Общество

Сүбэ мунньах маҥнайгы күнүгэр Үөрэх уонна билим министиэристибэтэ ааспыт 2025 сыллаах үлэ түмүктэрин отчуотун итиэннэ үүммүт 2026  сылга туруоруллар соруктар тустарынан иһитиннэриитэ буолла. Сарсыныгар Үлэ кыбаарталыгар санааны атастаһыы, кыһалҕалаах боппуруостары дьүүллэһии былаһааккалара тэрилиннилэр. Иитэр-үөрэтэр үлэ сайдыытыгар интэриэстээх дьоннор, тэрилтэлэр салайааччылара, педагогтар, бэтэрээннэр, төрөппүттэр, устудьуоннар, оскуола үөрэнээччилэрэ түмсэннэр, хас биирдии оҕо хаачыстыбалаах үөрэҕи ыларын туһугар оскуолаҕа идэҕэ туһаайар үлэни тэрийии, каадырдары бэлэмнээһин, саҥа технологиялары киллэрии тула кэпсэттилэр. Хас да хайысханан төгүрүк остуоллар, идэни үрдэтэр маастар-кылаастар буоллулар, Эдэр педагогтар ассоциацияларын сийиэһэ буолла. Барыта 60 араас тэрээһин ыытылынна, олортон саамай сүрүннэрэ, ордук суолталаахтара диэбиппитин ойо тутан сырдатабыт.

Ил Дархан саҥа соруктары туруорда

«Саха Сирин үөрэҕириитин каадырын экоситимэ: бииргэ тэрийэбит» диэн киин былаһаакка үлэтигэр Ил Дархан Айсен Николаев кытынна. Өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыттан түмсүбүт педагогтар Айсен Сергеевиһы төрөөбүт күнүнэн эҕэрдэлээн туран, аныгы киэбинэн таҥыллыбыт эҕэрдэ ролигы көрдөрдүлэр.

Тыл этэригэр Айсен Николаев кэлиҥҥи сылларга көрдөрүү тупсарыллыбытын бэлиэтээтэ. Математика, физика, информатика курдук биридимиэттэргэ Биир кэлим эксээмэни талааччы ахсаана намтааһына тохтообут. 2021 сылы кытары тэҥнээтэххэ, орто баал уустугурдуллубут математикаҕа 10, химияҕа 7, физикаҕа 6 баалынан үрдээбит. Өрөспүүбүлүкэ түмүктүүр судаарыстыбаннай аттестацияны үрдүк хаачыстыбалаахтык, кырдьыктаахтык тэрийиигэ Арассыыйа үрдүнэн 21-с миэстэ буолбут (үс сыллааҕыта 68-с миэстэ этэ). Рособрнадзор олохтообут «Үрдүк хаачыстыба» бэлиэтэ биэс оскуолаҕа  туттарыллыбыт.

Орто анал үөрэх тиһигин сайыннарыы үлэтэ күүһүрдүллүбүт. Дойду үрдүнэн тохсус  кылааһы бүтэрбит оҕолор 62 %-нара идэтийбит орто үөрэҕи талбыттар, оттон биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр кэллиэстэргэ оҕо 25 %-а киирбит. Орто анал үөрэх кыһаларыгар барыта 29 500 сайабылыанньа бэриллибититтэн, 6 800 эдэр киһи үөрэххэ бүддьүөт миэстэтигэр ылыллыбыт.

Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ оскуолалары кытары айымньылаахтык үлэлиирэ каадыры бэлэмнээһини уонна аттаран туруорууну тэрийии биир бастыҥ холобурун быһыытынан бэлиэтэннэ. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар 44 мэдиссиинэ кылааһа баар буолбут, итинтэн 19 кылаас бу кэллиэһи кытары бииргэ үлэлээһин чэрчитинэн аһыллыбыттар. Аартыка улуустарын хабан туран, 22 улууска Дьокуускайдааҕы, Нерюнгритааҕы, Алданнааҕы мэдиссиинэҕэ кэллиэстэрин салаалара аһыллыбыттар. Ол түмүгэр, 2021 сылы кытары тэҥнээтэххэ, балыыһаларга мэдиссиинэ орто анал үөрэхтээх исписэлииһин ахсаана 1 тыһыынча киһинэн эбиллибит, кэмпилиэги толоруу номнуо  92 %-ҥа тэҥнэспит.

