Кыайыыны уһансыбыттар

Валерий Анатольевич хаһан эрэ саллааттар уу испит төгүрүк иһиттэрин көрдөрөн баран чугаһынан өрүс көстүбэтэҕинэ, ыксал тирээтэҕинэ, куолай куурдаҕына чалбахтан да сомсон иһэллэрин туһунан этэр. Ис ыарыйдаҕына таҥара хайдах көмөлөһөрүнэн, санчааска эмтэнэллэрэ, эбэтэр бэйэтэ хаһан ааһыар диэри сылдьаллара.

Биллэн турар, ууну оргутан баран биирдэ иһэллэрэ. Ол эрэн тула өттүгүттэн буулдьа иһиирэр, буомба эстэр, снаряд оскуолага ыһыллар кэмигэр тыын былдьаһа сылдьан, аһыаҥ иннинэ илиигин суунар, ууну оргутар эрэ туһунан санаабаккын. Онон утаппыт дьон ардах, чалбах уутун сиргэммэккэ, сирбэккэ-талбакка иһэллэрэ. Сэрии кэмигэр саллааттар өстөөх буулдьатыттан табыллан эрэ буолбакка, ыалдьан, тоҥон, үлүйэн, аччыктаан тыыннара быстара.  

Салгыы өстүөкүлэлээх витрина иһигэр одьукулуон иһитигэр майгынныыр флакон турар, саллааттар манна испиири кутан, баастарын сотоллоро, антисептик быһыытынан тутталлара. Кыһыл аармыйа буойуттарын иһитэ чэпчэки сыаналаах өстүөкүлэттэн оҥоһуллара, ньиэмэстэр алюминийтан, полимернай матырыйаалтан, тимиртэн кутуллубут иһиттээхтэрэ. 

Дегтярев бөлөмүөтэ

«Сэрии кэминээҕи киинэни көрдөххө, биһиги саллааттарбыт «Максим» бөлөмүөттэрин лиэнтэтэ бириһиэн бүрүөһүннээх, ньиэмэстэр киэннэрэ тимир оҥоһуулаах, ботуруоннары биир лиэнтэҕэ холбууллара. Итинэн сылыктаатахха, бу витринаҕа баар бөлөмүөт өстөөх сэбэ-сэбиргэлэ, эбэтэр ленд-лиз хайысхатынан Эмиэрикэ көмөҕө ыыппыт буолуон сөп», — диир Валерий Анатольевич.

Байыаннай быыстапка устун хааман иһэн кини наган револьвер гильзатын көрдөрөр, Кыһыл аармыйа хамандыырын сэбэ диэн сэрэйиллэрин туһунан этэр. Кырыктаах кыргыһыы хонуутуттан Дегтярев бөлөмүөтэ ордон хаалбыт сорҕотун көрөбүт, Кыһыл аармыйаҕа маны сүрүннээн пехотаҕа тутталлара. Дегтярев уонна ленд-лиз чэрчитинэн АХШ ыыппыт Браунинг бөлөмүөтүн байыҥкамаат сэрии сэбин-сэбиргэлэ туһата тахсыбытын кэнниттэн 1970-ус сылларга мусуойга туттарбыта баччааҥҥа диэри турар.  

Күн бүгүн Браунинг бөлөмүөт сүнньэ эрэ хаалбыт, Валерий Анатольевич кэпсииринэн, сөмөлүөккэ илдьэ сылдьыбыттар, онтон көтөр аал табыллан, сиргэ сууллан түспүтүн кэннэ бөлөмүөт алдьанан, ыһыллан, сүнньэ эрэ хаалбыт. Ону Волгоградскай уобаласка сэрии сэбин, сураҕа суох сүппүт саллааттар суолларын-иистэрин көрдүүр этэрээт оҕолоро булбуттар.

