дээх Мэдиссиинэ киинин баазатыгар  2 №-дээх Суһал көмө өрөспүүбүлүкэтээҕи киинэ кыттыылаах трансплантология салаатын арыйар туһунан боппуруоһу көтөхтүбүт.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: Василий Кононов, Ил Түмэн пресс-сулууспата