270-тэн тахса бырамыысаланнай тэрилтэлэр үөрэх тэрилтэлэрин кытта бииргэ үлэлэһэллэр. «Роснефть», «АЛРОСА», «Росатом», «Саханефтегазсбыт», «Полярние авиалинии» курдук хампаанньалар өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар бэйэлэрин кылаастарын арыйдылар. М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай үнүбүрсүөтү уонна Москубатааҕы физика-тиэхиньиичэскэй үнүстүүтү кытары сөҥнөһөн үлэлээһин чэрчитинэн, 18 улуус 68 оскуолатыгар инженернэй, физика, математика кылаастарын тиһигэ тэриллибит.

Ил Дархан кэлиҥҥи кэмҥэ дьону-сэргэни долгуппут сарбыйыы боппуруоһун тумнубата.

-- Ыстааты сааһылааһын дьаһайар-салайар ыстаат суотугар барыахтаах, бастатан туран, бөдөҥ нэһилиэнньэлээх пууннарга. Уларыйыы үөрэх хаачыстыбатын тупсарыыга туһуланар, ол иитэр-үөрэтэр үлэ тиһигэр төрүт охсуо суохтаах. Таатта, Аллайыаха, Бүлүү, Алдан, Ленскэй улуустарын о.д.а. курдук үбү-харчы көдьүүстээхтик туһанан үлэлиир, ыстааттарын бэрээдэктээбит улуустарга күн бүгүн тэрийэр үлэҕэ туох да боппуруос күөрэйбэт. Оттон төрөөбүт тыллары үөрэтии кээмэйэ уонна чааһа оннунан хаалыахтаах, ону Үөрэх уонна билим министиэристибэтэ итиэннэ улуустардааҕы үөрэх управлениелара болҕомтоҕотугар ылыах тустааххыт, – диэтэ Айсен Николаев.

 Мэдиссиинэ кэбиниэттэрэ  сөргүтүллэллэр

Үөрэх уонна билим миниистирэ Нюргуна Соколова суруналыыстары кытары сэһэргэһэригэр өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар мэдиссиинэ кэбиниэттэрэ сөргүтүллэн эрэллэрин туһунан   иһитиннэрдэ:

-- Ааспыт сылга Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин кытары улахан үлэ ыытыллыбыта. Ил Түмэн дьокутааттара тустаах сокуоҥҥа киллэрбит уларытыыларыгар олоҕуран, дьоҕус кэмпилиэктээх оскуолаларга биэлсэр-акушер пууннарын үлэһиттэрэ үөрэнээччилэр доруобуйаларын туругун кэтээн көрөр, эмтиир-сэрэтэр үлэни тэрийэр буоллулар. Оттон 500-тэн тахса үөрэнээччилээх бөдөҥ оскуолаларга анал мэдиссиинэ кэбиниэттэрэ аһылыннылар, ирдэнэр тэрилинэн, эминэн-томунан толору хааччылыннылар. Бу кэбиниэттэргэ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин, Киин балыыһалар уонна поликлиникалар эмчиттэрэ үлэлииллэр. Инньэ гынан, оскуолаларга  мэдиссиинэ үлэһиттэрин ыстааттара сөргүтүлүннэ. Бу үлэ быйыл орто кээмэйдээх, атыннык эттэххэ, 100-тэн 500 оҕоҕо диэри үөрэнээччилээх, оскуолаларга ыытыллыаҕа. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барыта 200 маннык оскуола баар, – диэтэ миниистир.

Кини бу боппуруоһу тустаах тэрилтэлэри, биэдэмэстибэлэри кытары бииргэ быһаарарга эрэнэрин биллэрдэ. Ол курдук, Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтиттэн уонна Мэдиссиинэ страхованиетын территориятааҕы пуондатыттан ыстааттар бэриллибит оскуолаларыгар, иккистээн, эбии ыстаат көрүллэрэ табыллыбатын эттэ.

Манна даҕатан эттэххэ, иитэр-үөрэтэр тэрилтэлэргэ мэдиссиинэ кэбиниэттэрэ сөргүтүллүбүттэрэ, олорго анал идэлээх эмчиттэр үлэлииллэрэ үүнэр көлүөнэ ыччат доруобуйатын тупсарарга уонна үөрэхтээһин эйгэтэ куттала суох буолуутугар улахан суолталаах. Ааспыт сылларга сарбыллыыга түбэһэн сабыллыбыт мэдиссиинэ кэбиниэттэрин саҥаттан тэрийии, сөргүтүү тустаах биэдэмистибэлэр улуустар дьаһалталарын кытары бииргэ үлэлээһиннэрин түмүгүнэн ситиһиллибит.