Оччолорго Волгоград куорат Сталинград диэн ааттааҕа. Бу киһи-аймах устуоруйатыгар муҥутуур элбэх сүтүктээх, хаан тохтуулаах кырыктаах кыргыһыы буолбута. Икки өртүттэн мөлүйүөнүнэн саллааттар сырдык тыыннарын толук уурбуттара. Ньиэмэстэр Дон өрүһү ылан баран дойду киин уобаластарын уонна Кавкаһы кытта тырааныспар сырыытын быһыахтаах этилэр, салгыы манна баар ньиэптээх сири былдьаан ылар былааннаахтара.

1942 с. атырдьах ыйын 23 күнүгэр өстөөх 400 сөмөлүөтэ Сталинград куораты үнтү буомбалаан, уматан, күл-көмөр оҥорбута даҕаны, Кыһыл Аармыйа кыайан, Гитлер сэрииһиттэрэ аллараа Поволжье, Кавказ, Баку ньиэптээх сирин сэриилээн ылар былааннара ыһыллыбыта. Сталинград кыргыһыытыгар ньиэмэстэр эрэ буолбакка, итальянецтар, хорваттар, румыннар, венгрдар Германия аатыттан сэриилэспиттэрэ.

Аатырбыт «Катюша»

Өстөөҕү имири эспит уонна  ырыаҕа ылламмыт аатырбыт «Катюша» реактивнай миномет сорҕото Саха түмэлигэр быыстапкаҕа турар. Судургутук эттэххэ, «Катюша» ракетата 10-12 км. ыраахха диэри быыстала суох ытан, тыынар тыыннааҕы тыал биирдэ үрэн кэбиспитин курдук суох оҥороро. Хас даҕаны ракета биир тэҥинэн ытан, өстөөҕү суоһарара.

Реактивнай артиллерияны ССРС-ка 1930-ус сыллартан бырайыактаан барбыттара, маны химическэй сэрии суоһаатаҕына туттар былааннаахтара 1941-1945 сс. сэриигэ тугунан да сыаналаммат сүдү көдьүүстэммитэ. «Катюша» дьиҥнээх аата БМ-13, БМ-8 тиэхиньикэ 16 снаряды баара-суоҕа 7-10 сөкүүндэ иһигэр ытара. Бу сэрии сэбэ кыахтааҕын, күүстээҕин, өстөөҕү түргэнник самнарарын бэлиэтии көрөн, өссө элбэҕи оҥорорго туох баар кыахтарын түмпүттэрэ.

«Катюша» фашистары, кинилэр тааҥкаларын, атын сэптэрин тоҕута ытыалаабытын кэнниттэн пехота эрэллээхтик иннин диэки кимэн киирэрэ. Ардах курдук тохтоло суох кутуллар снарядтартан өстөөх саллааттара куттанан, ким ханна куотарынан ыһыллан хаалаллара, сэриилэһэр кыахтарын сүтэрэллэрэ. 1941 с. бу артиллерия Арҕаа фроҥҥа уонна Москубаны көмүскүүргэ, онтон Сталинград, Курскай тоҕой кыргыһыытыгар туттуллубута.

Кыайыыны аҕалбыт «Катюша» сэрии бүтүөр диэри өстөөҕү кыдыйарга көмөлөспүтэ, БМ-13, БМ-8 реактивнай установканы улахан массыынаҕа, тааҥкаҕа, тягачка, бронепуойаска, катерга кытта туруораллара.

Салгыы зенитнэй сэрии сэбин гильзатын көрөбүт. Маны Волгоградскай уобаласка булбуттара, улахан ытар буусканы аан дойду бастакы сэриитигэр, гражданскай, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ тутталлара.  Волгоград өрөбөлүүссүйэ иннинэ Царицын диэн ааттааҕа, онно гражданскай сэрии кэмигэр киирсиилэр буолуталаабыттара.

