Уопсастыба

     --Хомойуох иһин, Эспэдииссийэ үгүс өрүттээх чаҕылхай ыстараньыыссаларыттан биирдэстэринэн эспэдииссийэ наадыйыытын  таһынан, Охотскайдааҕы муора пордун, бүтүн Саха Cирин  тимиринэн, тимир оҥоһуктарынан хааччыйбыт,  Дьокуускай куорат анныгар тутуллубут Тамматааҕы тимири оҥорор собуот  өҥөтө, судаарыстыбаннай суолталаах, дьайымтыалаах үлэтэ  баччааҥҥа диэри судаарыстыба таһымынан, билим, кыраайы үөрэтии эйгэлэринэн сөптөөхтүк сырдатылла, сыаналана илигэ буолар.

     Бу Уһук Илин устуоруйатыгар  аан бастакы металлургическай тэрилтэ этэ.  Собуот уһулуччу уратытынан, ирбэт тоҥҥо тутуллубута, үлэ бырассыаһыгар Урал собуоттарыттан аҕалыллыбыт оччотооҕу кэм металлургияҕа саҥа технологияларын сэргэ саха тимир уустарын төрүт үгэстэрин, үөрүйэхтэрин холбуу туһаныы буолбута. Тамма тимир  собуота Арассыыйа Уһук Илинигэр аан бастакы хайаттан хостуур, тимири оҥорор металлургическай тэрилтэнэн буолар.  Онон XVIII үйэтээҕи ураты суолталаах  нэһилиэстибэбитин – Тамматааҕы тимири оҥорор собуот туһунан киэҥ эйгэҕэ таһаарыы, харыстааһын, үйэтитии   боппуруостарынан утумнаахтык дьарыктаныахтаахпыт,-- диэн иккис бэрэсидьиэммит, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай сүбэһитэ Вячеслав Анатольевиич Штыров бэлиэтээһинэ мээнэҕэ буолбатах.

   Тимир болгуо – сомоҕолоһуубут дьэбиннирбэт, үйэлээх бэлиэтэ

     Дэлэҕэ,  Владивостоктан  байыаннай моряктар истэннэр-билэннэр, итэҕэйэннэр сөрү диэн сөҕөн, бэри диэн бэккиһээн,  бу соторутааҕыта анаан-минээн, оҥостон көрө-истэ, билсиһэ, доҕордуу, дьыалабыай сибээһи олохтуу кэлэ сылдьыахтара дуо.   II Дьөппөн сиригэр Күөрдэмҥэ  Андреевскай былааҕы көтөҕүү түгэнигэр Владивостоктааҕы Муора мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ, I рангалаах хапытаан Александр Геннадьевич Путятин : “Чуумпу акыйааннааҕы флоту төрүттээбит өбүгэнэн  саха норуота буоларын өйдүөх тустаахпыт”,-- диэн тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ уратытык иһилиннэ.

Владивостоктааҕы Муора мунньаҕын дэлэгээссийэтэ  дьыалабыай, айымньылаах сырыыларын туһунан  Владивостоктааҕы Муора мунньаҕын чилиэнэ, Мунньах Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бэрэстэбиитэлэ, кыраайы үөрэтээччи Галина Васильевна Ивановаҕа махталларын биллэрэн ыыппыт суруктарыттан:

     “Биһиги, Владивостоктааҕы Муора мунньаҕын дэлэгээссийэтэ, Чуумпу акыйааннааҕы муора  байыаннай флотун 295, Тамма тимири оҥорор собуотун 290 сылларын бэлиэтээһиҥҥэ бэлэмнэнии чэрчитинэн,  2026 сыл кулун тутар 10-14 күннэригэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын,  “Хаҥалас улууһа” муниципальнай тэриллии дьаһалтатын баһылыга  С.Г.Гребнев итиэннэ П.В.Иванов кыраайы үөрэтээччилэрин хамаандатын ыҥырыыларынан, Саха Сиригэр араас өрүттээх, дириҥ ис хоһоонноох тэрээһиннэргэ кыттыбыппытыттан астынарбытын уонна махтанарбытын биллэрэбит.

Дьокуускайтан чугас Жатайдааҕы суудунаны тутар-өрөмүөннүүр, аныгы тиэхиньикэнэн, технологиянан толору сэбилэммит собуот үлэтин сэргии билистибит. Эдэр, кэскиллээх дириэктэр Влад Михайлович Пермяков  Өлүөнэ өрүс бассейнын флотун кыһыҥҥы кэмҥэ тоҥоруу, өрөмүөннээһин уратыларын туһунан кэпсээнин интэриэһиргээн иһиттибит.

Биир бэлиэ түгэнинэн  Гуманитарнай чиничийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын (проблемаларын) институтугар  устуоруйа билимин дуоктара, профессор Анатолий Николаевич Алексеев салайан ыыппыт  “төгүрүк остуолугар” кыттыыбыт буолла. Судаарыстыбаннай диэйэтэл, командор  Витус Беринг салалтатынан 10 сыл үлэлээбит Камчаткатааҕы II эспэдииссийэ, Тамма тимир собуотун, балтараа үйэ кэриҥэ Дьокуускайынан нөҥүөлээн Арассыыйаны Уһук Илини кытта сибээстээбит Охотскай, Айаан трактарын историческай оруолларын, суолталарын, саха норуота,  Хоту сир олохтоохторо быһаччы кыттыыларын, сөҕүмэр кылааттарын туһунан дириҥ ис хоһоонноох кэпсэтии, санаа атастаһыы буолла.

Өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын  Сүбэһитэ Георгий Дмитриевич Никонов  “Арассыыйа Уһук Илинин 400 сыла” диэн брошюра-кинигэтэ кыттааччылар болҕомтолорун тарта.

Өрөспүүбүлүкэ парламеныгар  Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Афанасий Семенович Владимировы кытта көрсүһүүгэ  2026 сылга, Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһууларын сылыгар, XVIII үйэттэн, командор Витус Беринг  Эспэдииссийэтин, устунан Сибиирдээҕи флотилия тэриллэригэр тимиринэн хааччыйарга Тамма тимир собуотун туттарыаҕыттан, саха норуотун көмөтүнэн, дьүккүөрдээх үлэтинэн олохтоммут Охотскай муора байыаннай пордугар тэриллибит Арассыыйа  оччотооҕу  муоратааҕы күүстэриттэн төрүттээх Кыһыл Знамялаах Чуумпу акыйааннааҕы байыаннай флот 295  сылын бэлиэтээһиҥҥэ бэлэмнэнии боппуруостара дьүүлэһилиннилэр.

     Оччотооҕу кэмҥэ  Тус Илин муораҕа тахсар  соҕотох  Лаамы суола – Охотскай тракт, кэлин,  XIX үйэҕэ Айаан суола тэриллиилэрин устуоруйатын ырыттыбыт. Бу суолларынан ураты  тулуурдаах саха боруода аттарынан Охотскай пуортка, Айааҥҥа, Амурдааҕы Николаевскайга, салгыы Нуучча Эмиэрикэтин, Чуумпу акыйааҥҥа Арассыыйа саҥа сирдэрин баһылааһыҥҥа наадалаах таһаҕас: саха тимирэ, ынах сүөһү, таба, аһылык бородуукталара, бурдук, оҕуруот аһа, ичигэс таҥас-сап, мал, о.д.а. тэрил таһыллыбыта, тириэрдиллибитэ.

Уопсайынан, Мэҥэ Хаҥалас Ороссолуодатын Куталааҕар, Хаҥалас I, II Дьөппөннөрүгэр, Улуу Өлүөнэ  Остуолбаларыгар сылдьыыбыт,  “Уус кыһатыттан – верфькэ (хараабыл оҥоһуллар сиригэр)”  курдук  интэриэһинэй тэрээһиннэр элбэх умнуллубат түгэннэри, толкуйдатар санаалары сахтылар.  Уһанар сатабылы түҥ өбүгэлэриттэн утумнаабыт, эдэр уус  Андрей Данилов, СӨ тимир уустарын уопсастыбаннай түмсүүлэрин бэрэссэдээтэлэ, норуот маастара, РФ Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ Роман Ильич Готовцев  салалталарынан  уулларыллан таһаарыллыбыт, XVII-XVIII үйэлэрдээҕи өбүгэлэрин кытта сибээстиир,  аныгы сыдьааннара сахалар  кинилэр үөрүйэхтэрин, сатабылларын сайыннаран илдьэ сылдьалларын  туоһулуур  болгуо тимир Саха Сирэ уонна Арассыыйа  Чуумпу акыйааннааҕы байыаннай флота бииргэ сомоҕолоһууларын үйэлэргэ дьэбиннирбэт бэлиэтинэн буолар. Бу устуоруйаҕа хаалар дьоһуннаах түгэн  Улуу Өбүгэлэргэ сүгүрүйүү, үс үйэни уҥуордаан кинилэрдиин тыыннаах сибээһи олохтооһун умнуллубат түгэнэ! Ол да иһин, ытык Күөрдэм сиригэр нэһилиэнньэни кытта көрсүһүүгэ,  “төгүрүк остуолга”  кулун тутар 13 күнүн  Өбүгэлэргэ сүгүрүйүү күнүнэн биллэрэргэ биир санаанан быһаарыы ылылынна”.

*     *     *

            Өбүгэлэрбит биллилэр, илдьит ыыттылар

    Байыаннай моряктардыын тэрээһиннэри түмүктүүр  кэриэтэ, кулун тутар 27 күнүгэр  Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ороссолуода  Куталааҕар  “Сыанабыл уонна кэриэстэбил – норуот  улуутун  бэлиэтэ”  мемориалга   Хаҥалас Чаппаайын лицейин оҕолорун илдьэ кэлэн, Ачыат Васильевич Иванов (“Силис” уопсастыба)  алгыс  сиэрин-туомун ыытта.

Таҥханан олус үчүгэй билгэ түстэ. Урууна сурук бэлиэлэринэн уҥаттан хаҥас ааҕабыт: Ка Истэ Иччи Анта Ил Дьаһа Өҥ – Антах кистэнэ сыппыт Ил дьаһалынан өҥүнэн ыһыа.

     Бу – өбүгэлэрбитин кытта тыыннаах сибээс олохтонуута!  Өбүгэлэрбит ити ыйар суоллара арыллан хас биирдиибитигэр иҥэн  Ийэ Куппут арыллан, өбүгэлэрдиин ситимнэһэн бардахпытына, сайдар суолбут Аартыгын булуохпут.

                                                    Иван Ксенофонтов-Силиги.

                                Хаартыскалары Петр Иванов тиксэрдэ.