Уопсастыба

2026 сыл –ҮРҮҤ АЙЫЫ ТОЙОН СЫЛА.

КУЛУН ТУТАР ЫЙ–ДЬӨҺӨГӨЙ АЙЫЫ ЫЙА

Кулун тутар ыйы – балаҕан ыйа батыһар.

Ый 22 күнүгэр сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэллэр, күн сааскы тэҥнэһиитэ. Онон бу кэм саас саҕаламмыт күнүнэн ааҕыллар.

            Кулун тутар сахаҕа дириҥ суолталаах ый. Аата да этэринэн, бу кэмҥэ Дьөһөгөй оҕото сыһыыга — хонууга сылдьан көҥүл төрүүр — ууһуур. Дьөһөгөй Айыы — сылгы таҥарата, саха таҥарата. Дьөһөгөй Айыы киһиэхэ күүһү, үлэлиир дьоҕуру, хаһаайын буолууну биэрэр, о.а. бэйэ бас билэр күрүөлэниитэ — хаһааланыыта, дьиэлэниитэ — уоттаныыта, үүнээйи үүннэринии, сүөһүлэнии, сылгыланыы. Бу ый үксэ кыһыҥҥы кэмҥэ киирэр. Ый 22 күнүгэр сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэллэр, онтон сырдык баһыйан барар. Онон бу кэм саас саҕаламмыт күнүнэн ааҕыллар. Бу кэмҥэ киһи харыстаныахтаах эргэ дьыла бүтэр, саҥа дьыл саҕаланар, тот салгын кэлэр. Кулун тутарга бэлиэтээһин буолар. Бу бэлиэтээһин олунньу ыйга буолбут сылыйыы кэмин баттаһа буолар уонна муус устарыгар ириэрии буолан эргийэр. Ый икки сүрүн тыаллаах : хомурах уонна сыыр хастыыр тыал. Кулун тутары балаҕан ыйа батыһар.Кулун тутар ый күнүн-дьылын билгэтэ. Бу ыйга саас төһө эрдэ кэлэринэн, сайын хайдах буолуон билгэлииллэр. Кулун тутартан тоҕус тибии түстэҕинэ, угут бэлиэтэ. Ый икки тыаллаах: хаардаах көмнөҕү түһэрэр тыал уонна сыыр хастыыр тыал. Ый хаара — туллук кэлэр хаара. Кулун тутар балаҕан ыйы батыһар. Араҥас сулус халлаан оройугар турдаҕына, саас эрдэлиир, ынах сүөһүгэ үчүгэй сайын буолар. Арҕааттан, соҕуруулуу-арҕааттан олооһун тыал түстэҕинэ, хаар кэлэр. Сарсыарда дьэргэлгэн түстэҕинэ, былыта суох үчүгэй күн буолар. Сулустар өлбөөрөн көстөр буоллахтарына, халлаан сылыйар. Эрдэ хараардаҕына, үүнээйи сааскы хапсыыртан тахсыыта бытаарар. Түүн тымныйдаҕына, сир аһа үүммэт.
Былыргы сахалар ый үргэли кытта алтыһыытын кэтээн көрөөччүлэр. Үчүгэй дьыл буоларыгар , кулун тутар 4 күнүгэр алтыһар, хойутаан алтыстаҕына куһаҕан дьылга.

Кулун тутар ый билгэтэ:

Кулун тутар ый күнэ- Хотой кэлэн уйатын хаардыыр, көмнөх хаар түһэр. Ымыы көстөр.

Кулун тутар ый 2 күнэ — Кыһын ортото. Киргил төрүүр. Эһэ биир өттүгэр эргийэн баран салгыы утуйар.

Кулун тутар ый 4 күнэ - Ый уонна үргэл алтыһыыта буолар. Былыргы сахалар ый үргэли кытта алтыһыытын кэтээн көрөөччүлэр. Үчүгэй дьыл буоларыгар, кулун тутар 4 күнүгэр алтыһар, хойутаан алтыстаҕына куһаҕан дьылга.

