Уопсастыба

Петр Аммосович Охлопков-Наара Суох кини ким этэй? Сытыы тылынан олох итэҕэһин-быһаҕаһын күлүү-элэк оҥорон саха саҥалаахха киэҥник биллибит норуот талааннааҕа, олоҥхоһут, тойуксут, норуот эмчитэ, өтө көрөөччү диэн суруллар. Ол эрээри кини туһунан ахтыылар, суруйуулар сэдэхтэр эбит. Дьэ, ол иһин Уус Алдан улууһугар бу сэдэх эрээри номох буолбут киһибитин Суоттулар үйэтитээри быйыл НКИХ кэпсээн сырдатан, араас тэрээһиннэри кини үбүлүөйүн көрсө ыытан эрэбит. Биллэн турар бу маннык көҕүлээһиҥҥэ, Суотту олохтоохторуттан саҕалаан, аймахтарыгар, Суоттутааҕы норуот тыйаатырын устуоруйатыгар, ону таһынан ситэ арыллыбакка, кэпсэммэккэ сылдьар түгэннэр үгүстэрин быһыытынан олохтоох бибилэтиэкэ эмиэ көҕүлэһэн, бу күн лиссиэй устудьуоннарыгар Наара Суох туһунан быыстапканы туруоран, бибилэтиэкэ сэбиэдиссэйдэрэ Р.Н.Черкашина, И.А.Осипова устудьуоннарга кэпсээтилэр. Улуустааҕы Сэһэн Ардьакыап аатынан түмэл үлэһиттэрэ П.В.Пермяков-Тэлэкэ уонна Маргарита Окоемова   бэрт үчүгэйдик, дириҥник хорутан сэһэргээтилэр.

Сэбиэскэй былаас саҕана ойууттары, олоҥхоһуттары барыларын бобон кэбиһэллэр. “Бу ойууннааһын, олоҥхолооһун урукку хаалынньаҥ олох көрүҥэ, дьон өйүн-санаатын буккуйаллар, сөптөөх олоҥхону сурукка тистибит бүттэ” диэн суолта биэрбэккэлэр хаайан, өлөрөн суостаах кэмнэр буолан ааспыттар эбит. Ол иһин 1942 с .Наара Суох кэпсии-ипсии олорон, олоҥхолуу сылдьан эмискэ бобуллан, онтукатыттан санаата муунтуйан дэлби ыарытыйан олохтон бу сыл өлөн туоруур.

Сэрии саҕаламмыт бастакы сылларыгар биир дойдулаахтарыгар хайа оҕо ханна өлбүтүн, ханна сытарын барытын өтө көрөн этэ олорбут эбит. Ол кэмнэргэ кини хараҕынан көрбөт эрээри билгэлээн, биттэнэн кэпсиирэ эбитэ үһү. Улуус түмэлин төрүттээбит Н.С.Пестряков Наара Суохха хонон ааспыт эбит, ол хонон турбут сарсыардатыгар Наара Суох оҕонньор кэпсиир үһү “.. бөөлүүн онно сэрии, манна охсуһуу буолла, сэрии уота күүдэпчилэнэ умайда, дьоммут чугуйан эрэллэр. Онно охтубут уолаттарбыт барахсаттар кэллилэр...” диэн кэпсээбитин истибит.    Наара Суох бэйэтэ 1858с Суотту нэһилиэгэр Уулаах диэн алааска төрөөбүт киһи. Наара Суоҕу көрбүт дьон ахталларынан, бэйэтин кыанар орто уҥуохтаах, күүстээх, өтөрү-батары көрбүт уоттаах сытыы харахтаах, уһун ньылбаан сырдык ыраас сэбэрэлээх, сытыы-хотуу тыллаах -өстөөх, дьон-сэргэ кэрэхсии көрөр киһитэ этэ дииллэр эбит. Ыраахтааҕы былааһыгар уонна сэбиэскэй былаас кэмнэригэр икки үйэ алтыһыытыгар олорон ааспыт Наара Суох эбит. Ити икки быысаһар-алтыһар үйэлэргэ төһөлөөх элбэх тойон-хотун майгытын-сигилитин көрөн-истэн, бэйэтэ үйэтигэр байбатах киһи олоҥхолоон, тойуктаан айаҕын булунан атах балай сылдьыбыт эрээри билигин ырытан көрдөххө, олус мындыр, киэҥи-куоҥу анааран көрөр өйдөөх киһи эбит. Ол өйүн мээнэ дьоҥҥо биллэрбэккэ, билбэт дьон көрдөҕүнэ кыратык тиийиммэт аҥардаах курдук көстөр киһини бу олорбут кэмнэригэр улаханнык ааттаабатах, дьадаҥы, баттаммыт эрэ дьон кинини өрө туталлара эбитэ үһү. Наара Суох туһунан араас ыстатыйалар ону сэргэ кинигэлэр кэлиҥҥи кэмҥэ син суруллан тахсыбыттар, олортон “Олоҥхолоох олох уустара”, “Олоҥхо биһигэ”, “Наара Суох” тэттик кинигэҕэ кини туһунан сырдатыллан турар.