Оҕо итии аһылыгын кииннээн бэлэмниэххэ

Саха Сиринэҕи Билим киинигэр уһуйааҥҥа уонна оскуолаҕа оҕо аһылыгын тэрийигэ анаммыт билим-быраактыка кэмпириэнсийэтигэр Билим киинэ,  Үөрэх уонна билим министиэристибэтэ оҕо аһылыгын тэрийиигэ билим-методика арыаллааһынын оҥорууга итиэннэ саҥа барыллары олоххо киллэриигэ бииргэ үлэлиир туһунан сөбүлэһиини түһэристилэр.

Аһылык технологиятын өрөспүүбүлүкэтээҕи киинин салайааччы Айаал Тимофеев иһитиннэрбитинэн, 2021-2025 сс. ыытыллыбыт бэрэбиэркэ көрдөрөрүнэн, оскуолаларга астыыр-үөллүүр тэрил 70 %-а эргэрбит, дьиэ-уот кыараҕас, меню сыыһа-халты оҥоһуллар, үп-харчы кырыымчык. Көрүллүбүт харчы (2025 с. биир оҕоҕо күҥҥэ 103,8 -- 119,4 солк.) бигэргэммит нуорманы толору хааччыйар кыаҕы биэрбэт эбит.

-- Балаһыанньаны тупсарар туһугар улуустар кииннэригэр аныгы технологиянан сэбилэммит аһылык кэмбинээттэрин тэрийэн, оҕо итии аһылыгын кииннээн бэлэмниир тиһиккэ киириэххэ. Маныаха Ленскэй улууһа холобур буолар: эти-үүтү, оҕуруот аһын олохтоох хаһаайыстыбалартан атыылаһаллар итиэннэ кэмбинээккэ астаан баран, оскуолаларга тарҕаталлар, итинэн аһылык бэйэҕэ турар сыанатын чэпчэтэллэр, хаачыстыбатын тупсараллар, рациону байыталлар.  Ол иһин, оскуолалар остолобуойдарын баазаларын саҥардыы 2026-2030 сс. Бырагыраамата үбүлэнэрэ итиэннэ сыана үрдээһинин учуоттаан, биир оҕоҕо көрүллэр харчы нуормата үрдэтиллэрэ эрэйиллэр. Эти-үүтү, оҕуруот аһын олохтоох хаһаайыстыбалартан атыылаһыахха. Оҕо аһылыгын тэрийиигэ 2025 с. чахчынан олохтоох бородууксуйа ылар ирээтэ 31,8 % буоллаҕына, бу көрдөрүү 2029 сылга 60 %-ҥа тиэрдиллиэхтээх, -- диэтэ Айаал Тимофеев.

Кэмпириэнсийэ кыттыылаахтара ону өйүүллэрин биллэрдилэр. «Оҕолорбутугар экология өттүнэн куттала суох, иҥэмтиэтинэн баай, олохтоох  аһы-үөлү хааччыйыы норуоппут чэгиэн-чэбдик буоларын туһугар кыһамньы», – дэстилэр.

Тыл – дэлэгээттэргэ 

Усулуобуйа тупсар, көрдөрүү үрдүүр

Иитэр-үөрэтэр үлэҕэ өр сыллаах ситиһиилээх үлэлэрин, экэниэмикэни сайыннарыыга кылааттарын иһин элбэх педагог бэлиэтэннэ. Физкултуура учуутала, үгүс көлүөнэ ыччаты успуортка уһуйбут, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, физическэй култуураҕа туйгуна, Таатта улууһун Тыараһа нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Оҕо спортивнай оскуолатын Тыараһатааҕы салаатын волейболга тренерэ Дмитрий Попов Бырабыыталыстыба грамотатын тутта. Үлэтин туһунан кини маннык кэпсээтэ:

-- Мин Таатта улууһугар өрөспүүбүлүкэ успуордун маастара, физическэй култуура уонна успуорт үтүөлээх үлэһитэ, Таатта улууһун бочуоттаах олохтооҕо, көҥүл тустууга аан дойду бастакы чөмпүйүөнэ Илларион Федосеев аатын сүгэр успуорт оскуолатыгар 30-тан тахса сыл тренердиибин.  Маннык улахан мунньахха бастакыбын кыттабын, ол төрүөтэ иитиллээччилэрин ситиһиилэрэ буолар. 

