Уопсастыба

Марианна Владимировна Бурцева, Хоноҕор оскуолатын учуутала.

- ...Гырааҥҥа үлэбитин былырыын саҕалаан, “Конкурс Ресурсных центров” диэҥҥэ суруйбуппут.

Уус Алдан Суотту нэһилиэгин Хоноҕор оскуолатыгар, сэрии сылларыгар анал хомуур пууна буола сылдьыбыт. Улуус нэһилиэктэриттэн  сэриигэ ыҥырыллыбыттар манна хоно сытан дьарыктаммыттар. Ол дьон хаалларбыт тиһэх бичиктэрэ бу оскуола истиэнэтигэр хаалбыт буолуохтарын сөп.

Дойдубут ыарахан кэмин кытта - Аҕа дойдуну  көмүскүүр Улуу сэриини кытта маннык илэ-чахчы ситимнээх,  дириҥ ис хоһоонноох оскуола өрөспүүбүлүкэҕэ соҕотох буолуон сөптөөх. Ону бу үүнэр эдэр көлүөнэҕэ оскуолабыт устуоруйатын кэпсээн, илэ көрдөрөн ыччаты бэриниилээх буолуу санаатыгар иитиигэ сүҥкэн төһүү күүс үлэ буолуо этэ. Ол эрээри биһиги бу үлэбитигэр идиэйэтин эрэ суруйбут эбиппит.

Бу оскуола саамай сүдү сэҥээриини ылыыта кини 1890 сылтан аан бастаан церковно-приходской курдук тутуллан үлэлээбит, онтон  1932 сылга Хоноҕорго ситэтэ суох оскуола туттуллан үлэлиир. Онон бу оскуолабыт сэрии иннинээҕи, сэрии кэминээҕи сылларын устуоруйатын тутан турар сүдү оскуола буолар.

Дьэ, ол туһунан бу күннэргэ Хоноҕорго  кэлэ  сылдьыбыт Арассыыйатааҕы устуоруйа уонна култуура пааматынньыктарын  харыстааһыҥҥа уопсастыбаннай тэрилтэ Саха Сиринээҕи эрэгийиэннээҕи отделениетын (ВООПИК) үлэһиттэрэ төгүрүк остуол тула кэпсэтии ыыттылар, бэрт үчүгэйдик быһаардылар. Ону кытта бу гыраммытын салгыы тэнитэн, дириҥэтэн биэрэрбитигэр көмөлөһүөх буоллулар. Онон үөрэбит уонна бииргэ үлэлэһэргэ бэлэммит.”

  Дьэ, ити курдук  сэрии  сылларын устуоруйата дириҥ, сөргүтүллэ илик кылаат буолан сытарын таарыйдыбыт. Чуолаан төрөөбүт түөлбэ кыраайын үөрэтиигэ санааларын уурар учууталлар, уопсастыбанньыктар кыттыһаннар, биир санааларын түмэн, чөмчөкө санааларын холбоон күүстээх үлэ салаллар. Бу үлэ салгыы дириҥник үөрэтиллэрин туһугар кыһаллар олохтоох кыраайы үөрэтээччи, элбэх киэҥ сиринэн айаннаабыт суруналыыс П.В.Пермяков-Тэлэкэ өйөөбүтүн, көмөлөспүтүн бэлиэтиэххэ наада.

 Ол курдук, олунньу 27 күнүгэр ВООПИК-тан, култуура минитсиэристибэтиттэн анал идэлээх, киэҥ көрүүлээх дьону таһааран төгүрүк остуол тэрилиннэ. Кэлбит ыалдьыттарга оскуола тэлгэһэтигэр турар Таҥара дьиэтин иһинэн 1892 сыл алтынньы 18 күнүгэр аһыллыбыт бастакы оскуола сиҥнэн турарын археологтар сыныйан, соһуйа көрдүлэр. Онтон салгыы олохтоохтор кэпсииллэринэн Хоноҕор алын сүһүөх оскуолатын аттыгар төрүт даҕаны былыргы түөрт куолакаллаах Таҥара дьиэтэ үлэлии турбутун сэбиэскэй былаас олохтонор кэмнэригэр суох гыммыттар. Ол таҥара дьиэтэ церковно-приходской оскуоланы арыйан манна үлэлэтэ сылдьыбыт. Хоноҕор оскуолата сэрии иннинэ тутуллан күн бүгүнүгэр диэри үлэлии турар Уус Алдан улууһун  былыргы оскуолаларыттан биирдэстэрэ буолар. Салгыы оскуола тэлгэһэтигэр, биир биллэр бэйиэппит, Арассыыйаҕа тиийэ биллибит Ильмень күөл туһунан баллада ааптара, суруйааччы С.С.Васильев-Борогонскай түмэлигэр киирэ сырыттылар.

