Кыайыыны уһансыбыттар

Үтүө холобур буолар олох

Төрөөбүт дойдутугар, Ньурбаҕа, өрөспүүбүлүкэ да үрдүнэн Феодосий Семенович албан аатын билбэт киһи суоҕун кэриэтэ. Сэбиэскэй учуонай, судаарыстыбаннай диэйэтэл, экэнэмиичэскэй билим хандьыдаата, суруналыыс, Хотугу пуорум академиятын чилиэнэ, Ньурба, Эбээн-Бытантай улууһун, СӨ Бочуоттаах олохтооҕо уоттаах сэриини Берлиҥҥэ тиийэ туораан, дойдутугар эргиллэн кэлэн 94 сааһыгар диэри уһун олоҕу олорбута.

Хорсун быһыытын иһин Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии 2-ис истиэпэннээх уордьанынан, Бойобуой өҥөтүн иһин, Праганы босхолуурга, Германияны кыайыы иһин мэтээллэринэн наҕараадаламмыта диэн Ньурбатааҕы түмэл научнай-чинчийэр үлэтин сүрүннүүр сэбиэдиссэйэ Прасковья Семенова кэпсиир.

Феодосий Донской үүнэр көлүөнэҕэ үтүө холобур буоларын, төрөөбүт дойдутугар бэриниилээх олоҕу олорбутун үйэтитэн, ытыктаан, сүгүрүйэн туран быйыл Кыайыы 80 сылыгар Дьокуускай куорат 202-ис түөлбэтин 1 №-дээх тоҕус этээстээх дьиэтин эркинигэр мэтириэтин ыйаатылар.  

Кини 1919 с. Малдьаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга күн сирин көрбүтэ, оҕо сааһыгар эрдэ тулаайах хаалан, сэттэ кылаастаах интэринээккэ үөрэммитэ, 1936 с. хомсомуол кэккэтигэр киирбитэ, 1939 с. аармыйаҕа ыҥырыллыбыта.

Киевскай байыаннай уокурукка ВВС штабыгар сулууспалаабыта. 1941 с. бэс ыйыгар сэрии саҕаланыаҕыттан бастакы күнүттэн ыла саа-саадах туппутунан, дойдутун көмүскүүргэ, өстөөҕү имири эһэргэ туруммута.

Фашистскай Германия ССРС-ка саба түһэригэр кини арҕаа Украинаҕа, Львовка телеграфиһынан сулууспалыы сырыттаҕына, аэродромнарын, ыскалааттарын, сөмөлүөт түһэр-көтөр балаһатын дэлби буомбалаабыттара. Телеграфист уол быстыбыт сибээһи чөлүгэр түһэрэргэ харса суох уу-уот ортотунан киирэн иһэрэ, биирдэ халыҥ хаар устун 30 км. сыылан тиийэн, быстыбыт сибээһи түөрт чаас иһигэр оҥорон, наҕараадаҕа түһэриллибитэ.  

Салгыы соҕурууҥҥу арҕаа, Воронежскай, I Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ. Хаан тохтуулаах, кырыктаах кыргыһыы кэмигэр Воронежскай, Курскай уобалаһы, Украинаны, Польшаны, Праганы босхолуурга кыттыбыта, Берлиҥҥэ тиийэн Рейсхтаг эркинигэр сахалар баарбыт диэн уос номоҕор киирбит суругу хаалларбыта.

Ону ТАСС уонна «Кыһыл Сулус» хаһыат фотокэрэспэдьиэнэ хаартыскаҕа түһэрэн, «Огонек» сурунаалга таһаарбыта Аҕа дойдуну өстөөх саба түһүүтүттэн босхолуурга араас омуктар кыттыбыттарын, кинилэр доҕордуу сыһыаннарын кэрэһитэ буолбута. Феодосий Донской 1946 с. диэри Австрияҕа сулууспалаабыта, онтон дойдутугар кыайыы көтөллөөх эргиллэн кэлбитэ.

Үлэтин суруналыыстыкаттан саҕалаабыта

Сэрииттэн кэлээт 1946-1949 сс. «Социалистическай Якутия» хаһыакка анал кэрэспэдьиэнинэн үлэтин саҕалаабыта. Онтон Иркутскайга икки сыллаах партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ, ол кэнниттэн эрэдээксийэҕэ сурук отделын сэбиэдиссэйинэн анаммыта.

1952-1954 сс. «Эдэр хомууньуус» хаһыат эппиэтинэстээх сэкиритээринэн, онтон араадьыйа уонна тэлэбиидэнньэ кэмитиэтигэр бэлиитикэ салаатыгар кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.

Дойду суруналыыстарын сойууһун бастакы чилиэннэриттэн биирдэстэрэ 1961-1964 сс. Саха АССР араадьыйаҕа уонна тэлэбиидэнньэҕэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Онтон «Кыым» уонна «Социалистическай Якутия» хаһыаттарга пропаганда уонна аҕытаассыйа салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлии түһэн баран наукаҕа көспүтэ.

ССРС Наукаҕа Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалыгар экэниэмикэ отделыгар 1967 с. младшай научнай үлэһитинэн киирбитэ. Ону таһынан, экэнэмиичэскэй наукаҕа Учуонай сэбиэт сэкиритээрин үлэтин толороро.

1978 с. Уһук хоту табаһыттар уонна булчуттар үлэлэрин уонна олохторун социальнай-экэнэмиичэскэй кыһалҕатын арыйар кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ.

Үөрэххэ тардыһыылаах, үлэҕэ сатабыллаах киһини бэлиэтии көрөн, Москубаҕа ССРС Наукаҕа академиятын социологическай чинчийии институтугар научнай үлэһитинэн ыҥырбыттара, онно сэттэ сыл эҥкилэ суох үлэлээбитэ.

