Общество

Тэрээһиҥҥэ норуот дьокутааттара, министиэристибэлэр уонна биэдэмэстибэлэр салайааччылара, билим уопсастыбата, мэдиссиинэ тэрилтэлэрин кылаабынай быраастара о.д.а. кыттыыны ыллылар.

Көрдөрүү тупсар

Сүрүн дакылааты доруобуйа харыстабылын миниистирин солбуйааччы Любовь Бурнашева оҥордо. Кини  иһитиннэрбитинэн, оҕо доруобуйатын харыстааһын дойдубут үрдүнэн биир сүрүн соругунан буолар. Маныаха 2019 сылтан тустаах  федеральнай бырайыактар үлэлииллэр.

Сахабыт Сиригэр мэдиссиинэ тэрилтэлэригэр 489 педиатр-быраас үлэлиир, ол иһигэр учаастактааҕы – 295, куорат (оройуон) педиатр быраастара – 6.

2012 сылтан үс таһымнаах мэдиссиинэ өҥөтүн оҥоруу систиэмэтэ олоххо киирбит. Хас биирдии улуус балыыһатыгар, Дьокуускай куорат поликлиникаларыгар маҥнайгы сүһүөх көмө оҥоһуллар. Үрдүк технологиялаах көмөнү үһүс таһымҥа ылыахха сөп. Маннык систиэмэ көдьүүһүн дакаастаабыт, көрдөрүүлэр тупсаллар. Бүтэһик сылларга Сахабыт Сирэ төрөөһүҥҥэ көрдөрүүтэ Уһук Илиҥҥи эрэгийиэҥҥэ инники күөҥҥэ сылдьар, РФ көрдөрүүлэригэр бастыҥ уон иһигэр.

“Доруобуйа харыстабыла” насынаалынай бырайыак чэрчитинэн үлэлиир “Оҕо доруобуйатын харыстабылын сайыннарыы, ол иһигэр мэдиссиинэ көмөтүн оҥорууга аныгы инфраструктураны тэрийии” федеральнай бырайыагынан 2019-2020 сылларга 30 оҕо поликлиникаларыгар 150 араас тэрили атыыласпыттар: УЗИ аппарааттара, офтальмологияҕа туттуллар тэриллэр, электрокардиографтар, рентгенныыр компьютернай томограф.

Саҥа мэдиссиинэ технологиялара киирэн, матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй бааза хаҥаан, исписэлиистэр квалификациялара үрдээн, саҥа төрөөбүт оҕо  өлүүтүн көрдөрүүтэ намтаабыт. Онон федеральнай уокурукпутугар уонна Арассыыйа үрдүнэн биир саамай намыһах буолар.

Оҕолору сылын ахсын мэдиссиинэ көрүүтүнэн хабыы, патологиялары булуу, сэрэтии үлэтэ ыытыллар. Ааспыт 2025 сылга сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолору хабыы 101,5% тэҥнэспит, олортон 0-14 саастаахтарга – 100,8%, эрдэҕэс оҕолорго – 105,2%.

2023 сылтан Аартыка улуустарын хабар эрэгийиэннээҕи мобильнай биригээдэлэр кииннэрэ үлэлиир. Киин састаабыгар 6 киэҥ профиллаах терапевтическай уонна 2 анал оҕо биригээдэтэ киирэллэр. Маны сэргэ, 2024 сылтан анал оҕо стоматологтарын биригээдэтэ тэриллибит. Ааспыт 2025 сыл түмүгүнэн, профилактическай мэдиссиинэ көрүүлэринэн оҕолору хабыы Аартыка улуустарыгар 85,7 %-тан 98,4 %-ҥа диэри үрдээбит.

Диспансеризация түмүгүнэн  оҕолор диспансернай кэтээн көрүүгэ киирэллэр, араас эмтиир-реабилитациялыыр тэрээһиннэр ыытыллаллар. Булуллубут ыарыылары анааран көрдөххө, төрүөхтэриттэн  14 саастарыгар диэри оҕолорго үксүн тыҥа ыарыылара бэлиэтэнэр, иккис миэстэҕэ  харах уонна онно сыһыаннаах уорганнар (6,4%), үһүскэ – ас буһарар уорганнар (4,6%). Оттон 15-тэн 17 саастарыгар диэри оҕолорго тыҥа ыарыылара эмиэ саамай тарҕаммыт (45,7%), иккискэ харах ыарыылара (12,2%), үһүскэ уҥуох-былчыҥ систиэмэтэ (7,1%).

Реабилитациялааһыҥҥа инфраструктура сайдар. Хас биирдии маҥнайгы сүһүөх  балыыһаҕа маннык чэбдигириигэ наадыйар оҕолорго эрэгиистир толоруллар, маршрутизациялааһын оҥоһуллар, тустаах  тэрил, анал оборудование федеральнай уонна эрэгийиэннээҕи бырагыраамаларынан атыылаһыллар.

