Общество

Дойдуга биир кэлим эксээмэни киллэрии эспэримиэнэ 2001 сыллаахха саҕаламмыта. Манна Саха Сирин сэргэ түөрт эрэгийиэн хабыллыбыта. Эһиилги сылыттан эспэримиэҥҥэ кыттааччы ахсаана сыыйа эбиллэн испитэ, 2008 сылтан дойду бары эрэгийиэннэрэ хабыллыбыттара, ити кэмтэн ыла биир кэлим эксээмэни номнуо мөлүйүөнтэн тахса оҕо туттарда.

Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр сылын ахсын түмүктүүр судаарыстыбаннай аттестация айылҕа ураты көстүүлэрин кытары ситимнээх буолар. Сорох улуустарга күүстээх тыал, сорохторго сааскы халаан уута мэһэйдэри үөскэтэн ааһааччы. Ол эрээри, эрдэттэн бэлэмнэнии үлэтэ хаачыстыбалаахтык ыытыллар буолан, сорук кэмигэр туолар.

Сайабылыанньаны биэрии

Биир кэлим эксээмэни туттарыы сыллата кэриэтэ уларыйар. Аҕыйах сыллааҕыта бэлэм хоруйдаах тиэстэри суох оҥорбуттара. Быйыл эксээмэни туттарыы хайдах халыыптаах барарын туһунан билистибит.

Рособрнадзор бу иннинэ иһитиннэрбитинэн, биир кэлим эксээмэни туттарааччылар олунньу 1 күнүгэр диэри тустаах сайабылыанньаны толоруохтаахтар. Оскуола үөрэнээччилэрэ сайабылыанньаларын оскуолаларыгар биэрбит буоллахтарына, экстерннар ханнык баҕарар судаарыстыбаннай аккредитациялаах үөрэх тэрилтэтигэр биэрэр кыахтаахтар. Оттон урукку сылларга оскуоланы бүтэрбиттэр сайабылыанньаларын олорор сирдэринэн, үөрэх управлениетын уорганынан бигэргэтиллибит БКЭ ыытыллар пууннарыгар биэрэллэр.

Сайабылыанньаны эксээмэни туттарааччы эрэ буолбакка, кини бэрэстэбиитэлэ эмиэ биэрэр кыахтаах. Онуоха пааспар уонна үөрэх туһунан докумуон (дьиҥнээҕэ) ирдэнэр. Өскөтүн диплом Арассыыйаҕа бэриллибэтэх түбэлтэтигэр, ол нотариуска бигэргэтиллибит куоппуйата эмиэ ирдэнэр.

Ханнык биридимиэттэри талалларый?

Судаарыстыбаннай аттестация икки ирдэнэр биридиэмиэккэ ыытыллар – нуучча тылыгар уонна математикаҕа. Бу биридимиэттэр базовай уонна     профильнай диэҥҥэ арахсаллар. Ааспыт сылларга оскуоланы бүтэрбиттэр иккис эрэ варианы туттарыахтарын сөп этэ.

Оскуоланы бүтэрээччилэр салгыы ханнык үөрэххэ туттарсалларыттан көрөн, эбии биридимиэттэри талаллар.

Быйыл улахан уларыйыы киирбэтэ. Арай, нуучча тылыгар макро диэн тиэкискэ олоҕурбут сорудах суох буолла, оттон ырытыыны өйтөн суруйууга туттарааччы бэйэтэ тиэмэни толкуйдуо суоҕа. Тиэмэ бэриллибит тиэкис иһигэр киирэ сылдьар буолла, ааптар ыйыллыбыт боппуруоска бэйэтин көрүүтүн үллэстиэхтээх.

Манга, аниме, фанфик уонна көмпүүтэр оонньуулара ыйыллыбыт буоллахтарына, харда ааҕыллыбат. Маны таһынан, өйтөн суруйуу кээмэйэ 69 тылтан 99 тылга диэри улаатыннарылынна.

Баал төһө  буолуохтааҕый?

Бу үөрэх дьылыгар биир кэлим эксээмэни туттарыы алын баала Үөрэх уонна билим министиэристибэтин тохсунньу 8 күнүнээҕи бирикээһинэн бигэргэммитэ.

Онон, биир кэлим эксээмэн алын баала нуучча тылыгар, профильнай таһымнаах математикаҕа, литератураҕа уонна географияҕа — 40, обществознаниеҕа — 45 буолла.

Маныаха дьүөрэлэһэр бирикээһи Үөрэх уонна билим министиэристибэтин иһинэн үлэлиир үрдүк үөрэх кыһаларыгар анаан таһаарбыттар: информатикаҕа – 44 баал, нуучча тылыгар уонна обществознаниеҕа — 42 баал, литератураҕа уонна  географияҕа — 40 баал, физикаҕа, математикаҕа, биологияҕа уонна химияҕа — 39 баал, историяҕа — 35 баал, омук тылыгар — 30 баал.

Хаһан?

Биир кэлим судаарыстыбаннай эксээмэннэр буолар болдьохторо эрдэ бигэргэммитэ. Эксээмэни болдьоҕун иннинэ туттарыы кулун тутар 21 күнүттэн муус устар 21 күнүгэр диэри ыытыллыбыта.

Сүрүн туттарыы болдьоҕо ыам ыйын 23 күнүттэн бэс ыйын 23 күнүгэр диэри ыытыллара быһаарылынна. Манна эрэсиэрбэ кэмэ эмиэ киллэрилиннэ.