Оттон 1925 с. улуу сирдьит Сталин аатын биэрэн, куорат Сталинград диэн ааттаммыта. Волга өрүс арҕаа кытылыгар турар куоракка хаан тохтуулаах үгүс кыргыһыы буолан ааспыта, онон гильза хантан кэлбитин этэр уустук. Азияны уонна Европаны ситимниир суол кытыытыгар былыр Көмүс Орда сэрииһиттэрэ олорон ааспыттара, кинилэр Казань, Астрахань, Крым, Сибиир ханствотыгар арахсыбыттара.

ППШ «папаша»

Валерий Анатольевич Саха түмэлигэр КГБ бэтэрээнэ туттарбыт, көрдөххө быһах курдук бэрт сытыы ыстыыктаах Мосин саатын көрдөрөр. Бу саа 1944 сыллаах эрээри, өссө 1891 с. ыраахтааҕы былааһын саҕаттан тутталлара. Кыһыл аармыйа Драгунскай ньыматынан оҥоһуллубут саанан уонна карабинынан сэриилэһэрэ. Сэрии бүппүтүн кэнниттэн Мосин саата эргэрбитин иһин  оҥоһууттан устубуттара.

Өстүөкүлэ витрина иһигэр сааны кытта кэккэлэһэ «наган» револьвер, бөлөмүөт-бэстэлиэт сытар. Бу сэп бэстэлиэт ботуруоннарынан иитиллэр эрээри, аптамаат курдук аҥаар кырыытыттан тоҕута ытыалыыр. Бастакы Сэбиэскэй аптамааты, чуолаан Шпагин аатынан бөлөмүөт-бэстэлиэти саллааттар ытыктаан «папаша» диэн ааттыыллара. Маны 1940 с. конструктор Г.С. Шпагин оҥорбутун 1960 с. диэри туттубуттара. Легендарнай ППШ Кыһыл аармыйаҕа саамай тарҕаммыт сэрии сэбэ этэ, буулдьата 200-800 м. тиийэ сыалы табар кыахтааҕа.

Быыстапкаҕа алюминийтан кутуллубут аныгы кааска, уу иһэр иһит, 1943 с. саллаат таҥаһа: гимнастерка, пилотка көстөр. Валерий Анатольевич этэринэн, билигин байыаннай дьайыыга туттуллар тэрили оҥорорго пластик, полимер матырыйаалга көһөн эрэллэр.   

1943 с. реформа чэрчитинэн саллааттар пуормаларыгар погоннары киллэрбиттэрэ, рядовойдар таҥастара сиэбэ суоҕа, оттон аппыһыардар киэннэрэ икки сиэптээҕэ. Кыргыһыы хонуутугар взвод, рота хамандыырдара, үрдүк чыыннаахтар биллэ-көстө сатаабаттара, өстөөх снайпердара табыахтарын сөбө, ол иһин бэйэлэригэр болҕомтону тарда сатаабаттара.

Быыстапкаҕа «Социалистическая Якутия» хаһыат 1941 с. нүөмэрин  интэриэһиргээн  көрдүм. Саһарбыт хаһыат устуоруйаны кэрэһэлиир балаһаларыгар биир идэлээхтэрбит Кыайыыны булгуччу ситиһиэхпит, өстөөҕү самнарыахпыт диэн суруйбуттар. 1941 с. бэс ыйын 22  күнүгэр сарсыарда 4 чааска Германия сэрииһиттэрэ ССРС-ка саба түһэн, Житомир, Киев, Севастополь о.д.а. куораттары сөмөлүөттэн буомбалаабыттарын туһунан В.М. Молотов араадьыйанан суһал иһитиннэриитин экстреннэй таһаарыыга бэчээттээбиттэр. Наполеон Арассыыйаны кыайбатаҕын, бу да сырыыга Кыһыл Аармыйа Гитлеры самнарарга турунарын, дойдутун, көҥүл, эйэ туһугар киирсэрин биллэрбиттэр. 

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.