Кулун тутар ый 6 күнэ — Күнүс ылаарар, бастакы бэлиэтээһин.

Кулун тутар ый 12 күнэ — Суол килэрийэр.

Кулун тутар ый 13 күнэ — Хаар ирэн, сарайтан таммалыыр.

Кулун тутар ый 14 күнэ — Дьэбдьэкиэйэп күнэ. Күнүһүн сылыйан ириэһин саҕаланар. Бу күн хотуттан, арҕааттан тыалырдаҕына — сайына сайына сөрүүн, хаһыҥнаах, сир аһа аҕыйах буолар. Хаардаатаҕына — сайына ардахтаах. Саҥа төрөөбүт ый сууннаҕына, сайынын өлгөм үүнүү. Күүскэ сылыйдаҕына — саас эрдэ кэлэр.

Кулун тутар ый 15 күнэ — Улар охсоро саҕаланар.

Кулун тутар ый 17 күнэ — бэлиэтээһин.
Кулун тутар ый 20 күнэ — Тураах кэлэр. Бу күн сылаас буоллаҕына — 40 күн сылыйар, тымныы буоллаҕына — 40 күн тымныйар.

Кулун тутар ый 21 күнэ — Күн түүнү кытта тэҥнэһэр, о.а.күн уһуна 12 чаас. Туллук кэлэр, кукаакы уйаланар. Тэҥкэ ойуурга суор уйатын оҥостор, бастакы сымыытын түһэрэр. Бу күнү Саха төрөөбүт күнэ дииллэр эбит. Сырдыкка тахсар туом диэни толороллор. Иһиккэ уот иитэн баран, уоту аһатан, алгыс анаан туран күнү батыһа эргийэн кэлэллэр. Уокка, дьиэ оһоҕор үс үрүҥ кылы алҕаан баран биэрэллэр.

Кулун тутар ый 22 күнэ — Саас кэлэр.

Кулун тутар ый 30 күнэ — Сылаас Өлөксөй күнэ, ый туолуута. Таммах таммалыыр, онуоха муус чопчулар уһун, хойуу буоллахтарына — уулаах саас, кылгас буоллахтарына — сааһын уутун-хаарын көтүтэр.

Кулун тутар ый 31 күнэ — Саарба, солоҥдо төрүүллэр. Тыалырдаҕына, суолу томтотор.

Декада диэн ый 10 хонуга ааҕыллар:

I Дэкээдэ ый 1-10 күннэрэ

II Дэкээдэ - ый 10-20 күннэрэ

III Дэкээдэ - ый 20-30 күннэрэ

ИЛИН ЭҤЭР УЛУУСТАР:

Кулун тутар ый киин үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ балай да сылаас буолара сабаҕаланар.Кулун тутар ый үгүс улуустарга I дэкээдэҕэ түүҥҥү эрэ өттүгэр тымныйар онтон сылыйан барар. Хаарбыт бу ыйга балай да буолсу, күн аайы кэриэтэ кыраһалыыр онон хаарбыт аны сааска дылы ситэрэ буолуо. Илин эҥэр улуустарга билигин хаар халыҥа ортотунон 31-33 см баар мантан саас эбии түстэҕинэ уонна былырыын күһүн дэлби ардаан тоҥорбута онон сир тот сытар, быйыл билгэлээһин быһыытынан үчүгэй сайын кэлэр.

Бу ый I Дэкээдэтэ урукку сылларга тэҥнээтэххэ сымнаһыар күнүс -16С-18С кыраадыс тымныы, түүнүн -20С-22С. II Дэкээдэ олох сөҥүүтэ суох буолсу күнүс -11С-13С кыраадыс тымныы, түүнүн  -22С -20С кыраадыс тымныы.

III Дэкээдэ кыра соҕус хаардаах буолсу күнүскү өттө биллэрдик сылыйар. Күнүс-5С -7С кыраадыс тымныы, түүн  -14С -12С кыраадыс тымныы буолсу.