Эксээмэннэр буолар күннэрэ:

Ыам ыйын 23 күнүгэр -- историяҕа, литератураҕа уонна химияҕа;

Ыам ыйын 27 күнүгэр — базовай уонна профильнай таһымнаах математикаҕа;

Ыам ыйын 30 күнүгэр — нуучча тылыгар;

Бэс ыйын 2 күнүгэр — обществознаниеҕа уонна физикаҕа;

Бэс ыйын 5 күнүгэр — биологияҕа, географияҕа уонна омук тылларын суругунан туттарыы;

Бэс ыйын 10-11 күннэрэ — информатикаҕа уонна омук тылларынан тылынан туттарыы чаастара;

Бэс ыйын 16 – 23 күннэрэ – эрэсиэрбэ күннэрэ.

Өскөтүн эксээмэни туттарааччы ылбыт баалын астымматах түбэлтэтигэр, хаттаан туттаран, көрдөрүүтүн тупсарыан сөп. Ол эрээри, биир эрэ биридимиэти. Онуоха баала намтаабыт түгэнигэр, инники эксээмэн сыаната оннунан хаалларыллар.

Биир кэлим судаарыстыбаннай эксээмэннэр хас биирдии эрэгийиэҥҥэ олохтоох бириэмэнэн сарсыарда 10 чаастан саҕаланаллар.

Оттон эбии эрэсиэрбэҕэ туттарыы балаҕан ыйын 4-23 күннэригэр ыытыллар,  бу болдьоммут кэмҥэ аахсыллар биричиинэнэн (ыалдьан о.д.а.) эксээмэни көтүппүт абитуриеннарга ананар.  

Уопсастыбаннай кэтээн көрөөччүлэр

Биир кэлим судаарыстыбаннай эксээмэн ыытыллар пууннарыгар уопсастыбаннай кэтээн көрөөччүлэр баар буолаллара булгуччу ирдэнэр. Рособрнадзор иһитиннэрэринэн, уопсастыбаннас уонна дьокутааттар куорпустарын бэрэстэбиитэллэрэ биир кэлим эксээмэни туттарыыга киллэрбит этиилэрэ быйыл  ылыллыбыт.

Инньэ гынан, эксээмэн ыытыллар пууннарыгар биир кэлим судаарыстыбаннай эксээмэни туттарааччылары киллэрии инструкцията ордук чиҥэтиллэн биэрбит. Стационарнай уонна көһө сылдьар тимири көрдүүр тэриллэр хайдах быһыылаахтык таҥыллалларын туһунан босуобуйа  саҥардыллыбыт.

Быйылгы өссө биир уларыйыы – Рособрнадзорга судаарыстыба өҥөтүн  порталын нөҥүө хардарыта сыһыан платформатыгар биир кэлим эксээмэҥҥэ кэһиилэр тахсыыларын туһунан иһитиннэриини быһаччы тиэрдиэххэ сөп буолла. Маныаха эксээмэни тутар пууннарга QR-куодтаах былакааттар ыйаныахтара. Оччотугар үөскүүр боппуруостар тута быһаарыллар кыахтаналлар.    

Тохсустарга  

Сүрүн судаарыстыбаннай эксээмэни тохсус кылааһы бүтэрэр үөрэнээччилэр туттараллар. Эксээмэн түмүгүнэн аттестат бэриллэр, ол докумуонунан эксээмэни туттарбыт оҕо кэллиэскэ үөрэнэ киирэрэ, эбэтэр салгыы 10-с кылааска тахсара, эбэтэр 9-с кылааска хаалара быһаарыллар.

Тохсус кылаастар эксээмэннэрэ 11-с кылаастары кытары дьүөрэлэһэр. Быраабыла быһыытынан, түөрт эксээмэн туттарыллар. Олортон иккитэ булгуччу ирдэнэр: математика уонна нуучча тыла. Иккитэ – талбыт  биридимиэккэ. Талыллар биридимиэттэр кэрискэлэригэр бааллар: литература, обществознание, информатика, физика, химия, биология, история, география, омук тыллара (английскай, испанскай, ньиэмэс, француз тыллара).

Тохсус кылааска математика базовай уонна  профильнай диэҥҥэ арахсыбат.

Эксээмэни туттарыыга көҥүлү ыларга икки сүрүн ирдэбил баар: 5-тэн 9-с кылааска диэри хас биирдии биридимиэккэ намтаабыта «орто» сыана, оттон түмүктүүр өйтөн суруйууга «зачет» туруоруллубут буолуохтаах.

Үс эрэгийиэҥҥэ уларыйыылар

2025 сылтан Арассыыйаҕа саҥа эспэримиэн киириэхтээх. Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттара тохсус кылаас үөрэнээччилэригэр түөрт эксээмэн оннугар иккини туттарарга этии киллэрдилэр – нуучча тылын уонна математиканы.

Ол эрээри, эксээмэнтэн үөрэнээччилэри барыларын босхолооботтор. Бу уларыйыы тохсус кылаас кэнниттэн кэллиэстэргэ эрэ барар оҕолорго сыһыаннаах. Оттон онус кылааска салгыы үөрэниэн баҕалаахтар эксээмэни нуучча тылыгар уонна математикаҕа, ону таһынан, икки талбыт биридиэмэттэригэр туттарыахтара.

Эспэримиэҥҥэ үс эрэгийиэн киириэ: Москуба, Санкт Петербург уонна Липецк уобалаһа. Барыллаан кэпсэтиинэн, эспэримиэни бастаан биэс эрэгийиэҥҥэ киллэрэр былааннаахтара, кэлин испииһэк 12-гэ диэри улааппыта. Ол эрээри, толору бэлэмнээхтэрин бу үс эрэ эрэгийиэн көрдөрбүт.

Санатан эттэххэ, ОГЭ-ҕэ ханнык биридимиэттэри талалларын туһунан быһаарыыны үөрэнээччилэр кулун тутар 1 күнүгэр диэри ылыммыттара.

Хаартыска: Айсен Николаев тэлэгэрээм-ханаалыттан