Сергей Васильев-Борогонскай бөдөҥ диэйэтэл, общественник, Ньурба, Мэҥэ Хаҥалас улуустарыгар сэбиэскэй былаас атаҕар турарыгар улахан тэрийэр үлэни ыыппыт киһибит олоҕо, айар үлэтэ бэйэтэ эмиэ киэҥ хабааннаах устуоруйа кэрчигин кэрэһэлиир. Кини дьону-сэргэни, ыччаты патриотическай санааҕа иитэр улуу киһибит буоллаҕа. Онтон оскуола иннигэр уонна кэннигэр турар пааматынньыктар, бу Кыһыл Кырдал сириттэн Аҕа дойду Улуу сэриитигэр улуус араас нэһилиэктэриттэн мустан барбыт эр дьон, манна байыаннай бэлэми ааспыт ытык сирдэрэ буоларын, Хоноҕор оскуолатын истиэнэтигэр хаалларбыт бичиктэрэ бэйэтэ архыып докумуон буолалларын кэрэһэлиир.

Күннээҕи  түбүгүнэн сабырыйтаран, аттыбытыгар дьиҥ буола сылдьыбыт дойдубут устуоруйатын кэрэһилиир дьиэни-уоту арыт аахайбаппыт.  Болҕомтолорун уурбут үтүөкэн учууталларбытыгар, ыччат дьоммутун иитэр-такайар үлэлэригэр, баараҕай санааларыгар махтаныах тустаахпыт. Оҕо, киһи киһитэ, үтүө ыччат буолан тахсарыгар устуоруйа иитэр оруолун табатык өйдөөн, сөптөөх үлэ хайысхаларын түмсүүлээхтик ылсан ыытар кэм кэллэ дии саныыбын.

Кыһыл Кырдал устун экскурсия кэнниттэн оскуола учууталлара, олохтоох кыраайы үөрэтээччилэр, оскуола түмэлин, олохтоох бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ түмсэн олорон дьэ, бу булумньуну хайдах гынан табатык туттан, сыа-сым курдук тутан норуокка таһаарабытый уонна бу үтүөкэн эбийиэктэрбитин хараанныыр турукка киллэрэбитий диэн киэҥ кэпсэтии ыыттылар, дьүүллэстилэр

Н.С.Кирьянов, устуоруйа билимин хандьыдаата, РФ култууратын министиэристибэтин аттестациялааһыҥҥа эспиэрдэ, Саха Сирин археологиятын дириэктэрэ, ЯРО ВООПИК солбуйааччы бэрэссэдээтэлэ.

- Нас пригласили в Хоногорскую школу на обсуждение разработки проекта на грант по направлению историко-культурное развитие наслега в целом и познакомиться с объектами, рассмотреть возможность предпринятия дальнейших действий.

Меня очень заинтересовало старинное здание церковно-приходской школы конца 19 века. По разговорам выясняется, что это было первое образовательное учреждение и собственно с него потом и началось развитие таких школ. Считаю ,что этот обьект достоин того, чтобы он был включен в реестр ОКН и чтобы к нему было привлечено максимальное внимание. Для этого нужно его техническое восстановление, т.к сейчас обьект находится в ветхом состоянии.

Я в Соттинцах впервые  и здесь так сразу меня все удивило и заинтересовало. Я 25 лет занимаюсь археологией и историей Якутии и конечно меня как археолога заинтересовал сам вот этот мыс , на котором построена школа и вообще село стоит на этом холме. Потому что, с точки зрения археологии, это как раз таки перспективное место для раскопок. И если это было бы лето, наверное мы что то там подсоздали бы (керамику, ощепку и т.д). Что касается экспертной работы, то я вижу у Соттинцев есть большой культурный потенциал в первую очередь для туризма. Во -первых, с точки зрения логистики, находится не совсем далеко от г.Якутска. Во-вторых, здесь такая же насыщенная, богатая история, которая имеет своеобразный историко-культурный пласт не уступающий другим улусам. Здесь еще сохраняется первозданная природа, например в Хангаласском районе мы это утрачиваем уже. Там ведется очень активное строительство. 

Эту проблему мы сегодня обсуждали, рассмотрели с чего и как  начнем эту работу.

-По туризму. Каковы будущее маршрутов туризма в Соттинцах? 