Оҕолорго мэдиссиинэ көмөтүн оҥоруу саҥа салаатынан -- 2024 сылтан олоххо киирбит  “Саахар диабетын утары охсуһуу” федеральнай бырайыак буолар. Глюкоза үрдээһинин, намтааһынын кэтээн көрүү быстыбат систиэмэтэ ыытыллар. 2025 сылга 2-титтэн 17 саастарыгар диэри 1 тииптээх саахар диабеттаах 270 оҕону өҥөнөн хааччыйбыттар.

Репродуктивнай доруобуйаны харыстааһыҥҥа анал судаарыстыбаннай бэлиитикэ тутуһуллар. Диспансеризация ыытыллар кэмигэр кыргыттары акушер, гинеколог быраас, уолаттары уролог-андролог көрөллөр. 2025 сыл олунньу ыйыгар М.Е.Николаев аатынан мэдиссиинэ киинин иһинэн үлэлиир Педиатрическай кииҥҥэ оҕолор уонна эрдэҕэс оҕолорго “Репродуктивнай доруобуйаны харыстааһын киинэ” арыллыбыт.

2024 сылтан Ил Дархан “СӨ уопсастыбаннай доруобуйаны бөҕөргөтүү уонна доруобуйа харыстабылын систиэмэтин сайыннарыы стратегическай салаалара” диэн уурааҕа олоххо киирбит. Докумуоҥҥа олоҕуран 26 араас бырайыак үлэлиир.

2025 сылтан “Дьиэ кэргэн” насынаалынай бырайыак иитинэн “Ийэ буолууну уонна оҕо сааһы харыстааһын” федеральнай бырайыак тэрээһиннэрэ саҕаламмыттара. Федеральнай бүддьүөттэн оҕо поликлиникаларын уонна балыыһаларын саҥардыы ыытыллар, мобильнай мэдиссиинэ тэрилинэн хааччыйаллар. Быйыл 5 көһө сылдьар мобильнай комплекс Бүлүү, Ньурба, Нерюнгри, Нам уонна Ленскэй киин балыыһаларыгар ылыллыахтара.

Билигин өрөспүүбүлүкэбитигэр икки улахан бырайыак олоххо киирэн көдьүүһүн дакаастаата: “Оскуола мэдиссиинэтэ” уонна “Мэдиссиинэ көмөлөһөөччүтэ”.

Үөрэх тэрилтэлэригэр мэдиссиинэ пууннарын тэрийии федеральнай уонна эрэгийиэн нуорма-быраап аакталарыгар олоҕуран ыытыллар. 2025 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн 96 оскуолаҕа маҥнайгы мэдиссиинэ-санитарнай көмөнү оҥорор пууннар арыллыбыттар. Бу лисиэнсийэлээх 96 оскуолаҕа үлэлиир мэдиссиинэ пууннара бары анал миэдиктээхтэр, суһал мэдиссиинэ өҥөтүн оҥороллор, сэрэтэр, сырдатар үлэни тэрийэллэр, дьарҕа буолбут ыарыылаах оҕолору кэтииллэр. Маныаха тустаах  биир кэлим информационнай бааза тэриллибит.

Горнайга доруобуйа сыла

Мунньахха Горнай улууһун баһылыгын солбуйааччы Сардаана Стручкова чөл олох эйгэтин улууска хайдах тэрийэллэрин сырдатта. Горнайга доруобуйа харыстабылын 95 сылын көрсө Доруобуйа сыла биллэриллибит. Бу сыл чэрчитинэн олохтоохтор доруобуйаларын тупсарарга уонна чөл олохтоох буолууларыгар аналлаах тэрээһиннэр уонна суһал көмө үлэһиттэрин кыһамньыларынан тупсарыы үлэлэрэ ыытыллаллар.

Ыстатыыстыка дааннайдара туоһулуулларынан, 2025 сыл саҕаланыыта  Горнайга 11 тыһ. 958 киһи олорор. Улууска 2046 дьиэ кэргэн олох уйгутун туталлар, олортон 687 элбэх оҕолооох, 10 ыал оҕо иитэр, 4 дьоруой-ийэ, 20 соҕотох аҕа, 17 эпиэкэлээх. Ааспыт сыл устата 128 оҕо  төрөөбүт, 103 киһи өлбүт, 18 саҥа дьиэ кэргэн үөскээбит, 26 арахсыы баар. Ыччат ахсаана үксүүр, 14-тэн 35 саастарыгар диэри олохтоохтор ахсааннара – 3486 (уопсай ахсаантан 29,21%).

“Саҥарар быраас” бырайыагынан хас нэдиэлэ ахсын чэппиэрдэргэ анал кыраапыгынан быраастар уонна сиэстэрэлэр нэһилиэктэргэ тахсан бэсиэдэлэри ыыталлар, олохтоохторго чинчийиилэри, көрүүлэри тэрийэллэр. Ол быһыытынан, “Чэбдик чэппиэр” тэрээһиҥҥэ дьахтар доруобуйатын тула лиэксийэ, суһал көмөнү оҥорууга маастар кылаас, уһун болдьохтоох көрүүгэ социальнай харалта үлэһиттэригэр  үөрэхтэр, доруобуйа туруга чэгиэн буоларыгар терапевт быраас сүбэлэрэ ыытыллыбыт.