   1905 с. “Олохтоох сокуон оҥоһуллуо” диэн ырыатын Дьокуускайга “Народнай мунньах” дьиэтигэр дьон бөҕө тоҕуоруһан олордохторуна ыллаабыт. Ол ырыата 1907 с. “Якутский край” хаһыат №7 бэчээттэммит.

1906с тохсунньу 3 күнүгэр Наара Суох “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн” олоҥхотунан Дьокуускай куоракка бирикээсчиттэр кулууптарыгар үс көстүүлээх испэктээх туруоруллубут.  

Суоттулар биир биллэр сүдү улахан бэйиэппит С.С.Васильев-Борогонскай, төрөөбүт дойдутун Суотту олоҥхоһуттарын эйгэлэригэр улааппыт, саха биллиилээх суруйааччыта этэринэн “сүүрбэттэн тахса улахан олоҥхоһут тэҥҥэ үөскүү сылдьыбыт” эбит. Кинилэртэн Саха сиригэр биир саамай киэҥник биллибит олоҥхоһут, киэҥ сиринэн тэлэһийэн оонньообут, дьиктилээх-дьээбэлээх норуот артыыһа Наара Суох( Охлопков Петр Аммосович) буолар. Бу Суотту сиригэр 21 олоҥхоһут үөскээбит - олоҥхо түөлбэтэ буолуон буолар. Ону сэргэ көр-күлүү жанра тэҥҥэ сайдан кэллэҕэ.

Лиссиэй устудьуон  оҕолоро бу Суоттуга Наара Суох диэн дьикти улуукан киһи олорон ааспытын бу сэһэргэһиини истэн элбэҕи биллилэр. Өссө кинилэр ортолоругар Наара Суох хос-хос-хос сиэнэ баарын истэн үөрдүбүт. Ханнык да сиргэ сырыттахха ытык сирдэр ааттара ааттанар, онон ханнык да сиргэ сырыттарбыт нэһилиэги, улууһу ааттатар умнуллубат мөссүөннээх, үлэлээх, ааттара ааттана турар дьоннордоохпут эбээт. Ол дьоннору дьыл-кэм төһө да умуннара сатаатар кумааҕы, бичик быыһыттан хасыһан, устуоруйаны кытта тэҥҥэ ситимнии тутан үйэтитии бу киһи анала.

Суоттутааҕы норуот тыйаатырын үбүлүөйдээх сылын көрсө бу тыйаатырга “Наара Суох” испэктээх турбутун санаан ыллылар. Суоттутааҕы норуодунай тыйаатыр Наара Суоҕу хайдах туруорбуттарын туһунан сэһэргэстим.

В.З.Стрекаловская, Суотту бочуоттаах олохтооҕо, Суотту кулуубугар 1997 с. Суотту норуодунай тыйаатырын режиссерунан үлэлии кэлбитэ. “Наара Суох” Иван Гоголев -Кындыл суруйуутун туруоруу туһунан.