Тыараһаҕа саҥа оскуола тутуллан, усулуобуйабыт тупсан уонна салалтабыт  өйүүр буолан, оҕолорбут араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик  кытталлар. Төһөнөн элбэхтик күрэхтэһэллэр да, соччонон сайдаллар. Кинилэртэн өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэннэрэ, «Азия оҕолоро» оонньуу кыттыылаахтара Даниил Федоров өрөспүүбүлүкэҕэ икки төгүл «Бастыҥ оонньооччу», Гоша Окоемов Уһук Илиҥҥи эрэгийиэҥҥэ уонна Арассыыйаҕа «Бастыҥ оонньооччу», « Бастыҥ көмүскээччи», «Бастыҥ кимэн киирээччи» аатын ылбыттара. 

Ааспыт сылга саамай улахан ситиһиибит Бүтүн Арассыыйатааҕы «Серебряный мяч» күрэхтэһиигэ үһүс миэстэни ылбыппыт буолар. Ол иннигэр өрөспүүбүлүкэҕэ кыайбыппыт, Уһук Илиҥҥэ миэстэлэспиппит. Москуба таһынааҕы Раменскай куоракка биир нэдиэлэ устата дойду бастыҥ хамаандаларын кытта күөн көрсөн, финалга Москуба куорат иккис хамаандатын кытта киирсэн, кыайыы өрөгөйүн билбиппит. Онно барарбытыгар өйөбүллэрин иһин өрөспүүбүлүкэбит салалтатыгар, оскуолабыт дириэктэригэр Петр Полускиҥҥа, нэһилиэкпит тэрилтэлэригэр  махтанабын.

Бырагыраамаларга тирэҕирэбит

Абый улууһун үөрэҕириигэ управлениетын начаалынньыга Александр  Винокуров:

-- Абый улууһуттан түөрт дэлэгээт буолан кэллибит: Белай Гора оскуолатын,  гимназиятын дириэктэрдэрэ уонна «Кораблик» уһуйаан сэбиэдиссэйэ.

Ил Дархан Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ үөрэҕин кэлим тиһигин сайыннарыы үлэтэ ыытылларын бэлиэтээтэ, иитэр-үөрэтэр үлэһиттэр иннилэригэр саҥа соруктары туруорда. Педагогтар тыҥаан турар боппуруостары араас  былааһааккаларга ырытыстыбыт, төгүрүк остуоллар, сэминээрдэр, маастар-кылаастар, дьүүллэһиилэр ыытылыннылар, уопут атастаһыыта буолла. Биһиги саҥа киирэр федеральнай сокуоннары, бырагыраамалары  ордук интэриэһиргээтибит. Даҕатан эттэххэ, маннык бырагыраамаларынан улууспутугар элбэх үлэ ыытыллар. Холобур, быйыл үс кэбиниэт толору хааччыллыахтаах.

Үөрэх үлэһиттэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи мунньаҕын олус астынныбыт уонна үлэбитигэр-хамаспытыгар саҥа соруктары туруоруннубут. Кэлэр ыйга, олунньуга, бэйэбит улууспутугар иитэр-үөрэтэр  тэрилтэлэр үлэһиттэрин сүбэ мунньахтарын тэрийиэхпит. Быйыл аан маҥнай «Эдэр учуутал»  диэн күрэхтэһинии ыытарга былаанныыбыт.

Түгэнинэн туһанан эттэххэ, кэлиҥҥи сылларга улууспут оскуолаларын үөрэнээччилэрэ,  эбии үөрэхтээһин иитиллээччилэрэ өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна Арассыыйа таһымнаах күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кытталлар, миэстэлэһэллэр. Бу биһиги эрэ ситиһиибит буолбатах, өрөспүүбүлүкэбит ылбыт кууруһун көрдөрүүтэ дии саныыбыт. Ол курдук, күн бүгүн уопсастыба уонна экэниэмикэ сайдыытыгар олоҕуран, кыраасданнары иитии сүрүн сыалын быһаараары элбэх соруктары туруорунабыт уонна ону толорорго дьулуһабыт. Салайааччыларга, педагогтарга, оҕолорго уонна төрөппүттэргэ туруоруллар ирдэбиллэр улаатан иһэллэр. Түмсүүлээхтик, биир санаанан салайтаран үлэлээтэхпитинэ, ону толоруохпут дэһэбит.

Лиссиэй үлэҕэ киириэҕэ

Сунтаар улууһун үөрэҕирии управлениетын начаалынньыга Борис Васильев:

-- Бу мунньахха Сунтаартан үөрэх салалтатын үлэһиттэрэ, оскуола уонна эбии үөрэх тэрилтэтин дириэктэрдэрэ, уһуйаан сэбиэдиссэйдэрэ, педагогтар, барыта 15 буолан кытынныбыт.