-Как аттестованный экскурсовод скажу, что Соттинцам нужен собственный экскурсионный маршрут со своими экскурсоводами, который бы включал в себе наиболее значимые обьекты на территории наслега. Это в принципе сделать несложно и надо бы уже их начать проводить в этом году. Желательно местными экскурсоводами и сотрудниками Ленского государственного музея. Мы это тоже сегодня обсуждали на круглом столе с краеведами, ообщественностью и учителями. За счет этих экскурссий можно привлечь внимание к обьекту, который находится в ветхом состоянии. Можно как то подстегнуть власть и бизнес в реставрации и реконструировании ветхих обьектов.

Можно привлечь молодежь, нужно чтобы у наслегов был маршрут, даже несколько. Практиковать издание научно-популярной литературы для широкого читателя, снимать передачи, организовать выставки.

Надо продвигать, потому то сейчас наступает конкурентная эпоха. Уже сейчас все районы и наслега включились на развитие своего культурного наследия. Кто-то уже начал, кто-то еще сидит в ожидании. Но Соттинцы по моему взгляду, находиться в середине. Вы можете выйти в первых рядах по республике или может в России. Для этого нужно уже сейчас работать. Для этого необходима сформировать хорошую рабочую команду. Самое главное, должна быть общая консолидированная позиция жителей наслега, то есть, желание развиваться, стремиться сохранять культурно историческую часть  наслега, улуса. Действовать не на словах  и не лозунгами, вносить конкретный вклад.

-Еще одной проблемой в развитии туризма является территориальный вопрос. Ваше мнение по этому направлению.  

-Да, это на самом деле большая проблема, для наслегов и улусов. То что сейчас очень много земель раздается под ИЖС и администрации поселений не  могут влиять на  решение, например по ДВ гектару. 

Есть способ защиты по ФЗ “Об обьектах культурного наследия”, который предусматривает, что если территория признана ОКН(обьектом культурного наследия в виде достопримечательного места), то там запрещены любые виды капитального строительства. Это на самом деле может стать возможностью оградить свою территорию от несанкционированной застройки. Когда такие священные земли уходят под строительство, причем для достижения сомнительных целей каких то посторонних людей, это, конечно вызывает тревогу. Как потом обьяснять детям о собственной культуре...

-Вот подготовили маршруты и как должен вести себя  местный житель при туристах и сам  турист..

-Да. Вот этот вопрос в СМИ поднимался, потому что очень часто между туристами и местным населением возникали конфликтные ситуации. И тут нужно просто с обоих сторон взаимное культурное уважение друг к другу. То есть местным встречать, подсказывать, торговлю какую то вести для туристов и создавать для них приятный климат, чтобы у туристов возникало желание приезжать еще раз. А в свою очередь, турист должен тоже вести себя аккуратно, культурно, с уважением к этим обьектам”.

Р.В.Васильев, ВООПИК Саха Сиринээҕи отделениетын бэрэссэдээтэлэ, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

-Бу көрсүһүүгэ, тэрээһиҥҥэ олохтоох кыраайы үөрэтээччилэр, дойду  устуоруйатын харыстыыр санаалаах учууталлар бааллара олус үчүгэй. Маннык эбийиэктэри, ытык сирдэри билигин хайа да дойдуга  күүскэ сөргүтэн, ылсан эрэллэр. Хайҕаллааҕа баар дьон бэйэлэрин күүстэринэн, сатабылларынан, баҕаларынан ылсаллара үөрдэр. Урукку кэм буолбатах, судаарыстыба билигин устуоруйа эбийиэктэрин барытын музей экспоната оҥорон, анал тустаах маршруттары тэрийиҥ диэн уураах бөҕө таһаарда. Ону тутуһан, хап-сабар ылсаргыт олох үчүгэй. Бу маннык дьаһаныы нэһилиэк, улуус экономическай өттүнэн тирэхтээх буолуутугар тиэрдэр суол буолар.

Саҥа кэм бэйэтин көрүүтүн, дьайыытын этэр. Биллэн турар, ону ким эрэ тута ылыммат, ким эрэ тута өйдөөбөт, ол эрээри олорор сирбит ытык сирдэрин, пааматынньыктарын билигин төһө кыалларынан үйэтитэ сатыырга үлэлэһиэхпитин наада.

Холобура, олохтоох кыраайы үөрэтээччи Г.Портнягин Суотту, Кыһыл Кырдал  уонна  улууспут  ытык сирдэрин устуоруйатын туһунан “..Устуоруйа баар буола сылдьыбыт чахчыларын токуруппакка тиэрдэр ордук, ол үйэлээх, ыччакка да туһалаах буолуо этэ, ол туһуттан күүстээх чинчийэр үлэлэр бараллара ордук ..”-диэн санаатын үллэһиннэ.