     -2016 сыллаахха Суотту норуодунай тыйаатырыгар И.Гоголев суруйуутугар “Наара Суох” испэктээх турбута. Бу сыл норуодунай тыйаатырбытын көмүскүүргэ ханнык баҕарар айымньыны булан туруоруохтаах этибит, онно биһиги Наара Суоҕу диэн бары сүбэнэн талбыппыт. Ол туруорууну мин режиссердаабытым онтон худуоһунньук Афанасий Аргунов этэ. Наара суох оруолун онно Валера Татаринов кыайа тутан оонньообута, Күндү Күлүүк -Никитина Мотя, Күтэр Боруҥкуйу-Серафим Федоров оонньообута, Байбаралаах Балбаараны-Мария Заровняева, Балтараа сирэй оруолун -Егор Федоров, Кыҥнары Кэтирииһи-Валентина Бубякина, Баачыка оруолун -лиссиэй эдэр исписэлииһэ  Герман Анастатов, Суон Суоппуйаҕа-Валентина Патрасова, өссө икки оруолга техникум оҕолоро оонньоон, бу туруоруу комиссия иннигэр тахсан тыйаатырбытын үчүгэйдик көмүскээбиппит.

Эдуард Николаев (Суотту народнай тыйаатырын артыыһа). 

- Павел Васильевич Пермяков-Тэлэкэ Суотту норуодунай тыйаатырыгар, бэйэтэ архыыптан хасыһан булбут докумуоннарыгар олоҕуран Наара Суох туһунан киинэ уста кэлбитэ. Мин онно норуодунай тыйаатырга үлэлии сырыттахпытына биһиэхэ бу киинэбитигэр оонньуур артыыстар наадалар диэн кэлэн ыйыппыта. Онно мин ийэм Феодосия Константиновна Решетникова оҕо сылдьан, дьоммут Наар Суоҕу кытта “Кыыттаҕа” диэн алааска дьукаах олорбуттарын туһунан кэпсиирэ. Онно Наара Суох оҕонньор дьону эмтиирэ эбитэ үһү. Оҕолор истэрэ ыалдьан ийэм эдьиийинээн киирэн киниэхэ эмтэнэ сылдьыбыттар эбит. Наара Суох онно оҕолор истэрин ботугуруу-ботугуруу имэрийэр эбит, ол кэнниттэн испит ыарыыта ааспыта диэн ийэм кэпсиир этэ. Уонна атын алаастан төбөтө бүтүннүү ириҥэлээх баас буолбут оҕону аҕалан эмтэтэ сылдьыбыттар үһү. Оччолорго ийэм аах кыра оҕолор буоланнар, таҥас быыс быыһынан уоран көрөллөрө эбитэ үһү. Онно Наара Суох мас тырыыҥканан бу оҕо төбөтүн ботугуруу-ботугуруу ньиккирийэр эбит. Салыы-салыы сиргэ тыбыырар этэ диэн кэпсиирэ. Маны барытын Павел Васильевичка кэпсээбиппин, ол киинэтигэр Наара суох оруолун миигин оонньоо диэбитэ уонна ити ийэм оҕо эрдэҕинээҕи кэпсээнин Наара Суох эмчитин туһунан сюжеты, Суотту түмэлин балаҕаныгар көмүлүөк иннигэр оонньоон турардаахпын. Ол уһуллубут киинэ НВК -ҕа көстүбүтэ быһыыта. Оннооҕор Ньурбаҕа доҕотторум түбэһэ көрөннөр, улахан киһини бэркэ оонньоотуҥ, олох артыыс эбиккин диэн эҕэрдэлээн турардаахтар.

Онтон устуоруйабыт бу Наара Суох -Петр Аммосович Охлопков туһунан тугу кэпсиирий? Сорох дьон бу норуот бэйэтэ айбыт киһитэ дииллэр эбит. Ол эрээри ити этии төрдүттэн сыыһа. Кыраайы үөрэтэр айанньыт, суруналыыс Павел Васильевич Пермяковтан сураһыаҕыҥ.