Мунньахха педагогическай каадыры бэлэмнээһиҥҥэ, оскуола үөрэнээччилэрин учуутал идэтигэр туһаайар үлэни ыытыыга, идэ таһымын үрдэтиигэ, туһааннаах биридимиэттэргэ каадыр тиийбэт боппуруоһугар сүрүн болҕомто уурулунна. Биһиги улууспутугар иитэр-үөрэтэр  тэрилтэлэри педагогтарынан хааччыйыыга туох, хайдах үлэ барарын туһунан баһылыкпыт Анатолий Григорьев сырдатта. Сунтаар улууһугар чуолаан математика, физика, химия, биология курдук биридимиэттэргэ бакаансыйа тахсааччы. Ону туоратарга үһүс сылын икки оскуолаҕа психологическай-педагогическай кылаастар арыллан үлэлииллэр. Онно 34 оҕо үөрэнэр. Кэлэр үөрэх дьылыгар маннык өссө икки кылааһы итиэннэ Сунтаардааҕы технологическай кэллиэскэ Бүлүүтээҕи педагогическай кэллиэс салаатын арыйар былааннаахпыт.

Сүбэ мунньахха бэйэбит кэккэ этиилэрбитин киллэрдибит. Холобур, «Земскай учуутал» бырагыраамаҕа кубуота ахсаанын элбэтэргэ эттибит, оччотугар ыраах сытар улуустарга каадыр тиийбэтэ син аччыа этэ.

Быйылгы мунньах тиэмэтэ олус тоҕоостоох, бу биһиги эрэ улууспутугар буолбакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баар кыһалҕа.  Ону ол диэбэккэ, сылын ахсын 25-тии эдэр учуутал кэлэн, үлэҕэ киирэр. Улууспутугар 56 иитэр-үөрэтэр тэрилтэ, ол иһигэр 33 оскуола, 19 уһуйаан уонна 4 эбии үөрэхтээһин тэрилтэтэ баар. 

Араас бырагыраамаларга кыттан үөрэх хаачыстыбатын тупсарабыт. Холобур, «Үөрэҕирии» национальнай бырайыак чэрчитинэн, улууспутугар 450 миэстэлээх лиссиэй тутулла турар, быйыл үлэҕэ киириэхтээх.

Кэскиллээх кэпсэтиилр 

Мэҥэ Хаҥалас улууһуттан эбии үөрэхтээһин Аллараа Бэстээхтээҕи  үөрэтэр-үлэлэтэр киинин үлэһиттэрэ, методист Мария Борисова уонна дириэктэри солбуйааччы Лина Маркова: 

-- Бу маннык таһымнаах улахан тэрээһиҥҥэ  биһиги сыллата кыттабыт. Биир идэлээхтэрбитин кытары ааспыт сыллаах үлэ түмүктэрин ырытабыт, саҥа сыл былааннарын торумнуубут, төгүрүк остуолларга олорон сайдыы бырагыраамаларын оҥостобут.

Араас федеральнай бырагыраамалар олоххо киирэллэриттэн астынабыт. Бэйэбит оҥорон таһаарар сыахтаах буоламмыт, манна сыһыаннаах уларыйыылары ордук сэҥээрэбит, аныгы тэтимнээх сайдыыны кытары дьүөрэлии тутабыт. Улуус киинин оҕолорун таһынан, лиссиэнсийэбитигэр киирэ сылдьар оскуолалар үөрэнээччилэрин дьарыктыыбыт. Барыта 447 оҕону хабабыт, 21 үлэһиттээхпит, олортон 18-һа педагог. Улуус киинигэр 12, оттон нэһилиэктэр оскуолаларыгар 6 киһи үлэлиир.

Мэҥэ Хаҥалас улууһун үөрэҕириитин  тиһигэ үс үйэни уҥуордаан сайдан кэллэ. Хас биирдии үөрэх тэрилтэлэригэр саҥаны киллэрии инники күөнүгэр Учуутал турар диэн быйылгы мунньахха өссө төгүл тоһоҕолоон бэлиэтээтилэр. Ол курдук, төһө даҕаны сыыппара сайдыыта кимэн киирэн истэр, оҕо киһи быһыытынан сайдыытыгар-үүнүүтүгэр болҕомто өссө күүһүрүөхтээх. Учуутал күннэтэ толорор, сороҕор көстүбэт, сороҕор ситэ сыаналаммат дьаныардаах үлэтэ баар буолан, саха норуота сайдар. Онон барыбытыгар тахсыылаах үлэни, ситиһиилэри баҕарабыт.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: Василий Кононов уонна ааптар түһэриилэрэ.