Оскуолаларга уонна уһуйааннарга “Стоп кариес!”  бырайыагынан оҕолорго тииһи көрөргө-истэргэ,  сөпкө тиис суунарга, гигиенаны тутуһарга үөрэтэллэр.

“Доруобуйа туочуката” бырайыагы киэн тутта сырдатта. Бу бырайыак ааптардарынан С.П.Данилов аатынан  Бэрдьигэстээх орто оскуолатын 10 -с кылааһын үөрэнээччилэрэ буолаллар.

Эдэр ыалга репродуктивнай доруобуйаларын көрдөрүүлэригэр босхо сэртипикээт туттарыллар. 6-тан 70 саастарыгар диэри олохтоохтор ГТО нуормаларын туттаралларыгар анал тест оҥорууга былаһаакка тутуллубут. Маҕаһыыннарга “Доруобуйа долбуура” тэриллэн, эти-хааны бөҕөргөтөр бородуукталары көстөр сиргэ уураллар.

“Доруобай ас – доруобай нация” бырайыагынан 2025 сыл кулун тутар 17 күнүгэр “Саламаат” сөптөөх аһылыгы тэрийэр киин арыллыбыт. Сүрүн сыала – үөрэх уонна социальнай тэрилтэлэри аһынан хааччыйыы уонна хонтуруоллааһын.

Кэрэ аҥардары түмэ тардан “Уларыйыы сааһа” пуорум буолбут. Дьахтар доруобуйатын боппуруостарыгар, чэбдигириигэ уонна уйулҕа өттүнэн этэҥҥэ буолууга араас тэрээһин ыытыллыбыт.

“Доруобуйа трега” аахсыйанан нэһилиэнньэҕэ туһааннаах маассабай чэбдигирдэр тэрээһиннэр буолаллар.

2025 сылга сэттис уонна ахсыс оҕолорун төрөөбүт сэттэ ийэҕэ махтал уонна “Ийэ Килбиэнэ” бэлиэлэр, улуус дьаһалтатын аатыттан 100 уонна 200 тыһыынчалаах сэртипикээттэр туттарыллыбыттар.

Төрдүс уонна алтыс оҕолорун күн сирин көрдөрбүт дьиэ кэргэттэргэ ньирэй бэлэхтииллэр эбит. Ааспыт сылга бу өйөбүлүнэн 20 дьиэ кэргэн туһаммыт.

Өр сыл олорбут дьиэ кэргэттэри өйөөһүн сыллата ыытыллар.  Кыһыл көмүс сыбаайбаларын бэлиэтээччилэргэ (50 сыл) 10 тыһыынча солкуобай, Бриллиантовай сыбаайбаҕа 15 тыһыынча солкуобай суумалаах биир кэмнээх төлөбүр  көрүллэр. Ааспыт сыл маннык сыбаайбаларын 13 дьиэ кэргэн бэлиэтээбит.

Улууска сылын ахсын “Бастыҥ бочуоттаах дьиэ кэргэн” кинигэ тахсар, Бэрдьигэстээх кыраайы үөрэтэр түмэлигэр хараллар.

“Ийэҕэ махтал” харчынан бириэмийэлээх улуустааҕы муниципальнай бэлиэ олохтоммут. Бу бэлиэнэн сыл ахсын улуус дьиэ кэргэн бэлиитикэтэ сайдарыгар сүҥкэн кылааттаах, оҕолорун дьоһуннук ииппит үс ийэ бэлиэтэнэр.

Үгэс быһыытынан улуустааҕы куонкурустар, бэстибээллэр тэриллэллэр. Ол иһигэр, “Сыл дьиэ кэргэнэ”, “Аҕа күрэҕэ”, “Далбар Хотун”, “Ийэлээх кыыс”, Дьиэ кэргэн урбаана”, “Дьол тааһа”, оҕо көмүскэлин күнэ, инбэлиит оҕолоох уонна ыарахан балаһыанньалаах дьиэ кэргэн оҕолоругар баһылык аһымал саҥа дьыллааҕы харыйата о.д.а.

Көхтөөх уһун үйэлэнии тэрээһиннэрин ыытарга 2025 сылга 1 мөл. 417 тыһ. солкуобайтан тахса үп көрүллүбүт. Бу харчынан “ Мин олоҕум – мин баайым”, “Биһиги төрдүбүт -- ССРС” аҕам саастаахтарга бырайыактары кэммиэрчэскэйэ суох социальнай хайысхалаах тэрилтэлэр олоххо киллэрэллэр.

Дьокуускай куоракка “Аврора” килииникэни кытары дуогабардаһан, 2024 сылтан 120 сэрии оҕото уонна аҕам саастаахтар доруобуйаларын бөҕөргөппүттэр.

Бу курдук, оҕолорго, нэһилиэнньэҕэ доруобуйаны бөҕөргөтүүгэ, өр чөл сылдьарга үлэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн ыытыллар. Маныаха насынаалынай бырайыактар, Ил Дархан Стратегическай уурааҕа, улуустар бырагыраамалара төһүү күүс буолаллар.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: “Ил Түмэн” пресс-сулууспата.