-Павел Васильевич, бу Наара Суох туох киһи эбитий?

-Бэйэтин кэмигэр кинини дьон-сэргэ, ордук тойоттор өйдөөбөтөх киһилэрэ диэххэ сөп. Кини бэйэтин көрдөххө, сэмэй наһаа көстө-биллэ сатаабат эрээри, сылдьан эрэ баай батталын, сиэрэ суох быһыытын сытыы тылынан бэркэ хоһуйан күллэринньик оҥорон тылынан кэпсиирэ. Былыргы олох батталыгар олорбут дьадаҥылар барахсаттар, көмүскэтэллэрэ эрэ ол сытыы кылыс тыллар буолуохтарын сөп эбит. Олох итэҕэстэрин билэ-көрө сылдьан ону өрүү тылыгар түһэрэн ойуулаан, хоһуйан сороҕу күллэрэр, сороҕу ытатар айылҕаттан талааннаах эбит. Бу Наара суох дьиктитэ диэн кини ыраахтааҕы былааһыгар 42 сыл уонна сэбиэскэй былаас кэмигэр 42с ыл олорон ааспыт дьиҥнээх Суотту киһитэ. Ыраахтааҕы кэмигэр ол былааһы харса суох сытыы тылынан кириитикэлиир эбит, онтон сэбиэскэй былаас ону бобон кэбиһэр. Истибэтэхтэри ылан эрэпэриэссийэлээн, хаайан сордууллар. Оннук кэмҥэ түбэһэн, саҥарбакка-иҥэрбэккэ тыына-быара хаайтаран буккуллан ыалдьар. Наара Суоҕу оччотооҕу былаас ылыммакка, өйдөөбөккө кинини дьон киэҥ билиитигэр таһаарбакка бу киһибит улаханнык биллибэккэ хаалбыт. Ол иһин Наара Суох туһунан кинигэни хаттаан сөргүтэн, кэҥэтэн таһаарыаҕыҥ диэн, онтон бөлөх тэринэн, аймахтара түмсэн, бу Наара Суохпут төрөөбүт алааһын үөрэтэн баран пааматынньыкта оҥотторуоҕуҥ диэн санааҕа кэлбиппит. Билигин кинигэтэ суруллан бүтэн, бэчээттэнэр боппуруоһа турар, памятнигын макета баар, ону оҥорор дьон да бааллар. Наара Суох олоҥхоһутун, тойуксутун, эмчитин, өтө көрөр бу дьоҕурдарын хас биирдиитин арыйар киһи сүҥкэн үлэ тахсан кэлэр. Кинини ситэ билбэккэ сылдьабыт. Ол иһин бу саҕаламмыт үлэлэри ситимнээн, хайаан да 170 сааһын туолуутугар түмүк үлэлэрдээх көрсөр наада. Бу үлэлэри барытын бүтэрэн кэбистэхпитинэ, Суоттуга эрэ буолбакка, бүтүн Саха Сиригэр маннык ураты дьикти киһилээх этибит диэн киэн эйгэҕэ биллиэ этэ буоллаҕа.

   Ити курдук Суоттулар Наар Суох курдук улахан киһибитин үйэтитиигэ кэккэ үлэлэри ыытарга бары сүбэнэн түмсэн кыттарга бэлэммит. Суоттубутугар оччоттон баччаҕа диэри үлэлии турар норуодунай тыйаатырбыт элбэх айымньыны туруоран, ол иһигэр Наара Суох испэктээҕи элбэх режиссер туруоран, араас көстүүлээх үтүөкэн айымньылар айыллан олохтоохтор умнуллубат испэктээхтэри көрбүттэрэ.   Саха тылын кустуктуу оонньотон, кини сиэдэрэй кистэлэҥин толору туттан, үөрэ-дьүөрэ тылларынан, эҕэлээх уобарастарынан олоҥхолоон, тойуктаан Наара Суох улуу киһи баар буола сылдьыбытын Суоттулар таһаарыах тустаахпыт.