Устуоруйа уонна дьылҕа, устуоруйа уонна култуура. Устуоруйа бу олохпут мэлдьэһиллибэт туоһута буоллаҕа. Бары да устуорук буолан барбатарбыт, төрөөбүт уонна олорор дойдубут, улууспут, нэһилиэкпит өссө да арылла илик историческай кистэлэҥнэрин арыйан, бэйэбит туспутугар туһулаан хайыһыннарар ордук буолуо дуу, эбэтэр тастан кэлии дьон кэлэн туһанан баралларыгар олорон биэрэбит дуу...?

 Дьэ, ити курдук Суотту нэһилиэгин общественноһа кыраайы үөрэтээччилэрэ, оскуола түмэлин үлэһиттэрэ, Ленскэйдээҕи судаарыстыбаннай историко-архитектурнай музей үлэһитэ, олохтоох бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ сэргэх төгүрүк остуолга ытык сирдэрбит эбийиэктэрин хайдах харааннаан үйэтитиии тула кэпсэттилэр. Урукку сылларга историческай эбийиэктэрбитигэр тоҕо маннык ыйааһыннаах болҕомто уурулулубатаҕа буолла диэн ыйытык үөскүүр. Билигин олох-дьаһах бары өттүнэн ыараабытын кэнниттэн, анал байыаннай дьайыы буола турдаҕына ол ытык сирбит тула кэпсэтии сүрүннэниэх кэриҥнээх дуо диэн саныаххыт.

Бүгүҥҥүнэн олох бүппэт доҕоттор, сэрии син биир хаһан эрэ бүтүөҕэ, оччоҕуна ыччаппытыгар, улаатан иһэр көлүөнэбитигэр туох эрэ сыаналаах сирдэри, устуоруйа туоһута буолан турар кэрчик сирин көрөн салгыы хараанныырыгар, төрөөбүт нэһилиэгиттэн саҕалаан киэҥ дойдутун билэ улаатарыгар олук уурар буоллахпыт. Бу буола турар дьайыыбыт онно устуоруйа кэрчигэ буолан киириэ турдаҕа.

Ким хантан барбытын, хантан төрүттээҕин ыччат кэнэҕэһин хантан билиэй. Тустаах харысхаллаах эбийиэктэр баар эрэ буоллахтарына  нэһилиэкпит аата-суола, олоҕо дойду  устуоруйатыгар кылаат буолан киирсэн хаалыа этэ. Бука бары биир санаанан көхтөөхтүк, билигин тыыннаах, ытыктыыр дьоммут олорон ааспыт тиэргэннэриттэн саҕалаан, бэйэҕэ хаалларарга, кэпсииргэ, көрдөрөргө дьулуһар кэм кэллэ дии саныыбын.

Төгүрүк остуол түмүгүнэн манныгы сүбэлээтилэр, этиилэри киллэрдилэр: 1. Гыраан докумуонун өссө ситэрэн биэрии, онно сирдэтэн Н.С.Кирьянов көмөлөһөн биэриэм диэн эрэннэрдэ.2. Салгыы, бу эбийиэктэри уопсастыбаннас көмөтүнэн сөргүтэн баран, ОКН-ҥҥа киллэрии үлэтин ыытыы. Билигин кистэл буолбатах, дойду үрдүнэн ханан даҕаны бүддьүөт көмөтө уустук, ол иһин маннык историческай үтүөкэн эбийиэктэри бэйэҕит күүскүтүнэн сөргүтэн үлэлэһэргит быдан ордук дииллэр.  Тоҕо диэтэргит, тута сөргүппэккэ эрэ ОКН киллэрэн кэбистэххэ бу эбийиэкпит  сууллуор диэри турар куттала баар. Ол хаһан кэлэр-кэлбэт харчыны күүттэхпитинэ устуоруйабыт биир туоһутун сүтэриэхпитин да сөп.

Улуу Өксөкүлээх эппитин курдук, ааҥнаан кэлэр тас дойду омуктарын кытта эйэ -дэмнээхтик уонна биир таһымҥа кэпсэтэр, быһаарсар суолбут - урукку кэм устуоруйатын харааннааһын. Кыһаммакка, аахайбакка олорон биэрэрбит сатаммат, ытык өбүгэлэрбит сирдэрин, олоро сылдьыбыт олохторун туоһутун симэлиппэт  туһугар бары кыһаллыаҕыҥ!

Бээрийэ кыыһа Хотойук Айгыына

Хаартыскалар ааптар тиксэриитинэн