КИИН УЛУУСТАР:

Кулун тутар ый киин үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ балай да сылаас буолара сабаҕаланар.Кулун тутар ый үгүс улуустарга I декадаҕа түүҥҥү өттүгэр тымныйар. Хаарбыт бу ыйга киин улуустарга балай да түһүүһүк . Киин улуустарга билигин хаар халыҥа олох кэмчи ортотунон 27-31 см баар мантан саас хаар эбии тустэҕинэ уонна ыам ыйыгар ардаатаҕына үчүгэй сайын кэлиэ. Бу ый I Дэкээдэтэ урукку сылларга тэҥнээтэххэ сымнаһыар күнүс -20С-17С кыраадыс тымныы, түүнүн -28С-25С. II Дэкээдэ олох сөҥүүтэ суох буолсу күнүс -11С-8С кыраадыс тымныы, түүнүн  -22С -20С кыраадыс тымныы.

III Дэкээдэ кыра соҕус хаардаах буолсу күнүскү өттө биллэрдик сылыйар. Күнүс-6С -4С кыраадыс тымныы, түүн  -14С -7С кыраадыс тымныы буолсу.

БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАР

Бүлүү эҥэр улуустарга киин улуустары кытта тэҥ соҕустук сылыйыыһык .Бүлүү эҥэр улуустарга билигин хаар халыҥа ортотунон 39-41 см баар мантан саас эбии тустэҕинэ ууга бара куттала кэлиэх курдук. Кулун тутар ыйга манна хаара кэмчи II –III декадаларга балай да хаар түһүүһүк онон саас хаарын ситэрэн биэрси.

Бу ый I Дэкээдэтэ былырыыҥҥы сылга тэҥнээтэхх сылаас күнүс -20С-18С кыраадыс тымныы, түүнүн -30С-25С бу декадаҕа хаар суох. II Дэкээдэ хаар олох суоҕун кэриэтэ. күнүс -14С-11С кыраадыс тымныы, түүнүн  -19С -16С кыраадыс тымныы.III Дэкээдэ. Күнүс-7С-5С кыраадыс тымныы, түүн  -13С -10С кыраадыс тымныы буолсу.

ӨЛҮӨХҮМЭ, АЛДАН, НЕРЮНГРИ:

Соҕуруулуу-арҕаа улуустарга быйыл балай да хаар тустэ Өлүөхүмэҕэ үөрүс эҥэр сүнньүнэн ортотунан 49-45 см хаар баар, ол гынан баран Өлүөнэ баһын диэки хаара үчүгэй 85-95 см. Кулун тутар ыйга балай да хаардаах буолсу, Өлүөнэ баһыгар төһөнөн элбэх хаардаах да саас муус барыытыгар туһалаах буолар. Урукку сылларга тэҥнээтэххэ соҕуруу улуустар кулун тутар I декадатыгар түүнүн лаппа тымныйыыктар.

Бу ый I Дэкээдэтэ күнүс -21-19С кыраадыс тымныы, түүнүн -30С-28С тымныы. II Дэкээдэ күнүс -9С-7С кыраадыс тымныы, түүнүн  -13С -9С кыраадыс тымныы. III Дэкээдэ күнүс-2С-4С кыраадыс тымныы, түүн  -10С -8С кыраадыс тымныы буолсу.

ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺА:

Өймөкөөн Сахабыт сирин саамай тымныы улууһунан биллэр, ол гынан урукку сыллардааҕар Кулун тутар ый балай да сымнаһыар буолсу. Хотугулуу-ар5аа улуустарга быйыл хаара олох чараас сөҥүү суох баара эрэ 28-30 см. Кулун тутар ыйга хаара олох эмиэ кэмчи буолсу хаар түспэтэҕинэ уустук сайын буолсу.

Бу ый I Дэкээдэтэ күнүс -22С-19С кыраадыс тымныы, түүн -30С-33С тымныы. II Дэкээдэ балай да тымныы буолсу күнүһүн -20С-18С кыраадыс тымныы, түүнүн -28С-25С кыраадыс тымныы. III Дэкээдэҕэ.Күнүһүн -13С-10С кыраадыс тымныы, түүн -23С-20С кыраадыс тымныы.