Петр Аммосович Охлопков-Наара Суох сүҥкэннээх аатын таһаарарга ыытар үлэбит туһунан эдэр көлүөнэ тыйаатырын уонна Саха тыйаатырын салайааччыларын кытта сирэй көрсөн сэһэргэстибит.  

-Алексей Прокопьевич, эн санааҕар маннык сүдү ааттаах дьоммутун төһө да кэм аастын, үйэтитэр үлэлэри ыытар оруолун суолтата төһө оруннааҕый?

-Бу Петр Аммосович Охлопков-Наара Суох 2028 сылга төрөөбүтэ 170 сыла туолар. Онно аналлаах тэрээһиннэри бу Суотту норуодунай тыйаатырын үлэһиттэрин, сүбэһиттэрин уонна краеведтарын кытта сүбэ мунньахха сүрдээх дириҥник ырытыһан, хайдах, ханнык тэрэээһин ыытыллыахтааҕын кэпсэттибит, сүбэлэстибит. Наара Суох олох сүдү киһи буоллаҕа. Бэйэтин тылынан-өһүнэн норуотун көмүскээбит киһи кини буолар, Манчаары батыйалаах сылдьыбыт буоллаҕына Уус Алданнар эһиги Наара Суоххут сытыы тылынан, дьонун-сэргэтин атаҕастыыр дьону сирэйдээх-харахтаах оҥорбот гына күлүүгэ-элэккэ ыытан, боростуой дьонун биһирэбилин ылбыт киһи буолар. Биһиги билигин аҕам саастаах көлүөнэ син үксүбүт бу Наара Суох туһунан истэн улааппыппыт, онтон кэлэр кэнчээри ыччат бу Наара Суоҕу үчүгэйдик билбэт, билиэн наада. Маннык Наара Суох курдук дьээбэни-хообону батыйа оҥостубут дьон сир-дойду аайы бааллар, холобура узбек норуота Ходжа Насреддин диэн уус тыллаах киһилэрин бүтүн аан дойду билэр. Ол курдук биһиги Наара Суохпут эмиэ биллиэн, сөптөөх таһымнаах киһи. Бу Наара Суох аатын таҺымын норуоттар икки ардыларынааҕы тэрээһини оҥорон, түүр омуктары мунньаммыт бэстибээл  курдук тэрийэрбит буоллар, Наара Суох аата биллэн, Аан дойду таһымыгар тахсыан сөп этэ. Омуктар, “сахаларга эмиэ Ходжа Насреддин курдук киһилээхтэр эбит” диэн билиэ-көрүө уонна салҕыы ол туһунан кэпсии-ипсии, уос номоҕо оҥосто сылдьыа этилэр. Өрөспүүбүлүкэтээҕи анал көр-күлүү күрэҕин Наара Суох аатынан ыытар этиигит эмиэ наһаа үчүгэй. Тоҕо диэтэргит бу сүдү киһибит аата ааттанан сөргүтүллэригэр, киэҥ туттаргытыгар бу олус наадалаах тэрээһин буолуо этэ. Инникитин Наара Суох туһунан испэктээхтэр да тураннар, киинэ да уһуллан, анаан кини олоҕун, баар буола сылдьыбыт бэлиэтин устуоруйаны кытта ситимнээн сырдатан иһэр сүҥкэн былааҥҥыт олох үчүгэй. Дьэ, кырдьык оччоҕо Наара Суох аата норуотугар төннөн, дьон бары билэр, биһириир киһитэ буолуо этэ. Биһиэхэ И.Гоголев -Кындыл “Наара Суох” диэн испэктээхтээхпит, Саха тыйаатырыгар эмиэ баар репертуарга. Дьон -сэргэ сүрдээҕин сөбүлээн көрөр испэктээхтэрэ. Дьон ити туруоруунан билэллэр Наара Суоҕу ол иһин олус биһирээн көрөллөр. Көрөөччү сылдьыбат, көрүөн баҕарбат айымньытын тоҕо көрдөрө туруоххунуй, көрөөччү биһириир, бу маннык кэмиэдьийэни сөбүлүүр ол иһин көрдөрүллэр. Көрөөччү испэктээх кэнниттэн “..тыый, маннык киһилээх эбиппит..” диэн сөҕө-махтайа туруохтара. Онон, Наара Суох аата ааттана турдун, киниэхэ анаан пааматынньык тутуллара олох наадалаах, кэлэр кэнчээри ыччакка күндү бэлэх буолуо этэ.