Хотугу норуоттар олохторун тупсарарга

Үөлээннээхтэрэ кэпсииллэринэн, Феодосий Донской кабинекка кумааҕы быыһыгар олорор учуонай буолбатах этэ, бэйэтин санааларын, туруорсууларын олоххо киллэрэргэ дьулуһара.

Кини чинчийиилэригэр олоҕуран, былаас уорганнара үгүс быһаарыныыны ылыналлара. Холобур, кандидатскай үлэтигэр олоҕуран, ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ уонна КПСС Киин кэмитиэтэ хотугу норуоттар олорор сирдэрин экэнэмиичэскэй уонна социальнай туругун сайыннарарга болҕомтолорун ууран, тустаах докумуону таһаарбыттара.

Феодосий Семенович научнай отчуоттарыгар, демографическай балаһыанньа туһунан дакылааттарыгар тирэҕирэн, Саха Сирин, Чукотка, Камчатка Алеутскай оройуонун, Тюменскай уобалас, Хабаровскай кыраай хотугу эҥээрин төрүт олохтоохторун олоҕун тупсарарга дойду Бырабыыталыстыбатыгар, министиэристибэлэргэ кэккэ уураахтар тахсыбыттара.

1985 с. Мурманскайга, 1990 с. Дьокуускайга хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын быһаарарга научнай-практическай кэмпириэнсийэ ыытыллыбыта.

Дойду киин куоратыгар, Москубаҕа бэрт таһаарыылаахтык үлэлээн баран 1988 с. ССРС Наукаҕа Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалыгар экэниэмикэ институтугар научнай үлэһитинэн төннөн кэлбитэ. Дьокуускайга хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларынан дьарыктанар институт аһыллыбытын кэнниттэн социальнай-экэнэмиичэскэй чинчийии салаатыгар научнай салайааччынан үлэлээбитэ.

Институкка кини көҕүлээһининэн өрөспүүбүлүкэҕэ дьүкээгирдэр социальнай-экэнэмиичэскэй олохторун сайыннарар, төрүт култуураларын сөргүтэр биир кэлим бырагыраама ылыныллыбыта. Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттары сайыннарарга декларация оҥоһуллан, ООН официальнай докумуона буолбута. XXI үйэҕэ өрөспүүбүлүкэҕэ төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттары сайыннарар кэнсиэпсийэ күн сирин көрбүтэ.

Национальнай оройуоннары тэрийсибитэ

Феодосий Донской Хотугу эргимтэ, Сибиир, Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах норуоттарын социальнай-экэнэмиичэскэй, култуурунай сайдыыларын кыһалҕатын ырытар научнай үлэлэрэ этэҥҥэ ыпсан, олоххо киирэн испиттэрэ. Ол курдук Саха Сиригэр Эбээн Бытантай национальнай оройуона, оттон атын уобаластарга национальнай оройуоннар, сүбэлэр тэриллибиттэрэ.  

Хотугу норуоттар кыһалҕаларын быһаарарга үлэлэһэр учуонай туруорсуутунан, Уһук хоту уонна онно тэҥнэммит оройуоҥҥа олорор нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин хааччыйарга Арассыыйа кэккэ сокуоннарын ылыммыттара. Кини тыла-өһө оннук ылыннарыылаах, ыллыктаах үлэтэ-хамнаһа ыпсарыылаах, дьон олоҕун тупсарарга дьулуурдаах этэ.

Феодосий Семенович үлэтэ төһө даҕаны киэҥ далааһыннааҕын иһин, биһигин ыйаабыт, ойор-тэбэр мэник оҕо сааһа ааспыт төрөөбүт төрүт дойдутун, Ньурбатын кытта сибээһин быспакка өрүү кэлэ-бара сылдьара.

Саха Сирин биллэр судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, өрөспүүбүлүкэ автономиятын биллэрэр манифеһы бэлэмнээбит ааптардартан биирдэстэрэ, Саха АССР бастакы наркома Сэмэн Донской I кини быраата Марха (Ньурба) улууһун баһылыга Сэмэн Донской II бырааттыылар олохторун кэнэҕэс көлүөнэҕэ үйэтитэргэ үлэлэспитэ.

Малдьаҕар оскуолатыгар бырааттыы Донскойдар ааттарын үйэтитэр түмэли арыйан, онно сэдэх матырыйааллары, хаартыскалары биэрбитэ. Мемориальнай дуоска, сэргэ туруоруллубута. Феодосий Семенович кэллэҕин аайы ытык кырдьаҕастары, оскуола оҕолорун, нэһилиэнньэни кытта көрсөрө. Биир дойдулаахтарын олоҕун тупсарарга, сайыннарарга, төрөөбүт дойдутун устуоруйатын үйэтитэргэ кыһаллара, дьоҥҥо өрүү туох эрэ саҥаны кэпсиирэ, билиититтэн бэрсэрэ.

Арассыыйа Наукаҕа академиятын Сибиирдээҕи салаата Феодосий Донской научнай үлэлэриттэн «Хотугу дойду, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах норуоттарын олоҕо XX үйэ иккис аҥаарыгар» диэн үс томнаах кинигэни таһаарбыта. Кини чинчийиитин дойду тас өртүгэр эмиэ билэллэр.

Онон фронтовик, суруналыыс, учуонай Феодосий Семенович хотугу норуоттар олохторун тупсарарга, социальнай көмүскэллэрин хааччыйарга Арассыыйа таһымыгар кэккэ сокуоннары ылыныыга үлэлэспит, дьоһун кылаатын киллэрбит үтүө өҥөлөөх.

Хаартыскалары Ньурба түмэлэ хааччыйда.