ДЬААҤЫ УЛУУҺА:

Верхоянскай Сахабыт сирин биир эмиэ саамай тымныы улууһунан биллэр, ол гынан былырыын турбут тымныылар курдук тымныы буолуо суоҕа, урукку сыллардааҕар сымнаһыар буолсу дуу. Дьааҥы эҥэр улуустарга Баатаҕай быйыл диэки хаара кэмчи курдук 29-33см. курдук, онтон Верхоянскайга хаара халыҥ 41-37 см. хаардаах Кулун тутар ыйга хаара II-III декадаларга балай да хаар түһүүһүк.

Бу ый I Дэкээдэтэ күнүс -26С-23 кыраадыс тымныы, түүнүн -40С-36С тымныы. II Дэкээдэ күнүһүн -21С-18С кыраадыс тымныы, түүнүн -26С-29С кыраадыс тымныы. III Дэкээдэҕэ Күнүһүн-16С-13С кыраадыс тымныы, түүн -23С-19С кыраадыс тымныйыыһык.

АБЫЙ, МУОМА, ХАЛЫМА, ҮӨҺЭЭ ХАЛЫМА, АЛЛАРАА-ХАЛЫМА, АЛАҺЫАЙ УЛУУСТАРА:

Халыма-Индигиир эҥэр улуустарга бу сыл сааһа сымнаҕас соҕус буолсу былырыын баччаларга тымныйа сылдьыбыта. . Индигир эҥэр Муома улууһугар быйыл балай да хаардаах 30-37см. Халыма улууһугар балай да хаардаах 65-73 см. Аллайыахаҕа 63-55 см. хаардаах. Кулун тутар ыйга хаара олох эмиэ кэмчи. Бу ый I Декадата күнүс -21С-19С кыраадыс тымныы, түүн -33С-31С тымныы. II Дэкээдэ күнүһүн -18-15С кыраадыс тымныы, түүнүн -28С-25С кыраадыс тымныы. III Дэкээдэҕэ Күнүһүн -11С-9С кыраадыс сылаас, түүн -25С-20С кыраадыс тымныы.

АНААБЫР, ӨЛӨӨН, ТИКСИ:

Аартыка эҥэр улуустарга кулун тутар ый бастакы иккис декадаларыгар түүҥҥү өттүгэр балай да тымныйыыһык. Хотугу муора эҥэр улуустарга Тиксиигэ 35-39 см. Өлөөҥҥө 34-39 см. Анаабырга 30-31 см. хаардаах. Кулун тутар ыйга хаара олох эмиэ кэмчи булсу.

Бу ый I Дэкээдэтэ күнүс -28С-26С кыраадыс тымныы, түүн -35С-30С тымныы. II Дэкээдэ түүҥҥү өттүгэр балай да тымныйыыһык. Күнүһүн -21 С-17С кыраадыс тымныы, түүнүн -20С-25С кыраадыс тымныы. III Дэкээдэҕэ.Күнүһүн -17С-15С кыраадыс тымныы, түүн -23С-20С кыраадыс тымныы.

Ааптар иһитиннэрэр

Бу кэнники кэмҥэ бассабка, инстаграмҥа, арааһынай сайтарга “Тускул ыйдааҕы билгэтэ”, урут былырыын тахсыбыт билгэлээһиннэри булан дьону бутуйан ыыталлар ону билбэт дьон итэҕэйэр.

Өссө төгүл санатыахпын баҕарабын Тускул ыйы билгэлээһинэ ый бүтүүтэ уонна ый бастакы күннэригэр “Саха Сирэ”, “Якутия”, “Кыым”, “Ил-Түмэн” хаһыаттарга бэ-чээттэнэр онтон атын СМИ ларга тахсарын итэҕэйбэт буолун бу хаһыаттартан булан дьиҥнээх билгэни ааҕын.

ТУСКУЛ