Б.Ойуунускай аатынан Саха Академическай тыйаатырын дириэктэрэ П.Т.Макаров:

   -Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барыта 53 норуодунай тыйаатыр баар. Ол тыйаатырдары кытта биһиги Саха тыйаатыра идэтийбит тыйаатыр ыкса үлэлэһэбит. Улуустарбытыгар баар норуодунай тыйаатырдары үксүлэрин билэбит. Барыларыгар биһиги туох баарынан, кыалларынан таҥас-сап, декорация, тыл-өс да өттүнэн ыкса күүс-көмө оҥоро олоробут. Онтон бу Наара Суох аата тахсарыгар, саамай сөптөөх хайысхалаах хамсааһын диибин. Тоҕо диэтэргит, бу Наара Суох “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн” олоҥхотунан Саха тыйаатыра үөскээн, төрөөн тахсыбыта уонна кэҥэтэн, дириҥэтэн эттэххэ Саха тыйаатыра эрэ буолбакка, саха култуурата бу мантан таҕыстаҕа дии. Ол эбэтэр Саха тыйаатырыттан элбэх тэрилтэ үөскээн Олоҥхо тыйаатыра, цииркэ, эдэр көлүөнэ тыйаатыра, КМНС тыйаатыра буоллун, туох баар култуура эйгэтэ барыта Саха тыйаатырыттан тахсыбыттара. Ол аата Наара Суох күүһэ, өйө-санаата, Саха Сирин култууратын инникитин көрбүт киһи эбит диэн өйдүөххэ наада. Ол иһин Саха тыйаатыра төрүттэниэҕиттэн туох баар бары араас тыйаатырдар үктэл, тирэх, силис-мутук оҥостон тахсыбыттара. Онон, 2028 сылга Наара Суох тэрээһиннэрин кытта үлэлэһиэхпит уонна Саха тыйаатырыгар 60 тахса сыл туруоруллубут “Наара Суох” испэктээхпитин көрдөрүөхпүт.

Бу сүҥкэн хамсааһыҥҥа үтүө-мааны сүбэлэрин, көмөлөрүн эппит салайааччыларбытыгар барҕа махтал буоллун. Дьэ, онон Суоттулар бу сүдү ааттаах-суоллаах ытык киһибитин Наара Суоҕу ааттатарга, кини олоҕун, идэтин сырдатарга күүстээх үлэ барарыгар олуктар уурулуннулар, онон бары түмсэн, бииргэ буолан ким тугу сатыырынан, кыайарынан, сүбэнэн да буоллун үлэлэһиэҕиҥ. Наара суох үбүлүөйүгэр диэри өссө да икки сыл баар ол эрээри ыраах-чугас диэбэккэ бу киэҥ хабааннаах, дириҥ историческай суолталаах хамсааһыҥҥа, төрөөбүт дойдубут ытык сирдэрин харыстаан, суолталаан туран, ааттаах-суоллаах номох буолбут дьоннорбут устуоруйаларын үйэтитиигэ кыттыһан үлэлиэххэйиҥ диэн нэһилиэкпит, улууспут олохтоохторун ыҥырабын!

        Бээрийэ кыыһа Хотойук Айгыына,       

суруналыыс, суруйааччы 

Хаартыскалар ааптар тиксэриитинэн